Trình tự xét hỏi tại phiên tòa giải quyết vụ án hình sự sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm là một trong những giai đoạn quan trọng nhất của quá trình tố tụng hình sự, nơi quyền lực tư pháp được triển khai để bảo vệ công lý, đồng thời đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Đây không chỉ là bước pháp lý đầu tiên xác định việc bị cáo có phạm tội hay không, mà còn là cơ hội để mọi chứng cứ, lời khai và lập luận được kiểm chứng, tranh luận công khai, minh bạch trước Tòa án. Trong bối cảnh đó, các thủ tục xét hỏi – từ bị cáo, người bị hại, đương sự, người làm chứng đến chuyên gia giám định và định giá tài sản – đóng vai trò trung tâm, thể hiện triết lý tố tụng kết hợp giữa thẩm vấn và tranh tụng, vừa bảo đảm hiệu quả xét xử, vừa duy trì nguyên tắc công bằng và minh bạch trong pháp luật hình sự.

1. Thế nào là xét xử sơ thẩm vụ án hình sự?

Xét xử sơ thẩm là giai đoạn đầu tiên và quan trọng trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự, được thực hiện bởi Tòa án có thẩm quyền theo quy định của pháp luật. Đây là bước pháp lý đầu tiên quyết định việc bị cáo có phạm tội hay không, đồng thời xác định các hình phạt hoặc biện pháp tư pháp phù hợp. Giai đoạn này được coi là bước cuối cùng trong quá trình giải quyết vụ án trước khi ra bản án sơ thẩm, đóng vai trò trung tâm trong việc bảo đảm công bằng, minh bạch và tuân thủ pháp luật trong tố tụng hình sự.

Tại phiên tòa sơ thẩm, Tòa án tiến hành xem xét công khai tất cả các tài liệu, chứng cứ liên quan đến vụ án, bao gồm hồ sơ do cơ quan điều tra và viện kiểm sát chuyển giao, chứng cứ vật chất, giám định, cũng như các chứng cứ mà các bên trình bày tại phiên tòa. Những người tham gia tố tụng, bao gồm bị cáo, bị hại, nhân chứng, chuyên gia giám định, có quyền trực tiếp trình bày lời khai, tham gia tranh luận và chất vấn lẫn nhau. Đây là cơ hội để làm rõ những vấn đề mà tại cơ quan điều tra chưa có điều kiện giải quyết, đồng thời đảm bảo quyền được bào chữa và quyền phản biện của bị cáo.

Quá trình tranh tụng tại phiên tòa sơ thẩm không chỉ giúp Tòa án đánh giá đầy đủ, khách quan các chứng cứ và lời khai, mà còn đảm bảo nguyên tắc công khai, minh bạch và tranh tụng trong tố tụng hình sự. Trên cơ sở kết quả này, Tòa án đưa ra bản án hoặc quyết định sơ thẩm, xác định bị cáo có hay không phạm tội, đồng thời quy định hình phạt hoặc các biện pháp tư pháp tương ứng. Bản án sơ thẩm cũng mở ra quyền kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật, tạo điều kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên nếu bản án chưa phản ánh đúng thực tế hoặc chưa phù hợp với pháp luật.

Như vậy, xét xử sơ thẩm không chỉ là bước pháp lý mang tính quyết định trong việc giải quyết vụ án hình sự, mà còn là công cụ quan trọng để bảo đảm quyền lợi của các bên tham gia tố tụng, củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo.

2. Quy định về trình tự xét hỏi tại phiên tòa giải quyết vụ án hình sự sơ thẩm

Điều 307 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015) quy định về “trình tự xét hỏi” tại phiên tòa, đóng vai trò then chốt trong việc xác định ai là người điều hành, kiểm soát giai đoạn xét hỏi, đồng thời làm rõ trách nhiệm và quyền hạn của các chủ thể tham gia tố tụng. Quy định này thể hiện rõ bản chất của hệ thống tố tụng thẩm vấn, trong đó Tòa án, cụ thể là Hội đồng xét xử (HĐXX), giữ vai trò trung tâm, chủ động trong việc tìm kiếm và làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.

