Thế nào là độc quyền hành chính trong kinh doanh? các đặc điểm của độc quyền hành chính trong kinh doanh

Có thể thấy độc quyền hành chính trong kinh doanh là một trong những nguyên nhân, điều kiện cho sự xuất hiện và tồn tại của tham nhũng: với quyền lực được giao, cơ quan, tổ chức, cá nhân rất dễ lạm dụng quyền lực đó để trục lợi cho cá nhân hay đơn vị mình. Đối với các chủ thể được hưởng lợi từ độc quyền hành chính thì họ có xu hướng muốn duy trì các lợi thế đó và từ đó tất nhiên là phải tìm đến những sự liên hệ từ các chủ thể có quyền lực trong tay từ đó gây ra tình trạng phân biệt đối xử với các doanh nghiệp khác. Điều này làm xuất hiện nguy cơ tham nhũng, tha hóa bộ máy nhà nước. Và như vậy ở một khía cạnh nào đó thì độc quyền hành chính cũng chính là một dạng tham nhũng bởi nó cũng xuất phát từ quyền lực nhà nước và mục tiêu cũng là lợi ích kinh tế hoặc quyền lực. Nếu độc quyền xảy ra để đem lại lợi ích cho cá nhân, nhóm hay doanh nghiệp nào đó thì có thể dễ phát hiện và xử lý bằng các chế tài hành chính, dân sự hay hình sự, nhưng nếu độc quyền hành chính được tạo ra không phải xuất phát từ sự lạm quyền vì mục đích tư lợi mà xuất phát từ những lợi ích cục bộ của một ngành, lĩnh vực, địa phương thì cơ chế xử lý sẻ trở nên phức tạp hơn nhiều.

Vấn đề thứ nhất, sự tồn tại một số quy định của pháp luật và các chính sách kinh tế đã tạo ra độc quyền cho các doanh nghiệp nhà nước.  Đối với vấn đề này cần thấy rằng: trong những hoàn cảnh nhất định, sự tồn tại của rào cản thị trường do pháp luật tạo ra là cần thiết. Điều này được chứng minh ở chỗ, hầu hết các quốc gia đều thừa nhận sự tồn tại của độc quyền nhà nước trong các lĩnh vực liên quan đến lợi ích công cộng hoặc an ninh quốc phòng. Ví dụ như

Chính phủ Australia “thừa nhận rộng rãi sự độc quyền nhà nước trong các lĩnh vực cấp nước, điện lực, đường sắt, đường bộ, bưu chính, viễn thông. Việc thừa nhận độc quyền nhà nước trong các lĩnh vực này được giải thích dựa trên cơ sở là các hoạt động nói trên là hình thức độc quyền tự nhiên”. Ở Việt Nam hiện nay, Nghị quyết của Đảng đã khẳng định: Nhà nước nắm độc quyền trong các lĩnh vực dịch vụ công ích, trong những ngành công nghiệp then chốt có liên quan mật thiết tới đời sống kinh tế - xã hội hoặc an ninh, quốc phòng như điện lực, viễn thông, cảng biển, thuốc lá, cấp thoát nước, sản xuất vũ khí, thuốc nổ... Thời gian tới, Chính phủ nên cụ thể hoá những quy định này bằng cách đưa  ra danh mục các lĩnh vực độc quyền nhà nước để bảo đảm tính rõ ràng của pháp luật và tránh được việc biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp. Đồng thời, Chính phủ cũng nên thông tin kế hoạch cụ thể đối với việc xoá bỏ độc quyền trong những ngành nghề nhất định. Thực tế cho thấy rằng, những lĩnh vực thuộc về độc quyền nhà nước không phải giống nhau cho mọi quốc gia và cũng không tồn tại ổn định cho mọi thời kỳ, nó phụ thuộc vào hoàn cảnh của mỗi nước.

Tuy thế, pháp luật nên quy định theo hướng nhà nước sẽ nắm giữ độc quyền trong các lĩnh vực liên quan đến độc quyền tự nhiên và các lĩnh vực liên quan đến an ninh quốc phòng. Ngoài ra, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đặc biệt là cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh (sẽ được thành lập theo quy định của Luật Cạnh tranh) cần rà soát lại các văn bản pháp luật để tìm ra những quy định về hạn chế cạnh tranh bất hợp lý, qua đó, đề xuất cơ quan ban hành văn bản đó sửa đổi hoặc huỷ bỏ cho phù hợp với điều kiện kinh tế thị trường nước ta. Chính sách về việc thành lập các tập đoàn kinh tế cũng là vấn đề cần xem xét. Các tập đoàn kinh tế khi được thành lập sẽ có sức mạnh rất lớn và có thể cạnh tranh được với các doanh nghiệp nước ngoài. Vì vậy, cùng với việc thành lập các tập đoàn kinh tế, nên có các quy định để khuyến khích hơn nữa các công ty nước ngoài bao gồm cả các tập đoàn kinh tế đa quốc gia tham gia hoạt động kinh doanh trên thị trường liên quan ở Việt Nam. Điều đó vừa bảo đảm được tính cạnh tranh của nền kinh tế đồng thời tạo môi trường cho các tập đoàn kinh tế nước ta phát triển.

Vấn đề thứ hai, pháp luật chưa có sự phân định rõ việc sử dụng các “phương tiện thiết yếu” liên quan đến độc quyền tự nhiên, vì thế đã biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp.

Nên có quy định tách các yếu tố độc quyền tự nhiên ra khỏi các hoạt động cạnh tranh tiềm năng đó. Ví dụ như dịch vụ cung cấp cơ sở hạ tầng viễn thông, hoạt động truyền tải điện, dịch vụ cung cấp nhà ga sân bay lần lượt phải được tách khỏi dịch vụ viễn thông, sản xuất điện, và dịch vụ vận tải hàng không. Chính phủ nên thành lập các doanh nghiệp nhà nước riêng rẽ để quản lý các yếu tố độc quyền tự nhiên đó. Cùng với việc làm này, Chính phủ nên ban hành các quy định về việc sử dụng “phương tiện thiết yếu” liên quan đến độc quyền tự nhiên. Trước hết, các doanh nghiệp độc quyền tự nhiên nắm giữ các “phương tiện thiết yếu” nên giao cho các Bộ chuyên ngành quản lý. Ví dụ như Bộ Giao thông vận tải sẽ kiểm soát hoạt động của các doanh nghiệp quản lý nhà ga sân bay, Bộ Công nghiệp sẽ quản lý cácdoanh nghiệp nắm giữ hệ thống truyền tải điện... Thêm vào đó, cũng cần thấy rằng, không nhất thiết trong mọi trường hợp các doanh nghiệp quản lý “phương tiện thiết yếu” liên quan đến độc quyền tự nhiên đều phải đáp ứng yêu cầu việc sử dụng các cơ sở đó.

Vì vậy, cần có các quy định về lĩnh vực này. Cụ thể là, nên quy định theo hướng các doanh nghiệp đó không phải chịu trách nhiệm cung cấp “phương tiện thiết yếu” cho các doanh nghiệp khác trừ khi có nhu cầu cần thiết để đẩy mạnh sự cạnh tranh có hiệu quả cho nền kinh tế. Ví dụ như, khi nhà ga sân bay đã làm việc hết công suất, các doanh nghiệp độc quyền tự nhiên không có trách nhiệm cung cấp các “phương tiện thiết yếu” ngay cả khi có yêu cầu của một nhà cung cấp dịch vụ vận tải hàng không.