Trình tự giải quyết trường hợp người bị thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh chết

 Việc một người đang bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh tử vong là một sự kiện pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp và áp dụng đồng bộ các quy định trong nhiều lĩnh vực pháp luật, từ tố tụng hình sự, quản lý hành chính y tế, đến giải quyết hậu quả dân sự. Sự kiện tử vong này không chỉ làm chấm dứt quan hệ tố tụng và biện pháp tư pháp đang áp dụng theo Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 mà còn kích hoạt một chuỗi các thủ tục liên ngành, bao gồm việc xác minh nguyên nhân chết, đình chỉ tố tụng theo các Điều 157, 230, 248 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 và giải quyết di sản cũng như yêu cầu bồi thường thiệt hại.  

1. Cơ sở pháp lý về giải quyết người bị bắt buộc chữa bệnh chết

Biện pháp bắt buộc chữa bệnh là một biện pháp tư pháp được quy định tại Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Bản chất của bắt buộc chữa bệnh là sự kết hợp giữa mục tiêu phòng ngừa xã hội và mục tiêu điều trị y tế, áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhưng mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình. Biện pháp này có thể được áp dụng trong ba giai đoạn: trước khi khởi tố, trong quá trình tố tụng, hoặc trong quá trình chấp hành hình phạt tù.

Việc xác định người chết thuộc nhóm đối tượng nào có ý nghĩa quan trọng đối với thẩm quyền ra quyết định đình chỉ tố tụng và giải quyết hậu quả. Trong trường hợp người bị kết án tù đang thi hành án được áp dụng bắt buộc chữa bệnh, luật hình sự quy định việc khấu trừ thời gian bắt buộc chữa bệnh vào thời hạn chấp hành hình phạt tù. Tuy nhiên, sự kiện tử vong sẽ chấm dứt mọi quan hệ chấp hành án và tố tụng, khiến việc khấu trừ chỉ còn là thủ tục ghi nhận trong hồ sơ tư pháp.

Các cơ sở tổ chức thực hiện biện pháp bắt buộc chữa bệnh tâm thần, chủ yếu là các viện, Bệnh viện tâm thần thuộc Bộ Y tế hoặc Phân viện Giám định pháp y tâm thần, có trách nhiệm quản lý nghiêm ngặt người bệnh. Khi sự kiện tử vong xảy ra tại một cơ sở này, việc quản lý và giải quyết ban đầu được điều chỉnh bởi Nghị định số 64/2011/NĐ-CP. Mặc dù không đi sâu vào chi tiết nội dung, Điều 12 của Nghị định này thiết lập một quy trình hành chính bắt buộc và chặt chẽ cho Cơ sở bắt buộc chữa bệnh. Cụ thể, Cơ sở phải lập tức lập biên bản ghi rõ diễn biến sự việc, đồng thời bảo vệ nguyên trạng hiện trường và thi thể để phục vụ điều tra.

Sau đó, Cơ sở có trách nhiệm thông báo khẩn cấp đến Tòa án đã ra quyết định, Cơ quan tiến hành tố tụng đang thụ lý vụ án (Điều tra/Viện Kiểm sát) và thân nhân người chết. Do cái chết xảy ra trong môi trường quản lý nhà nước, nó đòi hỏi sự giám sát tố tụng chặt chẽ. Cơ sở bắt buộc chữa bệnh phải tạo điều kiện ngay lập tức cho Cơ quan Tố tụng tiến hành khám nghiệm tử thi theo quy định của Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025, qua đó biến cái chết thành một sự kiện tố tụng nhằm xác định rõ nguyên nhân tử vong và loại trừ mọi khả năng phát sinh tội phạm hoặc lỗi quản lý.

2. Trình tự giải quyết trường hợp người bị bắt buộc chữa bệnh chết

2.1. Thông báo và xác định nguyên nhân chết

Trình tự giải quyết trường hợp người bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh chết trước hết được xác định bởi nghĩa vụ thông báo và báo cáo khẩn cấp của cơ sở bắt buộc chữa bệnh tâm thần – đây là bước nền tảng nhằm bảo đảm sự minh bạch, kịp thời và đúng thẩm quyền trong việc xử lý các tình huống phát sinh liên quan đến tính mạng con người đang được Nhà nước quản lý. Theo khoản 1 Điều 140 Luật Thi hành án hình sự 2019, ngay khi phát hiện trường hợp tử vong, Thủ trưởng cơ sở bắt buộc chữa bệnh phải báo ngay cho cơ quan điều tra và Viện kiểm sát có thẩm quyền.

