1. Vài nét về việc dẫn độ tội phạm
1.1 Khái niệm dẫn độ
Trải qua quá trình phát triển của lịch sử, dẫn độ trở thành nội dung tương trợ tư pháp về hình sự được áp dụng phổ biến, là một yêu cầu khách quan trong hoạt động tương trợ tư pháp giữa các quốc gia, nhu cầu dẫn độ được đặt ra trước khi các quốc gia ký kết các điều ước quốc tế. Khi hoạt động dẫn độ đã tương đối phổ biến, các quốc gia thấy rằng cần có cơ sở pháp lý cho hoạt động này, do đó nảy sinh nhu cầu ký kết các điều ước quốc tế song phương và đa phương về dẫn độ. Tổ chức cảnh sát quốc tế Interpol đưa ra khái niệm: dẫn độ người phạm tội là quá trình được thực hiện bởi một quốc gia (nước được yêu cầu) chuyển giao một cá nhân có mặt trên lãnh thổ nước mình đến quốc gia khác (nước yêu cầu) nơi người đó đã vi phạm hoặc để thi hành một hình phạt đã được quyết định chống lại người đó. Như vậy, dẫn độ là hình thức hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự, theo đó quốc gia được yêu cầu dẫn độ trao người có hành vi phạm tội hoặc bị kết án hình sự mà bản án đã có hiệu lực pháp luật đang ở trên lãnh thổ của quốc gia mình cho quốc gia yêu cầu dẫn độ để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc để chấp hành hình phạt. Dẫn độ được thực hiện trong mối quan hệ giữa quốc gia yêu cầu và quốc gia được yêu cầu. Quốc gia yêu cầu dẫn độ là quốc gia mà người bị yêu cầu dẫn độ mang quốc tịch, quốc gia mà tội phạm xảy ra trên lãnh thổ hoặc quốc gia bị thiệt hại do tội phạm gây ra. Còn quốc gia được yêu cầu dẫn độ là quốc gia nơi hiện diện thể nhân bị yêu cầu dẫn độ. Trong khi đó, Tòa án hình sự quốc tế không phải tòa án của quốc gia yêu cầu mà là tòa án quốc tế có thẩm quyền xét xử các tội phạm quy định tại Điều 5 Quy chế Tòa án hình sự quốc tế.
Theo Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng của Việt Nam có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tương ứng của nước ngoài dẫn độ và thực hiện dẫn độ cho quốc gia yêu cầu để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc để chấp hành hình phạt. Điều 343 không phải là quy phạm định nghĩa về dẫn độ nhưng các quy định của điều luật này không chỉ phù hợp với quan niệm truyền thống quốc tế về dẫn độ mà còn phù hợp với quy định khác trong luật quốc gia.
Luật Tương trợ tư pháp Việt Nam thì Dẫn độ là việc một nước chuyển giao cho nước khác người có hành vi phạm tội hoặc người bị kết án hình sự đang có mặt tại lãnh thổ nước mình để nước được chuyển giao truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án đối với người đó"
1.2 Đặc điểm của dẫn độ
+ Thứ nhất, dẫn độ là việc một nước chuyển giao một người phạm tội cho một quốc gia khác. Việc chuyển giao này được thực hiện trên cơ sở yêu cầu của nước có yêu cầu. Người bị dẫn độ là người thực hiện hành vi phạm tội trên lãnh thổ nước yêu cầu, đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đã bị kết án bằng một bản án, sau đó bỏ trốn sang nước được yêu cầu. Việc chuyển giao do các cơ quan có thẩm quyền của các quốc gia tiến hành.
+ Thứ hai, dẫn độ chỉ được thực hiện khi có yêu cầu dẫn độ từ một quốc gia. Nước mà người phạm tội mang quốc tịch, nước nơi hành vi phạm tội xảy ra, nơi tội phạm hoàn thành hoặc nước có quyền lợi bị tội phạm xâm phạm đều có quyền yêu cầu dẫn độ. Tuy nhiên, việc chấp nhận dẫn độ hay không lại phụ thuộc vào nước được yêu cầu dẫn độ. Nếu trường hợp, nhiều nước yêu cầu dẫn độ cùng một đối tượng thì nước được yêu cầu dẫn độ căn cứ vào quy định pháp luật quốc gia mình và điều ước quốc tế có liên quan để chấp nhận yêu cầu dẫn độ của một trong những nước đó.
+ Thứ ba, dẫn độ nhằm hai mục đích: dẫn độ để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc dẫn độ để thi hành án. Hoạt động này do nước yêu cầu dẫn độ thực hiện sau khi đã tiếp nhận người được yêu cầu dẫn độ từ quốc gia được yêu cầu;
+/ Thứ tư, dẫn độ thường được thực hiện trên cơ sở các điều ước quốc tế hoặc mối quan hệ giữa các quốc gia. Điều ước quốc tế về dẫn độ bao gồm điều ước song phương hoặc đa phương yêu cầu các quốc gia ký kết hoặc gia nhập phải thực hiện những quy định của điều ước đó. Nếu có một yêu cầu dẫn độ phù hợp với điều ước có liên quan giữa các nước thành viên thì yêu cầu đó phải được thi hành. Nếu từ chối không có cơ sở thì nước được yêu cầu dẫn độ đã vi phạm nghĩa vụ quốc tế. Hoạt động dẫn độ phải tuân thủ nguyên tắc của pháp luật quốc tế và nguyên tắc riêng của dẫn độ.
