Tiếp nhận, thụ lý khiếu nại trong thi hành án hình sự quy định thế nào?

Hình phạt tù tước đi quyền tự do đi lại của con người nhưng không tước đoạt quyền được đối xử nhân đạo và các quyền công dân cơ bản khác của họ. Tuy nhiên, do tính chất khép kín và chịu sự quản lý nghiêm ngặt của cơ sở giam giữ, người chấp hành án luôn ở vị thế yếu thế và dễ bị tổn thương trước các nguy cơ lạm quyền. Chính vì vậy, quyền khiếu nại trong thi hành án hình sự được ví như "lá chắn" pháp lý cuối cùng để bảo vệ phẩm giá con người sau song sắt.

Để quyền này thực thi trên thực tế chứ không chỉ nằm trên văn bản, pháp luật cần một cơ chế "kích hoạt" nhanh chóng và hiệu quả. Điều 184 Luật Thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 về "Tiếp nhận, thụ lý khiếu nại" chính là cơ chế đó. Không đơn thuần là một quy định về thủ tục hành chính, xác lập trách nhiệm pháp lý bắt buộc của cơ quan giam giữ và đặt ra những mốc thời gian "vàng" (24 giờ) mang tính sống còn để đảm bảo tiếng nói của phạm nhân được chuyển đến đúng địa chỉ. Từ đó làm rõ vai trò của nó trong việc minh bạch hóa hoạt động thi hành án và ngăn chặn các hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp.

1. Tổng quan pháp lý về tiếp nhận, thụ lý khiếu nại trong thi hành án hình sự

1.1. Vị trí, vai trò của Điều 184 trong hệ thống pháp luật hình sự

Luật Thi hành án hình sự (THAHS) năm 2019 được sửa đổi, bổ sung 2025 đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong việc thể chế hóa các quy định của Hiến pháp 2013 về quyền con người và quyền công dân, ngay cả đối với những người đang chấp hành án phạt tù. Trong cấu trúc của đạo luật này, chế định giải quyết khiếu nại, tố cáo đóng vai trò như một "van an toàn" và cơ chế kiểm soát quyền lực, đảm bảo rằng sự cưỡng chế nhà nước không biến tướng thành sự lạm quyền hay xâm phạm nhân phẩm con người.

Điều 184 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, quy định về "Tiếp nhận, thụ lý khiếu nại trong thi hành án hình sự", không chỉ đơn thuần là một quy định về thủ tục hành chính tư pháp. Nó xác lập trách nhiệm pháp lý đầu tiên và quan trọng nhất của cơ quan quản lý giam giữ: nghĩa vụ mở cửa tiếp nhận tiếng nói của người bị tước tự do. Trong bối cảnh thi hành án phạt tù, nơi người chấp hành án chịu sự quản lý toàn diện và khép kín của trại giam, quyền khiếu nại chỉ có thể thực thi trên thực tế nếu quy trình tiếp nhận và thụ lý được thực hiện nghiêm minh. Nếu giai đoạn này bị tắc nghẽn, toàn bộ các quy định về quyền khiếu nại tại Điều 179 hay quyền được bảo vệ khỏi sự tra tấn, đối xử tàn bạo tại Điều 178 sẽ trở nên vô hiệu hóa.

1.2. Mối quan hệ giữa quyền khiếu nại và an ninh trại giam

Một thách thức lớn trong lý luận và thực tiễn thi hành án hình sự là việc cân bằng giữa yêu cầu đảm bảo an ninh, trật tự tại cơ sở giam giữ và quyền tự do khiếu nại của phạm nhân. Điều 184 giải quyết mâu thuẫn này bằng cách thiết lập một quy trình "đóng nhưng mở":

• Đóng: Phạm nhân không thể tự do di chuyển để nộp đơn đến bất kỳ cơ quan nào họ muốn (như công dân tự do).
• Mở: Cơ sở giam giữ (Giám thị, quản giáo) có trách nhiệm pháp lý bắt buộc phải làm "cầu nối" chuyển tải đơn thư của phạm nhân đến đúng địa chỉ trong một thời hạn cực kỳ ngắn và nghiêm ngặt.

Quy định này phản ánh sự chuyển dịch tư duy từ "quản lý đối tượng" sang "quản lý con người chấp hành án", nơi các quyền tố tụng và khiếu nại của phạm nhân được bảo đảm bằng các quy trình bắt buộc đối với cơ quan công quyền. Sự ra đời của các văn bản hướng dẫn chi tiết sau này, như Thông tư 68/2023/TT-BCA quy định quy trình giải quyết khiếu nại trong tố tụng hình sự của lực lượng Công an nhân dân, càng củng cố thêm cơ sở pháp lý cho việc thực thi một cách thống nhất và minh bạch.

