Tranh cướp lộc hoa tre tại Hội Gióng 2026: Ranh giới giữa phong tục và hành vi "Gây rối trật tự công cộng"

1. Ý nghĩa của lộc hoa tre trong văn hóa Hội Gióng và thực trạng biến tướng

Hội Gióng tại đền Sóc (huyện Sóc Sơn, Hà Nội) là một trong những lễ hội truyền thống có quy mô lớn và mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc nhất trong đời sống văn hóa của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Đây là dịp để nhân dân tưởng nhớ và tôn vinh Thánh Gióng, vị anh hùng huyền thoại có công đánh đuổi giặc Ân cứu nước, một trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Di sản này đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2010 nhờ những giá trị nhân văn, tinh thần đoàn kết cộng đồng và khát vọng hòa bình được truyền tải qua hàng thế kỷ.

Biểu tượng hoa tre và nét đẹp di sản UNESCO

Hoa tre là một vật phẩm mang tính biểu tượng cốt lõi trong lễ hội Gióng. Theo các nghiên cứu văn hóa và truyền thuyết dân gian, hoa tre được chế tác từ những thanh tre vót mỏng thành xơ, nhuộm màu sắc rực rỡ và kết thành từng bó lớn gắn trên kiệu rước. Hình ảnh này mô phỏng lại những thanh tre mà Thánh Gióng đã dùng làm vũ khí đánh giặc khi gậy sắt bị gãy, đồng thời cũng tượng trưng cho bờm ngựa sắt rực lửa của Ngài khi bay về trời.

Sự sáng tạo của hoa tre thể hiện tư duy thẩm mỹ và sự khéo léo của người dân vùng núi Sóc. Trong không gian linh thiêng của lễ hội, hoa tre không chỉ là một đạo cụ nghi lễ mà còn là vật chứa đựng linh khí của Đức Thánh. UNESCO đánh giá cao Hội Gióng bởi nó là một "bảo tàng văn hóa sống", nơi lưu giữ các lớp phù sa tín ngưỡng từ thời sơ sử đến hiện đại, đóng vai trò quan trọng trong việc liên kết cộng đồng và giáo dục lòng yêu nước cho các thế hệ sau.

Sự khác biệt giữa "tán lộc" truyền thống và "tranh cướp" biến tướng

Trong lịch sử tổ chức lễ hội Gióng, tục "tán lộc" hoa tre diễn ra theo một quy trình mang tính nghi lễ và tôn nghiêm cao. Sau khi kiệu rước hoa tre được rước từ đền Thượng xuống đền Hạ, các bậc bô lão và Ban tổ chức sẽ tiến hành phân phát hoa tre cho người tham dự như một lời chúc may mắn, bình an và mùa màng tươi tốt. Việc nhận lộc diễn ra trong không khí hòa hợp, thể hiện sự chia sẻ ân đức của thần linh đến với mọi nhà.

Tuy nhiên, trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, hiện tượng "tranh cướp" đã xuất hiện và có xu hướng biến tướng mạnh mẽ. Thay vì chờ đợi được tán lộc, một bộ phận người tham gia – đặc biệt là thanh niên – đã sử dụng sức mạnh cơ bắp để tràn lên kiệu rước, giằng co, xô đẩy quyết liệt để chiếm hữu bằng được cành hoa tre. Sự biến tướng này đã tạo ra những hình ảnh phản cảm, làm lu mờ tính thiêng liêng của nghi lễ và gây ra những rủi ro lớn về an ninh trật tự.

Sự chuyển dịch từ "tán" sang "cướp" phản ánh một sự thay đổi trong tâm thức thực dụng tâm linh của một bộ phận du khách. Nhiều người tin rằng việc tự tay "cướp" được lộc sẽ mang lại nhiều may mắn hơn là được "ban tặng", dẫn đến việc coi thường các quy tắc ứng xử văn minh nơi thờ tự.

Lễ hội Gióng 2026 dự kiến diễn ra từ ngày 22/02 đến 24/02/2026 (tức mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ). Để bảo vệ giá trị di sản UNESCO, Ban tổ chức đã quán triệt tinh thần tổ chức lễ hội văn minh, an toàn, kiên quyết loại bỏ những hành vi tranh cướp gây mất mỹ quan và vi phạm pháp luật.