Nội dung cốt lõi của Điều 307 BLTTHS 2015 bao gồm ba nhóm quyền và trách nhiệm chính:

- Trách nhiệm của HĐXX: HĐXX phải xác định đầy đủ các tình tiết “về từng sự việc, từng tội trong vụ án và từng người có liên quan”. Quy định này khẳng định HĐXX là chủ thể chính trong việc làm sáng tỏ vụ án, chủ động tìm kiếm sự thật, chứ không phải thụ động quan sát hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào các bên tham gia tố tụng. Trách nhiệm này thể hiện rõ quyền lực tập trung vào HĐXX, giúp Tòa án kiểm soát toàn bộ quá trình xét hỏi, đồng thời đảm bảo việc giải quyết vụ án đúng pháp luật và khách quan.

- Vai trò điều hành của Chủ tọa phiên tòa: Chủ tọa là người điều hành quá trình xét hỏi, quyết định thứ tự ai được hỏi trước, hỏi sau theo “thứ tự hợp lý”. Luật không quy định một thứ tự cứng nhắc, cho phép Chủ tọa linh hoạt sắp xếp trình tự hỏi tùy theo diễn biến phiên tòa, tính chất vụ án, số lượng bị cáo và các tình tiết cần làm rõ. Thực tiễn cho thấy Chủ tọa thường là người hỏi đầu tiên, đồng thời điều phối các thành viên HĐXX và các bên tham gia tố tụng khác thực hiện quyền hỏi. Vai trò này được ví như “nhạc trưởng” của phiên tòa, bảo đảm trật tự, hiệu quả và tính hợp pháp của toàn bộ quá trình xét hỏi.

- Quyền của các bên tham gia tố tụng: Kiểm sát viên, luật sư bào chữa và những người tham gia tố tụng khác có quyền “đề nghị Chủ tọa hỏi thêm về những tình tiết cần làm sáng tỏ”. Điều này nghĩa là quyền chủ động chất vấn của các bên bị giới hạn và phải thông qua sự kiểm soát của Chủ tọa. Quy định này vừa bảo đảm quyền đề xuất thông tin bổ sung, vừa duy trì vai trò trung tâm của HĐXX trong việc kiểm soát và điều phối quá trình xét hỏi.

Ngoài ra, trong khi tiến hành xét hỏi, HĐXX còn đồng thời xem xét vật chứng liên quan và hỏi ý kiến của người giám định, người định giá tài sản khi cần thiết, đảm bảo các kết luận chuyên môn được làm rõ trước khi Hội đồng xét xử đưa ra quyết định.

Tuy nhiên, vai trò trung tâm của HĐXX theo Điều 307 BLTTHS 2015 cũng dẫn đến những tranh luận về tính tranh tụng của phiên tòa. Một số ý kiến cho rằng việc tập trung quyền lực xét hỏi vào HĐXX có thể làm giảm tính chủ động, cạnh tranh giữa các bên, đặc biệt là Kiểm sát viên, vốn đại diện cho bên công tố. Để tăng cường tranh tụng thực chất, đã có những kiến nghị sửa đổi điều luật theo hướng cho phép Kiểm sát viên được hỏi trước trong một số trường hợp, nhằm nâng cao tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của việc xét xử.

Như vậy, Điều 307 BLTTHS 2015 không chỉ xác định quyền lực và trách nhiệm của HĐXX trong giai đoạn xét hỏi, mà còn cân bằng giữa vai trò chủ động của Tòa án và quyền đề xuất thông tin của các bên tham gia tố tụng. Quy định này phản ánh xu hướng hiện đại hóa tố tụng hình sự, vừa bảo đảm trật tự, hiệu quả xét hỏi, vừa duy trì nguyên tắc công khai, minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

3. Thủ tục xét hỏi đối với các chủ thể tố tụng 

Trọng tâm của giai đoạn xét hỏi là việc thẩm vấn trực tiếp các chủ thể tố tụng. BLTTHS 2015 quy định chi tiết trình tự và quyền hạn hỏi của các bên đối với từng chủ thể.

