1. Sự ra đời của nhà Lý
Nhà Lý là triều đại thứ 4 trong lịch sử phong kiến Việt Nam, sau 3 triều đại đó là: triều đại nhà Ngô (939 - 967), triều đại nhà Đinh (968 - 944), triều đại Tiền Lê (980 - 1010), và triều đại nhà Lý kéo dài hơn 200 năm từ 1010 - 1225.
Năm 1005, sau khi Lê Hoàn mất, Lê Long Đĩnh lên ngôi vua và đây cũng là vị vua mang nhiều tiếng xấu trong sử sách, sau khi làm vua được 4 năm thì mất. Khi ông mất, con ông còn bé, và dưới sự đạo diễn của quan Chi Hậu Đào Cam Mộc, triều thần đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi Hoàng đế vào cuối năm 1009. Năm 1010, Lý Công Uẩn đặt niên hiệu là Thuận Thiên, dời đô từ Hoa Lư về Đại La (nay là Hà Nội), đổi tên thành là Thăng Long.
Và thời Lý đã trị vì đất nước qua 9 đời vua: Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) năm 1010 dời đô về Thăng Long, Lý Thái Tông (Lý Phật Mã) năm 1054 đổi tên Quốc hiệu là Đại Việt tại kinh tô Thăng Long, Lý Thánh Tông (Lý Phật Tôn), Lý Nhân Tông (Lý Càn Đức) cho xây dựng Quốc tử giám vào năm 1076, Lý Thần Tông (Lý Dương Hoán), Lý Anh Tông (Lý Thiên Tộ), Lý Cao Tông (Lý Long Trát), Lý Huệ Tông (Lý Sảm), Lý Chiêu Hoàng (Lý Phật Kim).
2. Bộ máy nhà nước và pháp luật thời nhà Lý
- Năm 1054, nhà Lý đổi tên nước là Đại Việt, bộ máy nhà nước được tổ chức như sau:
- Vua là người đứng đầu nhà nước, nắm giữ mọi quyền hành, và duy trì triều đại theo chế độ cha truyền con nối.
- Các chức vụ quan trọng nhà vua đều cử những người thân cận nắm giữ, giúp vua lo việc nước có các đại thần, các quan văn và quan võ.
- Ở các địa phương, nhà Lý chia cả nước thành 24 lộ, phủ (ở miền núi gọi là châu), đặt các chức chi phủ, tri châu, giao cho con cháu nhà vua hoặc các đại thần cai quản. Dưới lộ, phủ là huyện, hương vã xã.
Như vậy, bộ máy nhà nước ở triều Lý đứng đầu là vua, dưới vua là trung ương và địa phương. Tại trung ương thì có các đại thần (quan văn, quan võ) giúp vua. Tại địa phương thì được phân cấp thành: lộ, phủ, huyện, hương và xã.
- Pháp luật thời Lý có nhiều quy định và điều lệ vô cùng văn minh, tiến bộ góp phần thúc đẩy nền sản xuất và khiến kinh tế đất nước ngày càng phồn thịnh:
- Pháp luật bảo vệ nguồn thu triều đình, đảm bảo dân đinh là sức lao động chủ yếu mà triều đình sử dụng. Năm 1146, Lý Anh Tông ra lệnh cho bách quan, quản giáo, chủ đô khi tuyển lính để bổ sung cho cấm quân thì phải chọn những hộ lớn, nhiều người, không được lấy người cô độc. Hay thể lệ thu thuế cũng được định rõ: các quan lại thu thuế của dân, ngoài khoản phải nộp cho triều đình, được thu riêng một phần gọi là "hoành đầu" để làm tiền giấy bút. Ai thu quá số sẽ bị ghép vào tội ăn trộm, nếu nhân dân phát hiện và tố cáo việc đó thì được miễn dịch 3 năm,...
- Pháp luật nhà Lý chấp nhận và phản ánh của chế độ tư hữu ruộng đất. Lý Anh Tông quy định ra phép chuộc ruộng và nhận ruộng.
- Đặc biệt là xuất hiện quy định về việc giết trâu bò nếu giết bừa bãi không theo quy định sẽ bị xử tội nặng.
3. Tại sao pháp luật thời Lý nghiêm cấm việc giết mổ trâu bò?
Như đã trình bày ở trên, pháp luật thời Lý đã có nhiều quy định, điều lệ vô cùng văn minh tiến bộ và những điều lệ, quy định này được nhà Lý biên soạn trong bộ luật Hình thư. Bộ luật Hình thư được biên soạn và ban hành vào năm 1042, đây là bột luật thành văn đầu tiên của chúng ta, thay thế cho các quy chế, luật lệ chiếu chỉ trước đó, và được ghi ra đoàng hoàng bằng chữ (đảm bảo quyền lợi của người dân).