2. Khi nào hành vi tranh cướp lộc bị coi là "Gây rối trật tự công cộng"?

Mặc dù lễ hội là không gian của các hoạt động tín ngưỡng, nhưng mọi hành vi của cá nhân và tổ chức đều phải nằm trong khuôn khổ pháp luật. Việc tranh cướp lộc hoa tre nếu vượt quá giới hạn của một nghi thức truyền thống và gây ra những hệ quả tiêu cực cho xã hội sẽ bị xem xét dưới góc độ hình sự.

Phân tích Điều 318 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017)

Điều 318 của Bộ luật Hình sự quy định về Tội gây rối trật tự công cộng nhằm bảo vệ sự ổn định, an toàn và các quy tắc sinh hoạt chung tại nơi công cộng. Trong bối cảnh lễ hội Gióng, nơi tập trung hàng vạn người, mọi hành vi phá vỡ sự ổn định này đều tiềm ẩn nguy cơ trở thành tội phạm.

Theo quy định tại Khoản 1 Điều 318, người nào gây rối trật tự công cộng gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm, thì bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

Tình tiết "gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội" là một dấu hiệu định tội quan trọng. Trong thực tiễn xét xử, điều này được hiểu là hành vi làm xáo trộn sinh hoạt bình thường của cộng đồng, gây tâm lý hoang mang, lo sợ cho người dân hoặc tạo ra hình ảnh xấu về địa phương và quốc gia.

Các yếu tố cấu thành tội phạm tại lễ hội

Để cấu thành tội gây rối trật tự công cộng tại Hội Gióng 2026, hành vi tranh cướp lộc cần được xem xét qua các yếu tố sau:

• Về địa điểm và thời gian: Hành vi xảy ra tại khu di tích Quốc gia đặc biệt đền Sóc, trong thời gian diễn ra các nghi lễ quan trọng, nơi có sự hiện diện của đông đảo du khách và các cơ quan truyền thông.
• Về hành vi khách quan: Người tham gia không chỉ dừng lại ở việc chen lấn mà có các hành động càn quấy, hung hăng, dùng vũ lực để tấn công người khác, phá hoại kiệu rước hoặc các tài sản của di tích. Hành vi này làm đình trệ hoạt động công cộng hoặc cản trở các nghi lễ tâm linh.
• Về công cụ sử dụng: Việc sử dụng gậy gộc, các vật sắc nhọn hoặc hung khí nguy hiểm để tranh giành hoa tre là tình tiết tăng nặng đặc biệt nghiêm trọng. Theo Khoản 2 Điều 318, nếu dùng vũ khí hoặc hung khí để gây rối, người phạm tội có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.
• Về hậu quả: Mặc dù hậu quả không còn là dấu hiệu bắt buộc tuyệt đối nếu hành vi gây ảnh hưởng xấu, nhưng nếu tranh cướp dẫn đến chết người, gây thương tích cho người khác với tỷ lệ từ 31% trở lên, hoặc gây thiệt hại tài sản từ 10.000.000 đồng trở lên, thì việc xử lý hình sự là tất yếu.

Ranh giới mong manh giữa phong tục và tội phạm

Hành vi tranh cướp hoa tre tại Hội Gióng vốn có nguồn gốc từ một nghi thức diễn xướng dân gian. Tuy nhiên, khi hành vi này đi kèm với sự hung hãn, gây thương tích cho người can thiệp (lực lượng bảo vệ, công an) hoặc gây cản trở giao thông nghiêm trọng trong khu vực di tích, nó đã thoát ly hoàn toàn khỏi tính chất phong tục để trở thành hành vi vi phạm pháp luật hình sự. Việc lôi kéo, xúi giục đám đông cùng thực hiện hành vi náo loạn cũng là một trong những tình tiết cấu thành tội danh này.

