Thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự tại phiên tòa sơ thẩm thế nào?

Luật pháp về tố tụng dân sự luôn đề ra các quy định về trình tự và thủ tục nhằm thực hiện mục tiêu xét xử một cách khách quan, công bằng, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan cũng như tính pháp chế. Những quy định chặt chẽ này đã tạo ra các cơ chế tố tụng phức tạp, gây ra chi phí không cần thiết.

Thủ tục rút gọn được đưa vào Bộ luật tố tụng dân sự 2015 nhằm thực hiện quy định của Hiến pháp 2013, điều chỉnh và phản ánh chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, đồng thời phù hợp với nhu cầu của xã hội. Hiện nay, thủ tục này đang có ý nghĩa quan trọng đối với cả pháp lý và mặt xã hội. Nó cung cấp cơ sở pháp lý cho các cơ quan tố tụng giải quyết vụ án một cách nhanh chóng, đơn giản và minh bạch, giảm thiểu tình trạng kéo dài của các vụ án. 

1. Thủ tục rút gọn là gì?

1.1. Khái niệm và đặc trưng pháp lý

Thủ tục rút gọn (TTRG) là một chế định pháp lý đặc biệt và tương đối mới, lần đầu tiên được quy định một cách chi tiết trong Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS 2015), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2016. TTRG được thiết lập nhằm mục đích giải quyết nhanh chóng các vụ án dân sự (VADS) có tính chất đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, nhưng vẫn đảm bảo sự khách quan và đúng quy định pháp luật.

TTRG là một trình tự tố tụng được đơn giản hóa so với Thủ tục Tố tụng Thông thường (TTTT), chủ yếu thông qua việc rút ngắn thời hạn giải quyết và thay đổi thành phần Hội đồng xét xử (HĐXX). Các quy định về TTRG được hệ thống hóa tại Chương XVIII của BLTTDS 2015 (từ Điều 316 đến Điều 324). Điều quan trọng cần nhấn mạnh là TTRG chỉ áp dụng để giải quyết vụ án dân sự (các tranh chấp), mà không áp dụng đối với việc dân sự (các yêu cầu). Trong trường hợp Chương XVIII không có quy định cụ thể, các quy định khác của BLTTDS sẽ được áp dụng để giải quyết vụ án .

1.2. Bản chất của thủ tục rút gọn 

TTRG mang bản chất là một ngoại lệ quan trọng đối với các nguyên tắc hiến định cơ bản của hoạt động xét xử. Sự khác biệt căn bản nhất nằm ở thành phần HĐXX và quy trình tố tụng:

Thứ nhất, TTRG được coi là ngoại lệ đối với nguyên tắc xét xử tập thể . Hiến pháp Việt Nam quy định: "Tòa án nhân dân xét xử tập thể và quyết định theo đa số, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn". Điều này cho phép HĐXX sơ thẩm và phúc thẩm trong TTRG chỉ do một Thẩm phán tiến hành .

Thứ hai, TTRG là ngoại lệ đối với nguyên tắc xét xử có Hội thẩm tham gia tại cấp sơ thẩm . Cụ thể, Hiến pháp cũng quy định: "Việc xét xử sơ thẩm của Tòa án nhân dân có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn". Theo đó, tại cấp sơ thẩm, việc xét xử VADS theo TTRG không có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân .

Thứ ba, TTRG được áp dụng ở cả cấp sơ thẩm và cấp phúc thẩm.

1.3. Mục đích và ý nghĩa của thủ tục rút gọn 

Mục đích chính của TTRG là tối ưu hóa hiệu quả tố tụng và đảm bảo quyền tiếp cận công lý nhanh chóng cho người dân .

Về phía đương sự, việc xét xử theo TTRG giúp tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và công sức, giảm bớt những thiệt hại, phiền phức cho người thắng kiện . Các vụ án được giải quyết theo TTRG thường là những vụ án mà Tòa án chỉ căn cứ vào tài liệu, chứng cứ do đương sự cung cấp, không phát sinh chi phí giám định, định giá hoặc thu thập chứng cứ phức tạp. Hơn nữa, bản án, quyết định theo TTRG có thể có hiệu lực thi hành ngay, phù hợp với thực tiễn pháp lý và tố tụng .