Từ “báo ngay” thể hiện yêu cầu tuyệt đối về mặt thời gian, nhằm đảm bảo cơ quan tiến hành tố tụng tiếp nhận thông tin sớm nhất có thể để thực hiện các thủ tục nghiệp vụ như khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi hoặc thu thập dữ liệu cần thiết để xác định nguyên nhân tử vong. Đây là yếu tố quan trọng tránh bỏ lọt dấu hiệu tội phạm nếu có, đồng thời bảo vệ quyền con người, quyền được đối xử công bằng đối với người đang bị áp dụng biện pháp tư pháp đặc biệt.Ngoài việc thông báo cho cơ quan tiến hành tố tụng, pháp luật còn đặt ra nghĩa vụ thông báo với thân nhân người chết, bảo đảm họ được tiếp cận thông tin kịp thời theo đúng quy định và có điều kiện tham gia giải quyết hậu quả pháp lý liên quan.

Ngoài ra, cũng phải thông báo cho các cơ quan quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 136 Luật Thi hành án hình sự 2019, tức là cơ quan đề nghị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh và cơ quan quản lý thi hành án hình sự. So sánh với Điều 11 Nghị định 64/2011/NĐ-CP, trách nhiệm thông báo còn được mở rộng hơn: không chỉ cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cấp tỉnh được báo mà cả Tòa án – cơ quan trực tiếp ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh - cũng phải nhận thông tin. Đặc biệt, cơ sở bắt buộc chữa bệnh còn phải làm thủ tục khai tử với chính quyền địa phương, bảo đảm hoàn thiện hồ sơ pháp lý về nhân thân cho người đã chết.

Trong trường hợp người chết là người nước ngoài, Nghị định 64/2011/NĐ-CP tiếp tục bổ sung yêu cầu thông báo cho Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Công an hoặc Bộ Quốc phòng, và phối hợp thông qua Bộ Ngoại giao để thông báo cho cơ quan đại diện ngoại giao của quốc gia mà người đó mang quốc tịch. Điều này thể hiện sự tuân thủ trong quan hệ đối ngoại, đồng thời đảm bảo nghĩa vụ nhân đạo đối với công dân nước ngoài đang trong diện bị áp dụng biện pháp tư pháp tại Việt Nam. Như vậy, giai đoạn thông báo và xác minh nguyên nhân tử vong được thiết kế theo mô hình vừa bảo đảm tính pháp lý - tố tụng, vừa bảo đảm tính nhân đạo – hậu cần, tạo nền tảng cho các bước tiếp theo trong quá trình giải quyết đúng quy định và minh bạch.

2.2. Mai táng, thông báo sau mai táng và giao tử thi

Sau khi hoàn tất giai đoạn xác minh nguyên nhân tử vong và nhận được sự đồng ý của cơ quan tiến hành tố tụng, cơ sở bắt buộc chữa bệnh tâm thần bước vào giai đoạn xử lý thi thể và tổ chức mai táng – một giai đoạn thể hiện rõ nhất sự kết hợp giữa yêu cầu pháp lý chặt chẽ và nghĩa vụ nhân đạo trong thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Theo khoản 2 Điều 140 Luật Thi hành án hình sự 2019, cơ sở chỉ được phép tổ chức mai táng sau khi cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cho phép. Việc đòi hỏi ý kiến bằng văn bản của cả hai cơ quan tố tụng nhấn mạnh yêu cầu rằng quá trình xác định nguyên nhân tử vong phải được hoàn tất và được giám sát khách quan, tránh bỏ sót tình tiết hoặc để xảy ra sai sót tố tụng. Đây là cơ chế pháp lý nhằm bảo đảm rằng việc xử lý thi thể chỉ được tiến hành khi mọi khía cạnh pháp lý liên quan đến cái chết đều đã rõ ràng.