2. Tiếp nhận, thụ lý khiếu nại trong thi hành án hình sự được quy định như thế nào? 

Căn cứ khoản 1 Điều 184 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về trách nhiệm tiếp nhận khiếu nại, trong đó điểm nhấn quan trọng nhất là cơ chế xử lý đơn thư của phạm nhân. Đây là nội dung thể hiện rõ nét nhất tính đặc thù của thi hành án hình sự so với các lĩnh vực hành chính hay dân sự khác, "Cơ quan, người có thẩm quyền phải tiếp nhận các khiếu nại trong thi hành án hình sự. Đối với khiếu nại của phạm nhân quy định tại khoản 8 Điều 178 của Luật này thì trong thời hạn 24 giờ kể từ khi tiếp nhận, Giám thị trại giam, Giám thị trại tạm giam, Thủ trưởng cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện phải chuyển ngay khiếu nại cho Viện kiểm sát có thẩm quyền." 

Nghĩa vụ này mang tính tuyệt đối trong giai đoạn đầu. Cán bộ tiếp nhận không có quyền từ chối nhận đơn ngay lập tức dựa trên cảm quan chủ quan về nội dung. Việc tiếp nhận phải được thực hiện thông qua hệ thống sổ sách theo dõi chặt chẽ. Theo các quy định về công tác hồ sơ nghiệp vụ Công an nhân dân và các biểu mẫu ban hành kèm theo Thông tư liên tịch, việc tiếp nhận đơn phải được ghi chép ngày, giờ, người gửi và nội dung tóm tắt để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát sau này.

Điểm cốt lõi và tiến bộ nhất của Khoản 1 Điều 184 chính là quy định về thời hạn chuyển đơn khiếu nại của phạm nhân. Quy định: "Trường hợp khiếu nại không thuộc thẩm quyền giải quyết của mình thì trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được khiếu nại, có trách nhiệm chuyển đến cơ quan, người có thẩm quyền giải quyết."

Khác với các quy định hành chính thông thường sử dụng đơn vị "ngày làm việc". Thời hạn này được tính liên tục theo giờ đồng hồ, bao gồm cả ngày nghỉ và thời gian ngoài giờ hành chính. Điều này xuất phát từ thực tế hoạt động của trại giam là 24/7. Trong môi trường giam giữ, một giờ bị xâm phạm quyền lợi (ví dụ: bị biệt giam sai quy định, bị cắt khẩu phần ăn, bị nhục hình) có thể gây ra hậu quả không thể khắc phục về thể chất và tinh thần. Quy định 24 giờ đặt ra áp lực tối đa lên bộ máy quản lý, buộc họ phải hành động ngay lập tức để chuyển yêu cầu của phạm nhân đến cấp có thẩm quyền giải quyết. Quy định này triệt tiêu khả năng Giám thị hoặc cán bộ quản lý "ngâm" đơn khiếu nại để gây sức ép hoặc che giấu vi phạm. Bất kỳ sự chậm trễ nào vượt quá 24 giờ mà không có lý do bất khả kháng đều bị coi là vi phạm pháp luật tố tụng và thi hành án, là căn cứ để Viện kiểm sát nhân dân kiến nghị hoặc kháng nghị.

Nếu thuộc thẩm quyền: Cơ quan nhận đơn phải thụ lý giải quyết ngay. Ví dụ: Phạm nhân khiếu nại về việc xếp loại thi đua tháng của Phân trại trưởng, Giám thị trại giam có thẩm quyền giải quyết thì phải tiến hành thụ lý.

Nếu không thuộc thẩm quyền: Phải chuyển đơn trong 24 giờ. Ví dụ: Phạm nhân khiếu nại về Bản án kết tội (thuộc thẩm quyền Tòa án/VKS cấp cao) hoặc khiếu nại Quyết định của Giám thị trại giam (thuộc thẩm quyền Thủ trưởng cơ quan THAHS cấp tỉnh/quân khu). Trong trường hợp này, Giám thị trại giam chỉ đóng vai trò là "bưu tá" có trách nhiệm pháp lý cao, buộc phải chuyển đơn đi ngay lập tức.

3. Thời hạn và điều kiện thụ lý giải quyết khiếu nại 

Sau bước tiếp nhận, "Thụ lý" là hành vi tố tụng quan trọng xác nhận sự bắt đầu của quá trình giải quyết khiếu nại. Khoản 2 Điều 184 LTHAHS sửa đổi, bổ sung 2025 quy định cụ thể về thời hạn để cơ quan có thẩm quyền ra quyết định thụ lý hoặc từ chối thụ lý.

