1. Vài nét khái quát về nhà Trần

Đến cuối thế kỉ thứ XII, nhà Lý dần rơi vào suy yếu. Triều đình bỏ bê không chăm lo cho đời sống của nhân dân, quan lại lao vào ăn chơi xa đọa, bỏ mặc dân đen trong cảnh lụt lội, hạn hán, đói kém triền miên xảy ra. Nội bộ triều đình thì mâu thuẫn. Đời sống nhân dân đói khổ, cơ hàn cùng cực.

Trong quần chúng nhân dân đã xuất hiện nhiều cuộc nổi dậy trên khắp cả nước. Hoàn cảnh lúc bấy giờ thù trong, giặc ngoài. Giặc ngoại xâm phương Bắc rình rập để xâm lược, nhân cơ hội nhà Lý suy yếu càng thể hiện rõ ra dã tâm xâm lược.

Trong nước, nhà Trần lúc này đang là dòng tộc có thế lực nhất, đứng đầu là thái sư Trần Thủ Độ. Vua Lý Huệ Tông lúc này phải dựa vào nhà Trần để giữ ngai vàng cho nên quyền lực trong triều đình thực chất rơi vào tay nhà Trần, mọi việc trong triều đều do Trần Thủ Độ quyết định.

Vua Lý Huệ Tông lúc bấy giờ không có con trai, nên đã truyền ngôi cho con gái là công chúa Lý Chiêu Hoàng lên ngôi khi mới 7 tuổi. Trần Thủ Độ nhân cơ hội đấy ép Lý Chiêu Hoàng lấy cháu trai mình là Trần Cảnh. Đến đầu năm 1226, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng. Nhà Trần chính thức được thành lập.

2. Tình hình phát triển kinh tế nhà Trần sau chiến tranh

2.1. Nông nghiệp

- Kinh tế nông nghiệp vẫn chiếm tỉ trọng cao trong phát triển kinh tế dưới thời nhà Trần. Triều đình nhà Trần đã thực hiện nhiều chính sách khuyến khích sản xuất để mở rộng diện tích nông nghiệp. Nhờ có các chính sách cải cách và phát triển nền nông nghiệp nên vào thời điểm nông nghiệp đã có những dấu hiệu phục hồi và phát triển.

- Diện tích đất nông nghiệp cũng được mở rộng: rộng công, ruộng tư, điền trang, thái ấp, ruộng của địa chủ ngày càng nhiều. Bởi vì công cuộc khai hoang được đẩy mạnh, trong lúc đó, ruộng đất cũng ngày càng tập trung vào tay các quý tộc, vương hầu , địa chủ. Triều đình quyết định chia ruộng công cho dân cày cấy và nộp thuế để làm ngân sách duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước.

2.2. Thủ công nghiệp

- Thủ công nghiệp dưới thời nhà Trần chủ yếu được chú trọng vào các hoạt động quản lý, mở rộng và nâng cao tay nghề kỹ thuật.

- Thủ công nghiệp trong triều đình: các xưởng thủ công nhà nước đạt được nhiều thành tựu đáng kể như đóng được thuyền lớn ra biển, chế tạo được thuốc súng.

- Thủ công nghiệp trong nhân dân phổ biến và phát triển đặc biệt là gốm sứ tráng men, dệt tơ lụa, đúc đồng, rèn sắt, làm giấy. Bắt đầu xuất hiện và hình thành các làng nghề, phường nghề đạt đến trình độ kỹ thuật cao và thống nhất chặt chẽ về chất lượng như làng gốm Bát Tràng.

2.3. Thương nghiệp

- Hoạt động thương nghiệp cả trong và ngoài nước đều được đẩy mạnh, các chợ lớn ra đời, buôn hàng chuyến bằng thuyền. Vào thời điểm đó, Thăng Long trở thành trung tâm kinh tế lớn của cả nước, thu hút thương gia khắp nơi đổ về buôn bán. Vân Đồn trở thành thương cảng buôn bán với thương nhân nước ngoài chứng minh cho việc trao đổi, buôn bán với nước ngoài cũng được đẩy mạnh. Đây là điểm mới trong phát triển thương nghiệp dưới thời nhà Trần...

3. Tình hình xã hội sau chiến tranh

Tiếp nối các triều đại trướ, xã hội dưới thời Trần ngày càng có sự phân hóa sâu sắc.

- Tầng lớp thống trị bao gồm các tầng lớp: Vua , vương hầu , quý tộc, quan lại, địa chủ giữ vị trí chủ chốt, có nhiều ruộng đất và nhiều đặc quyền đặc lợi.