3. Mức xử phạt hành chính đối với hành vi gây mất trật tự tại lễ hội 2026

Trong trường hợp các hành vi tranh cướp lộc hoặc xô xát tại lễ hội chưa đạt đến mức độ nghiêm trọng để truy cứu trách nhiệm hình sự, các đối tượng vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính.

Dẫn chiếu Nghị định 144/2021/NĐ-CP

Nghị định 144/2021/NĐ-CP là văn bản pháp luật chủ đạo quy định việc xử phạt trong lĩnh vực an ninh, trật tự và an toàn xã hội. Tại Điều 7 của Nghị định này, Chính phủ đã quy định các mức phạt tiền đối với những hành vi vi phạm trật tự công cộng, đặc biệt là tại các không gian tổ chức hoạt động văn hóa, lễ hội.

Hành vi "gây mất trật tự công cộng ở nơi tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội" sẽ bị xử phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng. Mức phạt này áp dụng cho các cá nhân có hành vi chen lấn, xô đẩy quá mức, gây huyên náo hoặc không tuân thủ sự sắp xếp của Ban tổ chức.

Các khung phạt cụ thể cho hành vi vi phạm tại Hội Gióng

Dựa trên các hành vi thực tế thường xảy ra tại Hội Gióng, các mức xử phạt hành chính được quy định như sau:

Ngoài việc bị phạt tiền, người vi phạm còn có thể bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của di sản nếu có hành vi đập phá, hoặc buộc phải rời khỏi khu vực lễ hội ngay lập tức. Đối với các trường hợp cố ý gây thương tích nhưng chưa đến mức truy cứu hình sự, mức phạt có thể lên tới 5.000.000 - 8.000.000 đồng.

Hành vi tàng trữ pháo trái phép cũng là một vấn đề nóng tại các lễ hội đầu xuân. Tùy theo trọng lượng pháo mang theo, người vi phạm có thể bị phạt từ vài triệu đến 40.000.000 đồng.

4. Trách nhiệm của Ban tổ chức và người tham gia theo Nghị định 110/2018/NĐ-CP

Để quản lý một sự kiện có quy mô lớn như Hội Gióng 2026, Nghị định 110/2018/NĐ-CP cung cấp khung pháp lý về quyền hạn và trách nhiệm của cả cơ quan tổ chức lẫn người dân tham gia.

Nghĩa vụ của người tham gia lễ hội

Người đi hội Gióng không chỉ là khách tham quan mà còn là chủ thể trực tiếp thực hành di sản. Do đó, Nghị định 110 quy định người tham gia phải:

• Chấp hành nội quy: Tuân thủ nghiêm các quy định của pháp luật và nội quy của Ban tổ chức về nếp sống văn minh, an toàn giao thông và phòng chống cháy nổ.
• Ứng xử văn hóa: Giữ gìn thái độ tôn trọng, thành kính đối với thần linh và các nhân vật lịch sử; trang phục lịch sự, không nói tục chửi thề làm ảnh hưởng đến không gian trang nghiêm của di tích.
• Bảo vệ môi trường và trật tự: Không chen lấn, xô đẩy gây mất trật tự; thắp hương và hóa sớ đúng nơi quy định để đảm bảo an toàn phòng hỏa.
• Trách nhiệm của cán bộ, công chức: Nghiêm cấm việc sử dụng xe công hoặc đi lễ hội trong giờ hành chính để tham gia các hoạt động này.

Trách nhiệm của Ban tổ chức trong quản lý và điều hành

Ban tổ chức Hội Gióng 2026 có trách nhiệm bảo đảm mọi hoạt động diễn ra đúng bản chất ý nghĩa lịch sử, văn hóa của di sản. Các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm:

• Đảm bảo an ninh trật tự: Phải xây dựng và triển khai phương án bảo đảm an ninh, an toàn giao thông, phối hợp chặt chẽ với các lực lượng công an để ứng phó kịp thời với tình trạng mất kiểm soát đám đông.
• Loại bỏ các nghi lễ bạo lực: Nghị định 110 yêu cầu không thực hiện các nghi lễ có tính bạo lực, phản cảm, trái với truyền thống nhân đạo của dân tộc. Điều này đòi hỏi Ban tổ chức phải có phương án thay đổi hình thức tán lộc hoa tre để ngăn chặn cảnh tranh cướp hỗn loạn.
• Kiểm soát dịch vụ: Nghiêm cấm hành vi chèo kéo, ép giá khách du lịch; đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm tại các gian hàng trưng bày sản phẩm OCOP và ẩm thực địa phương.
• Tuyên truyền và giáo dục: Đẩy mạnh công tác giới thiệu giá trị di tích và quy tắc ứng xử để nâng cao nhận thức của du khách ngay từ khi bước vào khu vực lễ hội.