Về phía Tòa án và hệ thống tư pháp, TTRG là một cơ chế thiết yếu để giảm thiểu số lượng án tồn đọng đang ngày càng gia tăng. Bằng cách tách biệt và giải quyết nhanh các vụ án đơn giản, Tòa án có thể phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, nâng cao chất lượng xét xử chung của cả hệ thống .

Đặc biệt, TTRG được áp dụng mà không phân biệt giá trị tranh chấp. Điều này được đánh giá là hợp lý vì ngay cả khi giá trị tranh chấp lớn, nhưng tính chất vụ việc đơn giản và đương sự thừa nhận sự việc, thì việc giải quyết nhanh chóng theo TTRG vẫn là cần thiết và hiệu quả.

2. Điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn

Việc áp dụng TTRG đòi hỏi phải có sự sàng lọc chặt chẽ và chỉ được thực hiện khi vụ án đáp ứng đồng thời các điều kiện nghiêm ngặt do pháp luật quy định. Các điều kiện này được quy định tại Khoản 1 Điều 317 BLTTDS 2015  sửa đổi bởi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.

Vụ án phải có tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng, đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ; tài liệu, chứng cứ phải đầy đủ, đảm bảo đủ căn cứ để giải quyết vụ án.

Nếu Thẩm phán nhận thấy cần phải tiến hành bất kỳ hoạt động thu thập chứng cứ nào, vụ án sẽ không đủ điều kiện áp dụng TTRG .Việc giải thích thuật ngữ “tình tiết đơn giản, quan hệ pháp luật rõ ràng” theo cách hiểu phổ biến là các tình tiết phải dễ dàng để Tòa án xác định được sự thật khách quan và thuận lợi cho việc kiểm tra tính hợp pháp của yêu cầu khởi kiện.

Các đương sự đều phải có địa chỉ nơi cư trú, trụ sở rõ ràng . Điều kiện này là thiết yếu để Tòa án có thể thực hiện công tác tống đạt các văn bản tố tụng một cách nhanh chóng và chính xác, phù hợp với thời hạn tố tụng rút ngắn của TTRG.

Nguyên tắc chung là vụ án áp dụng TTRG không được có đương sự cư trú ở nước ngoài hoặc tài sản tranh chấp ở nước ngoài. Tuy nhiên, Khoản 2 Điều 317 BLTTDS 2015 quy định hai trường hợp ngoại lệ cho phép áp dụng TTRG ngay cả khi có yếu tố nước ngoài: Đương sự ở nước ngoài và đương sự ở Việt Nam có thỏa thuận đề nghị Tòa án giải quyết theo TTRG; Các đương sự đã xuất trình được chứng cứ về quyền sở hữu hợp pháp tài sản và có thỏa thuận thống nhất về việc xử lý tài sản. 

3. Thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự tại phiên tòa sơ thẩm thế nào?

Trình tự giải quyết vụ án theo TTRG tại giai đoạn sơ thẩm được quy định tại Điều 318, 320 BLTTDS với các thời hạn và quy trình tố tụng được rút ngắn và đơn giản hóa một cách đáng kể.

3.1. Giai đoạn chuẩn bị xét xử rút gọn

Thời hạn chuẩn bị xét xử không quá 01 tháng kể từ ngày Tòa án thụ lý vụ án .

Ngay sau khi kết thúc giai đoạn chuẩn bị xét xử (và xác định vụ án đủ điều kiện áp dụng TTRG), Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án phải ra quyết định đưa vụ án ra xét xử theo TTRG và mở phiên tòa xét xử trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày ra quyết định đó. Tổng thời gian tối đa để giải quyết một vụ án tại cấp sơ thẩm theo TTRG chỉ là 55 ngày kể từ ngày thụ lý.

Nếu Viện Kiểm sát (VKS) tham gia phiên tòa, Tòa án phải gửi hồ sơ vụ án cùng quyết định đưa vụ án ra xét xử cho VKS cùng cấp nghiên cứu trong thời hạn 03 ngày làm việc .

3.2. Thành phần HĐXX và vai trò của Viện kiểm sát 

Thành phần Hội đồng Xét xử: Tại cấp sơ thẩm theo TTRG, HĐXX chỉ gồm một Thẩm phán tiến hành xét xử, không có sự tham gia của Hội thẩm nhân dân .