3.1. Thủ tục hỏi Bị cáo 

Trong tố tụng hình sự Việt Nam, bị cáo được coi là chủ thể trung tâm của phiên tòa, là nhân tố chính để xác định sự thật khách quan của vụ án. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định chi tiết về “trình tự xét hỏi” đối với bị cáo, thể hiện triết lý tố tụng kết hợp giữa mô hình thẩm vấn và tranh tụng.

Trình tự xét hỏi theo Điều 309 BLTTHS 2015 thể hiện rõ vai trò chủ động của Hội đồng xét xử (HĐXX) trong phiên tòa hình sự. Theo quy định này, Chủ tọa phiên tòa sẽ là người hỏi bị cáo đầu tiên, nhằm làm rõ các tình tiết cơ bản của vụ án. Việc hỏi trước của Chủ tọa không chỉ là thủ tục thông thường mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập “khung sườn” của sự thật vụ án.

Sau Chủ tọa, Kiểm sát viên thực hiện quyền hỏi, tập trung làm rõ các tình tiết liên quan đến việc buộc tội. Người bào chữa hỏi tiếp theo, nhằm làm rõ các tình tiết có lợi cho bị cáo và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ. Cuối cùng, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại hoặc các đương sự khác được phép hỏi để bổ sung các tình tiết liên quan đến quyền và lợi ích của các bên này.

Trình tự này phản ánh mô hình thẩm vấn đặc trưng trong tố tụng Việt Nam, theo đó Chủ tọa giữ vai trò chủ động trong việc điều tra và xác định các tình tiết cơ bản của vụ án. Các bên tham gia tố tụng khác, bao gồm Kiểm sát viên và người bào chữa, thực hiện quyền hỏi mang tính bổ sung, làm rõ các chi tiết từ góc độ buộc tội hoặc gỡ tội. Như vậy, các bên không tự trình bày một vụ án độc lập, mà hoạt động trong khuôn khổ đã được HĐXX định hình, đảm bảo phiên tòa vừa làm sáng tỏ sự thật, vừa duy trì trật tự và hiệu quả tố tụng.

3.2. Thủ tục hỏi Người bị hại, Đương sự và Người làm chứng 

Điều 310 BLTTHS 2015 quy định rõ trình tự và thủ tục hỏi Người bị hại, Đương sự và Người làm chứng tại phiên tòa, nhằm đảm bảo các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể này trong quá trình xét xử hình sự.

- Người bị hại: Người bị hại có quyền trình bày đầy đủ các tình tiết liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong quá trình hỏi, Hội đồng xét xử (HĐXX) sẽ đặt câu hỏi để làm rõ những sự kiện liên quan trực tiếp đến vụ án và những thiệt hại mà người bị hại phải chịu. Đồng thời, người bị hại cũng được quyền giải thích, bổ sung hoặc phản bác các tình tiết, chứng cứ có liên quan, giúp HĐXX đánh giá toàn diện tình hình vụ án. Quyền hỏi của người bị hại được thực hiện sau Chủ tọa, Kiểm sát viên và người bào chữa, đảm bảo tính hợp lý trong trật tự xét hỏi.

- Đương sự: Đương sự, bao gồm những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến vụ án, cũng được quyền trình bày ý kiến, làm rõ các tình tiết liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. HĐXX có trách nhiệm hỏi để xác định các thông tin quan trọng, đồng thời kiểm tra tính chính xác và đầy đủ của những lời khai liên quan. Việc hỏi đương sự giúp làm sáng tỏ các tranh chấp dân sự hoặc thiệt hại phát sinh từ hành vi phạm tội, từ đó bảo vệ công bằng cho các bên liên quan.

- Người làm chứng: Người làm chứng là chủ thể cung cấp thông tin khách quan về vụ án. HĐXX hỏi người làm chứng để làm rõ các tình tiết liên quan, kiểm tra tính xác thực của lời khai và mối quan hệ giữa các chứng cứ trong hồ sơ vụ án. Người làm chứng phải trả lời trung thực, khách quan, và có quyền nhờ người bào chữa hoặc luật sư hỗ trợ nếu cần thiết. Thủ tục hỏi người làm chứng cũng tuân thủ trật tự: HĐXX hỏi trước, sau đó các bên tham gia tố tụng có thể hỏi bổ sung theo quyền được phép.