Về trách nhiệm tài chính, Luật quy định ngân sách nhà nước chi trả toàn bộ chi phí mai táng, phản ánh nguyên tắc Nhà nước chịu trách nhiệm đối với người bị áp dụng biện pháp tư pháp đang bị quản lý cưỡng chế. Tuy nhiên, pháp luật cũng mở ra một cơ chế linh hoạt, nhân đạo khi quy định rằng thân nhân có quyền đề nghị nhận tử thi để tự tổ chức mai táng. Khi thân nhân có yêu cầu, họ phải tự chịu chi phí và cam kết tuân thủ đúng các quy định về an ninh, trật tự và vệ sinh môi trường. Quy định này giúp bảo đảm quyền của gia đình trong việc thực hiện phong tục, tín ngưỡng hoặc lựa chọn hình thức mai táng phù hợp, đồng thời vẫn duy trì sự quản lý của Nhà nước đối với quá trình xử lý thi thể.

Những quy định cụ thể liên quan đến thủ tục mai táng được khoản 2 và khoản 3 Điều 11 Nghị định 64/2011/NĐ-CP làm rõ hơn. Khi cơ sở bắt buộc chữa bệnh tổ chức mai táng, sau khi hoàn tất, cơ sở phải gửi thông báo cho Viện kiểm sát hoặc Tòa án đã ra quyết định áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là yêu cầu nhằm bảo đảm hồ sơ thi hành biện pháp tư pháp được cập nhật đầy đủ, đồng thời giúp các cơ quan tiến hành tố tụng giám sát toàn bộ quy trình từ khi áp dụng biện pháp đến khi vụ việc kết thúc. Nếu thân nhân đề nghị nhận thi thể, cơ sở bắt buộc chữa bệnh phải lập biên bản bàn giao tử thi, ghi rõ họ tên người nhận, thời gian bàn giao, địa điểm bàn giao và cam kết của thân nhân về việc chấp hành quy định liên quan. Biên bản này là căn cứ pháp lý chứng minh quá trình bàn giao được thực hiện đúng thủ tục và đúng thẩm quyền, tránh tranh chấp, khiếu nại về sau.

Ngoài ra, quá trình mai táng, dù do cơ sở thực hiện hay thân nhân thực hiện, đều phải bảo đảm trật tự, an toàn và vệ sinh môi trường. Đây là yêu cầu mang tính quản lý xã hội, đồng thời thể hiện sự tôn trọng đối với người đã mất và cộng đồng. Từ các quy định trên có thể thấy rằng giai đoạn mai táng và xử lý thi thể không chỉ là hoạt động mang tính nhân đạo mà còn là một quy trình pháp lý – hành chính đầy đủ, toàn diện, bảo đảm rằng mọi hành động đều tuân thủ pháp luật, minh bạch, có cơ quan giám sát và tôn trọng quyền, nhân phẩm của người đã qua đời. Như vậy, trình tự giải quyết không dừng lại ở việc xử lý hậu quả mà còn phản ánh tinh thần pháp quyền, sự phối hợp liên ngành và sự nhân văn trong hoạt động thi hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh.

3. Án lệ, thực tiễn áp dụng quy định về trình tự giải quyết người bị bắt buộc chữa bệnh chết

Phân tích pháp lý về bản chất của quyết định đình chỉ tố tụng khi người bị áp dụng biện pháp tư pháp chết cho thấy đây là căn cứ mang tính thủ tục nhằm chấm dứt quan hệ pháp luật hình sự, nhưng không mang ý nghĩa minh oan. Trách nhiệm hình sự cá nhân được chấm dứt, tuy nhiên, kết luận về hành vi nguy hiểm cho xã hội (nếu có) vẫn được ghi nhận trong hồ sơ tư pháp; song, nếu người bị bắt buộc chữa bệnh bị oan sai trước khi chết, thân nhân vẫn có quyền yêu cầu bồi thường của Nhà nước theo Luật Trách nhiệm Bồi thường của Nhà nước 2017.

Thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự minh họa rõ cách xử lý này, đặc biệt trong mối liên hệ với các biện pháp tư pháp:

Trường hợp 1, áp dụng Điều 359 Bộ luật tố tụng Hình sự, khi bị cáo chết trong giai đoạn xét xử phúc thẩm, Tòa án sẽ hủy bản án sơ thẩm và đình chỉ vụ án, nhấn mạnh nguyên tắc không thể tiếp tục tố tụng đối với người đã chết; việc hủy bản án và đình chỉ vụ án này cũng áp dụng cho người đang bắt buộc chữa bệnh nhằm đảm bảo không duy trì bất kỳ phán quyết nào liên quan đến trách nhiệm hình sự cá nhân.