Theo Lê Quý Đôn trong Đại Việt thông thử thì bộ luật Hình thư đời Lý Thái Tông gồm có 3 quyền, bây giờ thất truyền. Tuy không được biết Hình thư thời Lý, nhưng qua những pháp lệnh được chép lại trong sử cũ, chúng ta có thể thấy rõ tính chất của pháp luật thời Lý: quy định chặt chẽ việc bảo vệ nhà vua và cung điện, xem trọng việc bảo vệ của công và tài sản của nhân dân, nghiêm cấm việc mổ trâu bò, bảo vệ sản xuất nông nghiệp. Những người phạm tội bị xử phạt rất nghiêm khắc.
Việc nghiêm cấm giết mổ trâu bò của nhà Lý được xuất phát từ những yếu tố sau:
- Bảo vệ sức kéo trong nông nghiệp, đảm bảo phát triển sản xuất nông nghiệp. Đây cũng là một trong những lý do giúp nông nghiệp thời Lý phát triển. Bởi lẽ, nhà Lý khuyến khích việc khai khẩn đất hoang, chăm lo công tác thủy lợi, ruộng đất gồm ruộng công làng xã, ruộng phong cấp cho con cháu, người có công, ruộng khai hoang, phát triển nông nghiệp giúp đời sống nhân dân ấm no, phát triển đất nước. Và những việc khai hoang, phát triển nông nghiệp trong thời kỳ phong kiến phải nhờ đến sức kéo của trâu bò để giảm sức người, tăng hiệu quả, năng suất kết quả trong sản xuất.
- Thịt trâu, bò hồi bất ngờ được coi là một món ăn giới quý tộc, phú hộ, địa chủ yêu thích, tuy nhiên nước ta chủ yếu là làm nông nghiệp, cần nhiều trâu bò cày cấy, nên không dư quá nhiều để phục vụ cho việc giết mổ lấy thịt. Và chính vì trâu bò ít nên giá cao, tình trạng giết mổ trâu, bò vẫn hay xảy ra, đây là một tình trạng làm tổn hại nghiêm trọng đến sức kéo trong nông nghiệp. Do đó, chỉ khi nào trâu bò già, bệnh, không còn sức kéo mới được giết mổ.
- Chính vì vậy, để nghiêm cấm cũng như ngăn chặn tình trạng của hành vi vi phạm cố ý giết mổ trâu bò, nhà Lý đã ban hành quy định xử phạt đó là: Năm 1107, Lý Nhân Tông ra quy định cấm giết trâu bò bừa bãi. Theo đó ai mổ trộm trâu bị phạt 80 trượng và tội đồ làm người hầu trong quân đội. Người giết trâu và ăn trộm trâu đều phải bồi thường. Hàng xóm biết mà không tố cáo cũng bị phạt 80 trượng. Và phạt 50 quan tiền.
4. Chính trị và quân sự dưới triều Lý
- Về chính trị (đối nội, đối ngoại): xây dựng khối đoàn kết dân tộc, nhà Lý đã gả các công chúa và ban chức tước cho các tù trưởng dân tộc miền núi. Nếu người nào có ý định tách khỏi Đại Việt, nhà Lý kiên quyết trấn áp. Với nhà Tống, Lý Công Uẩn giữ quan hệ bình thường, tạo điều kiện cho nhân dân ở hai bên biên giới có thể qua lại và buôn bán. Đồng thời ổn định biên giới phía Nam, nhà Lý đã dẹp tan cuộc tấn công của Cham-pa do nhà Tống xúi giục. Sau đó, quan hệ Đại Việt- Cham-pa trở lại bình thường.
- Về quân sự: gồm 2 bộ phận đó là cấm quân và quân địa phương. Cấm quân tuyển chọn những thanh niên khỏe trong cả nước và bảo vệ vua, kinh thành; quân địa phương tuyển chọn những thanh niên trai tráng ở các làng xã đến tuổi thành đinh 18 tuổi và canh phòng ở các lộ, phủ. Thi hành chính sách "ngụ binh ư nông": cho các quân sĩ luân phiên về cày ruộng và thanh niên đăng ký tên vào sổ nhưng vẫn ở nhà sản xuất, khi cần triều đình sẽ điều động. Quân đội kỷ luật nghiêm minh, được huấn luyện chu đáo, vũ khí trang bị cho quân đội gồm giáo mác, đao kiếm, cung nỏ, máy bắn đá,...
Như vậy, bài chia sẻ trên đây Luật Minh Khuê đã giúp các bạn được giải đáp được vướng mắc tại sao pháp luật thời lý nghiêm cấm việc giết mổ trâu bò. Cũng như thấy được sự sáng tạo, tiến bộ, văn minh của triều đình nhà Lý khi biên soạn và ban hành bộ luật Hình sự trong công cuộc đẩy mạnh xây dựng đất nước, và nhà sử học Ngô Sĩ Liên đã từng nhận xét về bộ luật Hình thư như sau: "Trước kia, trong nước, việc kiện tụng phiền nhiễu, quan giữ việc hình câu nệ luận văn, cốt làm khắc nghiệt, thậm chí bị oan uổng. Vua lấy làm thương xót, sai sửa định luật lệnh, châm chước cho, thích dụng với thời bấy giờ, chia ra môn loại, biên ra điều điều khoản, làm thành sách Hình thư của một triều đại để cho người xem dễ hiểu. Sách làm xong, xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện".