Theo kế hoạch của UBND xã Sóc Sơn, lễ khai hội năm 2026 diễn ra lúc 7h00 ngày 22/02 và lễ kết hội vào 16h00 ngày 24/02. Toàn bộ quy trình từ khâu chuẩn bị đến khi kết thúc đều được giám sát chặt chẽ nhằm đảm bảo tính trang trọng, tiết kiệm và văn minh.

5. Bài học thực tiễn: Làm sao để lấy lộc "văn minh" mà không vi phạm pháp luật?

Việc lấy lộc đầu năm là một nét đẹp văn hóa, thể hiện niềm tin vào những điều tốt đẹp trong tương lai. Tuy nhiên, may mắn chỉ thực sự đến khi con người có thái độ đúng mực và tuân thủ các quy chuẩn đạo đức, pháp luật.

Khuyến nghị về thái độ và hành vi an toàn

Để tham gia Hội Gióng 2026 một cách trọn vẹn và an toàn, du khách cần trang bị cho mình những kỹ năng ứng xử và bảo vệ bản thân:

• Tâm thế thành kính thay vì chiếm hữu: Hãy hiểu rằng lộc của Đức Thánh là lộc chung. Một cành hoa tre nhỏ được trao tận tay mang giá trị tinh thần lớn lao hơn nhiều so với một bó hoa tre giành được từ sự hỗn chiến. Sự thành tâm trong lời cầu nguyện quan trọng hơn vật phẩm mang về.
• Kiểm soát cảm xúc trong đám đông: Không gian lễ hội rất đông đúc, việc va chạm nhẹ là không thể tránh khỏi. Du khách cần giữ bình tĩnh, nhường nhịn và không dùng lời lẽ thô tục để đáp lại các va chạm vô ý.
• Tránh xa các khu vực mất kiểm soát: Khi thấy có dấu hiệu của việc tranh cướp hoặc xô xát, du khách nên chủ động di chuyển ra khu vực thoáng đãng hơn, không nên vì tò mò mà vây quanh xem, tạo thêm áp lực cho lực lượng an ninh và dễ bị lôi kéo vào các rắc rối pháp lý.

Cách xử lý khi bị lôi kéo vào các cuộc xô xát không mong muốn

Trong trường hợp bị mắc kẹt giữa đám đông đang tranh cướp, cá nhân cần thực hiện các bước sau để bảo vệ mình và người thân:

• Giữ khoảng cách an toàn: Không cố gắng chen vào kiệu rước khi đám đông đang có dấu hiệu quá khích. Bảo vệ tài sản cá nhân (điện thoại, ví tiền) để tránh bị kẻ xấu lợi dụng sơ hở móc túi.
• Liên hệ hỗ trợ: Nếu bị xâm hại sức khỏe hoặc chứng kiến hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, hãy báo ngay cho lực lượng công an trực chốt tại khu di tích hoặc gọi điện đến các số điện thoại đường dây nóng của Ban tổ chức.
• Thu thập thông tin: Nếu có thể, hãy ghi nhớ đặc điểm nhận dạng hoặc chụp ảnh, quay phim các đối tượng gây rối từ xa để làm bằng chứng cung cấp cho cơ quan chức năng.

Sự thay đổi tư duy quản lý lễ hội năm 2026 của các địa phương, từ "xử lý tình huống" sang "phòng ngừa rủi ro", hy vọng sẽ tạo ra một không gian văn hóa lành mạnh, nơi mỗi người dân đều cảm thấy an tâm khi tham gia hành lễ.