3.1. Thời hạn thụ lý và thông báo

Căn cứ khoản 2 Điều 184 Luật THAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định: "Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được khiếu nại, cơ quan, người có thẩm quyền quy định tại khoản 1 Điều này, Điều 178 và Điều 179 của Luật này phải thụ lý để giải quyết và thông báo bằng văn bản cho người khiếu nại biết. Trường hợp không thụ lý khiếu nại để giải quyết thì phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do." 

Trong thời hạn này, người giải quyết khiếu nại phải thực hiện các công việc:

• Kiểm tra tính hợp lệ của đơn (hình thức, nội dung, chữ ký).
• Xác định chính xác thẩm quyền giải quyết (nếu chưa rõ ràng).
• Ban hành Quyết định thụ lý giải quyết khiếu nại hoặc Văn bản thông báo không thụ lý.

Văn bản thông báo phải được gửi đến người khiếu nại và Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp để thực hiện chức năng kiểm sát. Đây là yêu cầu bắt buộc nhằm minh bạch hóa quá trình giải quyết.

3.2. Các điều kiện để thụ lý khiếu nại

Không phải mọi đơn thư được tiếp nhận đều được thụ lý. Việc thụ lý theo Điều 184 khoản 2 phụ thuộc vào các điều kiện được quy định tại Luật Khiếu nại và các văn bản hướng dẫn thi hành trong CAND. Một số điều kiện tiên quyết bao gồm:

• Tư cách chủ thể: Người khiếu nại phải là người chịu sự tác động trực tiếp của quyết định, hành vi thi hành án (ví dụ: phạm nhân bị kỷ luật). Người thân thích không thể khiếu nại thay về các vấn đề nhân thân của phạm nhân nếu không có ủy quyền hợp pháp (đối với trường hợp pháp nhân thương mại) hoặc trừ trường hợp đặc biệt về đại diện.
• Thời hiệu: Đơn phải nằm trong thời hiệu khiếu nại (thường là 30 ngày kể từ ngày nhận được quyết định hoặc biết được hành vi vi phạm, trừ trường hợp bất khả kháng).
• Chưa được giải quyết: Vụ việc chưa có quyết định giải quyết khiếu nại lần hai hoặc chưa có bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật về nội dung đó.

Quyết định thụ lý là mốc thời gian pháp lý để tính "thời hạn giải quyết khiếu nại" (15 ngày đối với lần đầu, 30 ngày đối với lần hai theo Điều 179 và các quy định liên quan). Nếu không có quyết định thụ lý được ban hành đúng hạn theo Khoản 2 Điều 184, toàn bộ quá trình xác minh sau đó có thể bị coi là vi phạm thủ tục, dẫn đến việc giải quyết khiếu nại bị hủy bỏ hoặc phải thực hiện lại. Hơn nữa, Quyết định thụ lý còn là cơ sở để kích hoạt các quyền khác của người khiếu nại, như quyền được giải trình, quyền đưa ra chứng cứ và quyền được thông báo kết quả giải quyết.

4. Kết luận

Như vậy, Điều 184 của Luật Thi hành án hình sự đã đặt ra cơ chế tiếp nhận và thụ lý khiếu nại mang tính chặt chẽ, nhằm bảo đảm mọi phản ánh, khiếu nại của phạm nhân cũng như các chủ thể khác liên quan đến quá trình thi hành án đều được xem xét kịp thời, khách quan. Quy định về việc bắt buộc tiếp nhận khiếu nại, đặc biệt là yêu cầu chuyển ngay khiếu nại của phạm nhân đến Viện kiểm sát trong thời hạn 24 giờ, thể hiện vai trò giám sát của cơ quan kiểm sát và bảo vệ tối đa quyền lợi của người khiếu nại. Bên cạnh đó, thời hạn 03 ngày làm việc để cơ quan, người có thẩm quyền thụ lý và thông báo bằng văn bản cho người khiếu nại tạo ra khuôn khổ pháp lý rõ ràng, bảo đảm quy trình giải quyết khiếu nại không bị kéo dài hoặc trì hoãn. Việc yêu cầu nêu rõ lý do khi không thụ lý càng tăng tính minh bạch và trách nhiệm của cơ quan thi hành án. Nhìn chung, các quy định này góp phần hoàn thiện cơ chế xử lý khiếu nại trong thi hành án hình sự, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.