- Tầng lớp bị trị: Nông dân: là tầng lớp bị trị đông đảo nhất, có những năm mất mùa đói kém, họ phải bán ruộng đất và trở thành nông dân tá điền và nộp tô cho địa chủ. Thợ thủ công, thương nhân: Tầng lớp này ngày càng đông hơn do sự phát triển của thủ công nghiệp và thương nghiệp. Nông nô, nô tì: là tầng lớp thấp kém nhất trong xã hội, họ bị lệ thuộc và bóc lột nặng nề. Nô tì được đưa vào sản xuất trở thành nông nô, nhà nước cũng không có chính sách cấm mua bán nô tì, và nô tì trở thành hàng hóa được đem ra buôn bán. Sự phát triển kinh tế và văn hóa thời Trần so với nhà Lý, các tầng lớp xã hội dưới thời Trần có sự phân hóa giai cấp sâu sắc, số lượng cũng chênh lệch với sự xuất hiện ngày càng đông của tầng lớp địa chủ, nông nô và nô tì. Ở nhà Trần, nhà nước mang tính đẳng cấp- nhà nước quân chủ, quý tộc.

4. Sự phát triển văn hóa của nhà Trần

4.1. Đời sống văn hóa tâm linh

- Các tín ngưỡng cổ truyền vẫn được nhân dân gìn giữ và lưu truyền như việc thờ cúng tổ tiên, anh hùng, người có công với làng xóm.

- Về tôn giáo, tuy không còn phát triển như thời Lý nhưng Đạo phật vẫn phát triển, các chùa chiền vẫn mọc lên, số phật tử đi hành hương vẫn nhiều. Xếp sau Phật giáo là Nho giáo cũng ngày càng phát triển do nhu cầu xây dựng bộ máy nhà nước của giai cấp thống trị. Các nhà nho tiêu biểu dưới thời nhà Trần có thể kể đến như nhà giáo Chu văn An, Trương Hán Siêu.

- Đời sống sinh hoạt của nhân dân: Các hình thức sinh hoạt như ca hát, nhảy múa, chèo tuồng, múa rối được nhân dân ưa thích và phát triển. Nhân dân thường cạo trọc đầu, đi chân đất, mặc quần áo đơn giản. Truyền thống yêu nước, kính già, mến trẻ, tôn sư trọng đạo, trọng nghĩa khí vẫn được giữ gìn và phát triển.

4.2. Văn học

- Văn học dưới thời nhà Trần đã phát triển mạnh. Các sáng tác thời bấy giờ mang đậm hơi thở của tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc. Văn học chữ Hán có nhiều tác phẩm nổi tiếng, có thể kể tới như như Hịch Tướng Sĩ của Trần Hưng Đạo Vương, Phú sông Bạch Đằng của Trương Hán Siêu. Văn học chữ nôm có bước phát triển mạnh mẽ với các thi gia như Nguyễn Thuyên, Nguyễn Sĩ Cố, Hồ Quý Ly…

4.3. Nghệ thuật

Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc: Thành tựu trong nghệ thuật lúc bấy giờ chủ yếu ở các ĩnh vực nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc. Cụ thể, nhiều công trình kiến trúc có giá trị ra đời: Cung Thái Thượng Hoàng, tháp Phổ Minh, tháp Bình Sơn, Thành Tây Đô (Thành Nhà Hồ).

4.4. Giáo dục và khoa học kĩ thuật

- Giáo dục dưới thời nhà Trần đã có nhiều dấu mốc và phát triển hơn thời Lý, Văn Miếu Quốc Tử Giám được mở rộng đào tạo con em quý tộc, quan lại, có nhiều kỳ thi chọn người giỏi. Các lộ, phủ đều có trường công. Cơ quan viết sử ra đời dưới thời nhà Trần ra đời là Quốc sử viện do Lê Văn Hưu đứng đầu, ông cũng là tác giả của Đại Việt sử ký (1272).

- Nhà nước đặc biệt coi trọng đến yếu tố lịch sử. Cho nhiều ghi chép về sử sách, nổi bật trong số đó quân sự có tác phẩm binh thư yếu lược của Trần Hưng Đạo.

- Về lĩnh vực thiên văn học đã ghi danh các tên tuổi các nhà thiên văn lớn như Đăng Lộ, Trần Nguyên Đán với nhiều thành tựu

- Y học thời nhà Trần nổi tiếng với danh y Tuệ Tĩnh đã nghiên cứu các vị thuốc nam và tổng kết việc chữa bệnh bằng thuốc nam trong nhân dân.

- Về khoa học: Cuối thế kỷ XIV, Hồ Nguyên Trừng cùng thợ thủ công đã chế tạo thành công súng thần cơ và thuyền chiến.

Dưới đây là bài viết cung cấp những thông tin liên quan đến sự phát triển kinh tế và văn hóa thời Trần do công ty Luật Minh Khuê tổng hợp và biên tập. Hy vọng nội dung cung cấp sẽ hữu ích đối với bạn đọc. Trong quá trình biên tập không thể tránh khỏi những sai sót, chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp từ quý bạn đọc. Xin chân thành cảm ơn!