Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân BLTTHS

Nguyên tắc được quy định tại Điều 12 BLTTHS là một trong những nguyên tắc nền tảng, thể hiện sự cụ thể hóa các quyền con người cơ bản đã được Hiến pháp 2013 ghi nhận, nhằm tạo ra sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và nghĩa vụ bảo vệ các quyền tự do, riêng tư của mỗi cá nhân.  

Nội dung của Điều 12 BLTTHS được cấu thành bởi hai mệnh đề có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, cụ thể:  

Điều 12. Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân

Không ai được xâm phạm trái pháp luật chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân.

Việc khám xét chỗ ở; khám xét, tạm giữ và thu giữ thư tín, điện thoại, điện tín, dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác phải được thực hiện theo quy định của Bộ luật này.

1.1. Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở

Quyền này bắt nguồn từ Điều 22 Hiến pháp 2013, trong đó khẳng định "Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở. Không ai được tự ý vào chỗ ở của người khác nếu không được người đó đồng ý".  

Khái niệm "chỗ ở" trong pháp luật hình sự được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ giới hạn ở nhà ở thuộc sở hữu hợp pháp mà còn bao gồm cả những nơi một người đang thực tế sử dụng để cư trú, sinh hoạt như nhà thuê, nhà trọ, ký túc xá, và thậm chí cả những nơi ở tạm như lều, thuyền bè của những người sống lang thang. Việc một người cư trú bất hợp pháp về mặt hành chính không thể là lý do để cho phép người khác tự ý xâm phạm không gian sống của họ.  

Việc khám xét chỗ ở chỉ được phép khi có căn cứ và phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thẩm quyền ra lệnh (Điều 193 BLTTHS) và thủ tục tiến hành (Điều 195 BLTTHS), chẳng hạn như phải có lệnh, có sự tham gia của đại diện chính quyền địa phương và người chứng kiến.  

1.2. Bảo đảm đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình

Các quyền này được ghi nhận tại Điều 21 Hiến pháp 2013 và được cụ thể hóa trong nhiều văn bản luật khác như Bộ luật Dân sự. "Đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ".  

Trong bối cảnh tố tụng hình sự, nguyên tắc này đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải tôn trọng và bảo vệ những thông tin, dữ liệu, hình ảnh thuộc về đời tư của cá nhân và gia đình họ. Việc thu thập, sử dụng các thông tin này phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác.  

Việc bảo vệ bí mật cá nhân và gia đình trong quá trình điều tra là một yêu cầu quan trọng, đặc biệt khi các thông tin này có thể nhạy cảm và không liên quan trực tiếp đến vụ án. Các cơ quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ bảo mật thông tin điều tra để không làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.  

1.3. Bảo đảm an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác

Đây là một trong những điểm tiến bộ nổi bật của BLTTHS 2015 so với các quy định trước đây. Điều 12 đã mở rộng phạm vi bảo vệ bằng cách bổ sung cụm từ "dữ liệu điện tử" và "các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác". 

Sự bổ sung này khẳng định rằng quyền riêng tư về thông tin liên lạc không chỉ giới hạn ở thư tín, điện thoại truyền thống mà còn bao trùm cả không gian số, bao gồm email, tin nhắn qua các ứng dụng (Zalo, Messenger), dữ liệu lưu trữ trên các thiết bị điện tử và trên mạng. Việc công nhận "dữ liệu điện tử" là một nguồn chứng cứ đã đáp ứng yêu cầu cấp bách của thực tiễn đấu tranh với tội phạm công nghệ cao.  

Tương tự như khám xét chỗ ở, việc khám xét, thu giữ thư tín, điện tín, dữ liệu điện tử cũng phải tuân thủ các quy định chặt chẽ. Cụ thể, Điều 197 BLTTHS yêu cầu lệnh thu giữ phải được Viện kiểm sát phê chuẩn trước khi thi hành (trừ trường hợp khẩn cấp) và phải có sự chứng kiến của đại diện cơ quan, tổ chức bưu chính, viễn thông. 