1.3 Mục đích, căn cứ của dẫn độ
Mục đích chung của dẫn độ là buộc người đã thực hiện hành vi phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm do mình gây ra. Đồng thời còn có tác dụng ngăn ngừa, răn đe những người phạm tội khác đang có ý định bỏ trốn và tăng cường hợp tác giữa các quốc gia trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm. Cơ sở pháp lý để yêu cầu dẫn độ và thực hiện dẫn độ là các điều ước quốc tế về dẫn độ mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã kí kết hoặc gia nhập. Dẫn độ trong trường hợp này là thực hiện nghĩa vụ quốc tế đã được cam kết. Trong trường hợp Việt Nam chưa kí kết hoặc chưa gia nhập các điều ước quốc tế có liên quan, vẫn có thể yêu cầu dẫn độ và thực hiện dẫn độ trên nguyên tắc có đi có lại nhưng không trái pháp luật Việt Nam, pháp luật và tập quán quốc tế. Nội dung của nguyên tắc có đi có lại thể hiện: Quốc gia này chỉ thực hiện dẫn độ cho quốc gia kia nếu quốc gia kia đã hoặc đảm bảo sẽ thực hiện dẫn độ cho quốc gia này. Khác với dẫn độ theo điều ước, dẫn độ theo nguyên tắc có đi có lại không phải là nghĩa vụ quốc tế. Trong luật quốc tế không có tập quán quốc tế về nghĩa vụ dẫn độ. Nguyên tắc có đi có lại là cơ sở thay thế cho điều ước quốc tế trong việc yêu cầu dẫn độ và thực hiện dẫn độ nhưng nguyên tắc có đi có lại đóng vai trò quan trọng cả trong trường hợp có điều ước, cũng như không có điều ước quốc tế về dẫn độ. Dẫn độ là chế định của luật quốc tế nhưng cũng đồng thời chịu sự điều chỉnh của luật quốc gia. Việc dẫn độ không chỉ căn cứ vào điều ước quốc tế mà còn phải tuân theo pháp luật quốc gia. Những quy định liên quan của pháp luật quốc gia phải được cơ quan có thẩm quyền xem xét khi quyết định yêu cầu dẫn độ và thực hiện dẫn độ.
2. Tội phạm bỏ trốn ra nước ngoài thì bị dẫn độ như thế nào?
Quy định về dẫn độ tội phạm bỏ trốn ra nước ngoài được quy định cụ thể tại Luật tương trợ tư pháp 2007. Dẫn độ là việc một nước chuyển giao cho nước khác người có hành vi phạm tội hoặc người bị kết án hình sự đang có mặt trên lãnh thổ nước mình, để nước được chuyển giao truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án đối với người đó.
Cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền của Việt Nam có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài dẫn độ cho Việt Nam người có hành vi phạm tội, hoặc bị kết án hình sự mà bản án đã có hiệu lực pháp luật để truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc thi hành án; Thực hiện việc dẫn độ người nước ngoài đang ở trên lãnh thổ Việt Nam có hành vi phạm tội, hoặc bị kết án hình sự mà bản án đã có hiệu lực pháp luật cho nước yêu cầu để truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc thi hành án.
Các trường hợp bị dẫn độ gồm: Người có thể bị dẫn độ theo quy định của Luật này là người có hành vi phạm tội mà BLHS Việt Nam và pháp luật hình sự của nước yêu cầu quy định hình phạt tù có thời hạn từ 1 năm trở lên, tù chung thân hoặc tử hình, hoặc đã bị Tòa án của nước yêu cầu xử phạt tù mà thời hạn chấp hành hình phạt tù còn lại ít nhất 6 tháng.
Yêu cầu dẫn độ được gửi thông qua đường ngoại giao. Văn bản yêu cầu dẫn độ phải kèm theo các tài liệu mô tả chi tiết về người bị yêu cầu dẫn độ, bao gồm các thông tin để xác định đặc điểm nhận dạng, quốc tịch và nơi cư trú của người đó...
Khi yêu cầu dẫn độ liên quan đến người chưa bị kết án thì phải kèm theo bản sao lệnh bắt của thẩm phán, hay người có thẩm quyền khác của Việt Nam và văn bản xác nhận theo quy định của bên được yêu cầu dẫn độ, việc chuẩn bị xét xử về tội phạm đã thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam, thông tin xác nhận người bị dẫn độ là người được nêu trong lệnh bắt.
Tuy nhiên, các quy định có nhiều bất cập, nhiều điều khoản chưa phù hợp với các điều ước quốc tế đa phương và song phương, với thông lệ pháp lý quốc tế và thực tiễn, một số tội danh trong BLHS Việt Nam lại không có trong pháp luật hình sự của một số nước. Do đó, nếu chúng ta yêu cầu dẫn độ đối với tội phạm này là không đơn giản.
Mặt khác, nếu đối tượng truy nã bỏ trốn sang quốc gia chưa ký kết hiệp định song phương hoặc đa phương, liên quan đến việc dẫn độ thì chỉ có thể thông qua con đường ngoại giao để đề nghị nước bạn bắt giữ đối tượng truy nã để dẫn độ về Việt Nam.
Trên đây là nội dung tư vấn của Luật Minh Khuê, trường hợp còn điều gì vướng mắc, quý khách hàng vui lòng liên hệ qua tổng đài tư vấn 19006162 hoặc quý khách hàng có thể gửi qua email lienhe@luatminhkhue.vn đề được hỗ trợ. Xem thêm: Các trường hợp không bị dẫn độ tội phạm? Việt Nam từ chối dẫn độ tội phạm khi nào?. Trân trọng!