Viện Kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp theo quy định chung. Do Tòa án không phải thu thập tài liệu, chứng cứ (là một điều kiện của TTRG), VKS chỉ tham gia phiên tòa dân sự theo TTRG khi vụ án có tính chất liên quan đến: Tài sản công, lợi ích công cộng; Quyền sử dụng đất, nhà ở; Đương sự là người yếu thế (người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, v.v.); hoặc khi Tòa án chấp nhận giải quyết tranh chấp trong trường hợp chưa có luật áp dụng. 

3.3. Quy trình tố tụng đặc thù tại phiên tòa sơ thẩm rút gọn

Trình tự tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm theo TTRG được thực hiện theo quy định chung của BLTTDS, nhưng có một số điểm đặc thù, chủ yếu liên quan đến sự có mặt của đương sự .

a, Sự có mặt của đương sự và kiểm sát viên

Nếu Kiểm sát viên vắng mặt, HĐXX (Thẩm phán) vẫn tiến hành xét xử .

Bị đơn và Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan vắng mặt: Nếu bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, Thẩm phán vẫn tiến hành xét xử (Khoản 1 Điều 320) .

Nguyên đơn vắng mặt: Nếu nguyên đơn vắng mặt không có lý do chính đáng, Tòa án phải áp dụng quy định hoãn phiên tòa theo thủ tục chung (Khoản 1 Điều 227). Thời hạn hoãn phiên tòa theo TTRG là không quá 15 ngày (Khoản 1 Điều 233) .

b, Hòa giải và xử lý chuyển đổi

Giống như TTTT, tại phiên tòa sơ thẩm, Thẩm phán vẫn phải tiến hành hòa giải giữa các đương sự .

Nếu hòa giải thành công, Thẩm phán ra quyết định công nhận thỏa thuận .

Nếu tại phiên tòa sơ thẩm, Thẩm phán phát hiện các tình tiết mới làm cho vụ án không còn đủ điều kiện áp dụng TTRG, Thẩm phán phải ra quyết định chuyển sang giải quyết theo TTTT. Khi đó, thời hạn chuẩn bị xét xử sẽ được tính lại từ ngày ra quyết định chuyển đổi .

c, Thời hạn kháng cáo và kháng nghị

Thời hạn kháng cáo và kháng nghị đối với bản án, quyết định sơ thẩm Điều 322 BLTTDS theo TTRG được rút ngắn đáng kể so với TTTT:

Thời hạn kháng cáo: Đương sự có thời hạn 07 ngày để kháng cáo, tính từ ngày tuyên án hoặc ngày nhận được bản án, quyết định .

Thời hạn kháng nghị VKS cùng cấp: VKS cùng cấp có thời hạn 07 ngày để kháng nghị .

Thời hạn kháng nghị VKS cấp trên trực tiếp: VKS cấp trên trực tiếp có thời hạn 10 ngày để kháng nghị, tính từ ngày nhận được bản án, quyết định .

Bảng so sánh thời hạn tố tụng sơ thẩm:

4. Kết luận

TTRG là một công cụ pháp lý quan trọng, giúp tối ưu hóa hiệu quả tố tụng và đảm bảo quyền tiếp cận công lý một cách nhanh chóng giúp tiết kiệm đáng kể thời gian (thời hạn giải quyết sơ thẩm tối đa 55 ngày, thời hạn kháng cáo 7 ngày) và chi phí cho đương sự, đồng thời giảm gánh nặng công việc cho Tòa án. TTRG được áp dụng linh hoạt cho các tranh chấp không phân biệt giá trị, miễn là các điều kiện về tính chất đơn giản của vụ án và chứng cứ được đáp ứng. Việc quy định TTRG ở cả giai đoạn phúc thẩm là điểm tiến bộ, nhằm duy trì tính hiệu quả của toàn bộ quá trình tố tụng.

Mặc dù có nhiều ưu điểm, TTRG vẫn đối diện với các rào cản lớn trong thực tiễn: Việc giải thích không đồng nhất các điều kiện tại Điều 317, đặc biệt là khái niệm "đương sự đã thừa nhận nghĩa vụ," có thể làm giảm đáng kể số lượng vụ án được áp dụng TTRG, khiến chế định này trở nên "có lệ". Sự thành công của TTRG đòi hỏi Tòa án phải có sự đổi mới mạnh mẽ khâu hành chính tư pháp. Nếu việc xử lý hồ sơ vẫn chậm chạp như khi áp dụng TTTT, mục tiêu rút ngắn thời gian tố tụng sẽ không đạt được.

Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng thông qua số hotline: 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!