Tóm lại, nguyên tắc tại Điều 12 BLTTHS 2015 đã thiết lập một hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ các quyền riêng tư cơ bản của con người. Nguyên tắc này không chỉ ngăn chặn sự xâm phạm tùy tiện từ bất kỳ chủ thể nào mà còn đặt ra những yêu cầu pháp lý vô cùng nghiêm ngặt đối với chính các cơ quan tiến hành tố tụng, đảm bảo rằng mọi hoạt động điều tra phải được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, tôn trọng phẩm giá và quyền con người.

2. Hậu quả pháp lý của hành vi xâm phạm và vấn đề giá trị chứng cứ

Để đảm bảo các quy định về thủ tục không chỉ tồn tại trên giấy, BLTTHS 2015 đã thiết lập những hậu quả pháp lý nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm.

2.1. Vô hiệu hóa chứng cứ thu thập trái luật

Một trong những quy định mang tính đột phá và tiến bộ nhất của BLTTHS 2015 là Khoản 2 Điều 87, trong đó nêu rõ:

"Những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự."    

Quy định này, về bản chnó tạo ra một cơ chế tự kiểm soát nội tại, buộc các cơ quan tiến hành tố tụng phải tuyệt đối tuân thủ pháp luật. Bất kỳ sự vi phạm nào trong quá trình khám xét, thu giữ – ví dụ như khám xét chỗ ở vào ban đêm mà không chứng minh được tính khẩn cấp, khám xét không có lệnh hoặc không có sự phê chuẩn của Viện kiểm sát, thiếu thành phần tham gia theo luật định – đều dẫn đến một hậu quả pháp lý trực tiếp và nghiêm khắc: mọi tài liệu, đồ vật, dữ liệu thu được từ hoạt động vi phạm đó sẽ bị coi là vô giá trị, không được sử dụng để chống lại bị can, bị cáo. 

Cơ chế này không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội mà còn có tác dụng nâng cao chất lượng hoạt động điều tra. Nó khuyến khích các cơ quan chức năng phải dựa vào các biện pháp hợp pháp, chuyên nghiệp để thu thập chứng cứ, thay vì lạm dụng quyền lực hoặc đi đường tắt, từ đó góp phần đảm bảo tính pháp chế của toàn bộ quá trình tố tụng.

2.2. Trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm

Bên cạnh việc vô hiệu hóa chứng cứ về mặt tố tụng, hệ thống pháp luật còn thiết lập một cơ chế bảo vệ thứ hai về mặt thực thể: truy cứu trách nhiệm hình sự đối với chính người thực hiện hành vi xâm phạm. Điều 158 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015 về "Tội xâm phạm chỗ ở của người khác" đã quy định cụ thể các hành vi phạm tội như khám xét trái pháp luật, đuổi trái pháp luật, chiếm giữ, cản trở hoặc xâm nhập trái pháp luật vào chỗ ở của người khác. Đáng chú ý, Khoản 2 Điều 158 BLHS đã quy định tình tiết tăng nặng định khung "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn" với mức hình phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Việc quy định một khung hình phạt riêng, nghiêm khắc hơn cho thấy nhà làm luật nhận diện được mức độ nguy hiểm cao hơn của hành vi xâm phạm do người thi hành công vụ gây ra. Hành vi này không chỉ xâm phạm quyền của một cá nhân mà còn làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin của công chúng vào cơ quan công quyền và sự công minh của pháp luật.   

Sự kết hợp giữa Điều 87 BLTTHS và Điều 158 BLHS tạo thành một cơ chế bảo vệ kép, toàn diện: vừa vô hiệu hóa kết quả của hành vi sai trái, vừa trừng phạt nghiêm khắc người thực hiện hành vi đó. Thực tiễn xét xử đã ghi nhận nhiều bản án về tội danh này, cho thấy sự nghiêm túc của các cơ quan tư pháp trong việc áp dụng các quy định này để bảo vệ quyền của người dân.   

3. Kiến nghị