Trường hợp 2, trong các Quyết định Đình chỉ Điều tra thực tế, Cơ quan Điều tra/Viện Kiểm sát phải đồng thời giải quyết các biện pháp tư pháp khác. Khi áp dụng Điều 230 Bộ luật tố tụng Hình sự, Quyết định Đình chỉ phải bao gồm việc xử lý vật chứng và tài sản bị tạm giữ, kê biên; các vật chứng không còn giá trị hoặc không liên quan đến tội phạm phải được trả lại cho thân nhân người chết, mở đầu cho thủ tục xử lý di sản.

4. Giải quyết hậu quả trong trường hợp người bị bắt buộc chữa bệnh chết

Thủ tục xử lý tài sản và Vật chứng của người bị Bắt buộc chữa bệnh đã chết được tiến hành theo quy tắc phân loại rõ ràng: Đối với vật chứng và tài sản liên quan đến vụ án, Quyết định đình chỉ tố tụng sẽ xác định vật chứng nào bị tịch thu (tài sản do phạm tội mà có) hoặc trả lại cho người bị hại; chỉ những tài sản không liên quan đến tội phạm mới được trả lại cho thân nhân, việc xử lý này tuân thủ Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 và độc lập với sự kiện tử vong. Đối với tài sản cá nhân (Di sản), cơ sở bắt buộc chữa bệnh có trách nhiệm trả lại tiền, tài sản lưu ký và đồ dùng cá nhân cho thân nhân hoặc người được ủy thác của người chết, còn các tài sản còn lại của người chết trở thành di sản và được giải quyết theo thủ tục thừa kế của Bộ luật dân sự.

Bên cạnh đó, việc xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại khi người bị bắt buộc chữa bệnh chết là trọng tâm pháp lý, phân biệt rõ giữa trách nhiệm của Nhà nước (nếu có lỗi công vụ) và trách nhiệm dân sự (nếu có lỗi cá nhân/tổ chức), trong đó kết luận giám định pháp y là căn cứ quan trọng để phân định loại trách nhiệm bồi thường này.

Dưới đây là bảng so sánh trách nhiệm bồi thường thiệt hại cơ sở bắt buộc chữa bệnh (Nhà nước) và tử vong thông thường (Dân sự):

Nếu kết luận giám định xác định cái chết do thiếu trách nhiệm của cán bộ cơ sở bắt buộc chữa bệnh (ví dụ: không đảm bảo giám sát y tế theo quy chế), thân nhân có quyền yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm Bồi thường của Nhà nước 2017, bởi lỗi phát sinh trong quá trình thực hiện hoạt động công vụ. Nếu cái chết do nguyên nhân dân sự khác không liên quan đến lỗi công vụ (ví dụ: lỗi y tế thuần túy không phải là thực hiện nhiệm vụ bắt buộc chữa bệnh), trách nhiệm bồi thường sẽ áp dụng theo Điều 591 Bộ luật Dân sự 2015. Thủ tục giải quyết yêu cầu bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo Luật Trách nhiệm Bồi thường của Nhà nước tại thời điểm thụ lý hồ sơ.

Kết luận 

Trình tự giải quyết đối với trường hợp người bị bắt buộc chữa bệnh chết là một thủ tục phức tạp, nối mạch các quy định từ hành chính Nghị định 64/2011/NĐ-CP, y tế Luật giám định tư pháp đến tố tụng (Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025) và dân sự (Bộ luật Dân sự 2015). Căn cứ pháp lý cốt lõi là việc đình chỉ tố tụng theo các Điều 230, Điều 248, hoặc Điều 359 Bộ luật tố tụng Hình sự khi người bị can/bị cáo chết, và Quyết định đình chỉ này đồng thời chấm dứt biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Để bảo vệ quyền lợi, thân nhân người chết cần yêu cầu cơ quan tố tụng cung cấp đầy đủ bản sao quyết định đình chỉ tố tụng và kết luận giám định pháp y tử thi. Hai tài liệu này là cơ sở pháp lý duy nhất để thân nhân xác định rõ nguyên nhân tử vong và lựa chọn cơ chế pháp lý phù hợp để theo đuổi yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nếu có lỗi công vụ, hoặc Bộ luật Dân sự nếu có trách nhiệm dân sự khác trong đó, sự minh bạch trong quy trình giám định pháp y là yếu tố quyết định tính hợp pháp và công bằng của việc xử lý hậu quả.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.