Thủ tục hỏi Người bị hại, Đương sự và Người làm chứng theo Điều 310 BLTTHS 2015 thể hiện triết lý tố tụng “chủ thể trung tâm là HĐXX”. HĐXX điều hành và kiểm soát quá trình hỏi, đồng thời đảm bảo mọi chủ thể được trình bày, làm rõ các tình tiết liên quan đến quyền và lợi ích của mình. Quy định này vừa bảo đảm tính khách quan, đầy đủ của phiên tòa, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, góp phần nâng cao chất lượng xét xử và công bằng trong tố tụng hình sự.

3.3. Thủ tục hỏi Người giám định và Người định giá tài sản 

Kết luận giám định và định giá tài sản là nguồn chứng cứ khoa học, có giá trị chứng minh cao trong quá trình xét xử hình sự.  Điều 316 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã nâng cao tính tranh tụng bằng cách cho phép các bên tham gia tố tụng trực tiếp chất vấn các chuyên gia này tại phiên tòa, thay vì chỉ thụ động công bố kết luận như trước đây.

- Trình bày kết luận: Hội đồng xét xử (HĐXX) có trách nhiệm yêu cầu người giám định, người định giá tài sản trình bày kết luận của mình. Việc này có thể được thực hiện trực tiếp bởi HĐXX hoặc theo đề nghị của các bên tham gia tố tụng. Khi trình bày, chuyên gia được quyền giải thích bổ sung về các kết luận của mình, đồng thời nêu rõ cơ sở, phương pháp và căn cứ khoa học dẫn đến kết luận đó. Điều này đảm bảo tính minh bạch và khoa học của chứng cứ, giúp HĐXX nắm bắt đầy đủ nội dung trước khi đưa ra nhận định.

- Chất vấn – Quyền của các bên: Điểm nổi bật trong thủ tục này là quyền chất vấn trực tiếp của các bên tham gia tố tụng. Kiểm sát viên, người bào chữa và những người có quyền lợi liên quan đều có quyền nhận xét về kết luận, đồng thời đặt câu hỏi nhằm làm rõ những vấn đề chưa rõ hoặc phát hiện mâu thuẫn giữa kết luận giám định với các chứng cứ, tình tiết khác của vụ án. Thông qua quyền này, các bên có thể kiểm chứng, phản bác hoặc bổ sung thông tin, góp phần nâng cao tính tranh tụng và chính xác của quá trình xét xử.

- Trường hợp vắng mặt chuyên gia: Nếu người giám định hoặc định giá tài sản vắng mặt tại phiên tòa, Chủ tọa phiên tòa sẽ công bố kết luận thay mặt cho họ. Tuy nhiên, việc này chỉ được áp dụng khi sự vắng mặt là hợp lý và không làm ảnh hưởng đến quyền chất vấn của các bên.

- Giám định lại hoặc định giá lại: HĐXX có quyền quyết định giám định bổ sung, giám định lại hoặc định giá lại tài sản khi cần thiết, chẳng hạn khi phát hiện mâu thuẫn nghiêm trọng trong quá trình chất vấn. Quy định này bảo đảm rằng các kết luận khoa học không được xem là tuyệt đối, mà luôn phải được kiểm chứng, góp phần đảm bảo kết quả xét xử khách quan, công bằng.

Kết luận

Trình tự xét hỏi tại phiên tòa sơ thẩm là một công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng. Việc quy định thứ tự xét hỏi từ bị cáo, người bị hại, đương sự, người làm chứng đến chuyên gia giám định, định giá tài sản thể hiện triết lý tố tụng kết hợp giữa thẩm vấn và tranh tụng, giúp HĐXX làm sáng tỏ sự thật khách quan, đồng thời tạo điều kiện cho các bên tham gia bảo vệ quyền lợi. Quy trình này không chỉ củng cố niềm tin của xã hội vào hệ thống tư pháp mà còn đảm bảo bản án sơ thẩm được ban hành công bằng, minh bạch và đúng pháp luật, tạo nền tảng vững chắc cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo.

Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng qua số hotline: 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!