Khách hàng: Kính thưa Luật sư, tôi nghe nói khi có rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mà gây ra thiệt hại cho nười khác thì không phải chịu trách nhiệm hình sự.

Vậy tôi muốn Luật sư giải thích rõ hơn về những thuật ngữ trên cho tôi hiểu được không ạ?

Tôi cảm ơn!

Chào bạn, Luật sư Minh Khuê xin trả lời câu hỏi của bạn như sau:

1. Các từ ngữ: Nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

- Theo Bách khao toàn thư, "Nghiên cứu" bao gồm "hoạt động sáng tạo được thực hiện một cách có hệ thống nhằm làm giàu tri thức, bao gồm tri thức về con người, văn hóa và xã hội, và sử dụng vốn tri thức này để tạo ra những ứng dụng mới. Hoạt động nghiên cứu được dùng để thiết lập hay xác nhận các dữ kiện, tái xác nhận kết quả của công trình trước đó, giải quyết những vấn đề mới hay đang tồn tại, chứng minh các định lý, hay phát triển nhữnglý thuyết mới.

Mục đích chính yếu của nghiên cứu cơ bản đó chính là thu thập dữ kiện, phát kiến, diễn giải, hay nghiên cứu và phát triển những phương pháp và hệ thống vì mục tiêu thúc đẩy sự phát triển tri thức nhân loại.

Các hình thức nghiên cứu bao gồm: Khoa học, nhân văn, nghệ thuật, kinh tế, xã hội, kinh doanh, thị trường... cùng với những cách tiếp cận nghiên cứu trong các lĩnh vực khác nhau.

- "Thử nghiệm" có thể được hiểu đó là thao tác kỹ thuật nhằm xác định một hay nhiều đặc tính của một sản phẩm hay một hàng hóa theo một quy trình nhất định. Để kết quả thử nghiệm có giá trị pháp lý thì tổ chức thử nghiệm (tức phòng kiểm nghiệm) phải được công nhận năng lực, chỉ định và đăng ký lĩnh vực hoạt động.

- Theo Bách khoa toàn thư, "Khoa học kỹ thuật" là các ngành khoa học liên quan tới việc phát triểnkỹ thuật và thiết kế các sản phẩm trong đó có ứng dụng các kiến thức khoa học tự nhiên.

Các ngành khoa học kỹ thuật cổ điển bao gồm khoa học kỹ thuật xây dựng (bao gồm cả khoa học trắc địa), khoa học chế tạo máy và khoa học điện tử.

Các ngành khoa học kỹ thuật mới bao gồm kỹ thuật an toàn, kỹ thuật công trình nhà, hóa kỹ thuật và vi kỹ thuật.

- Theo Bách khoa toàn thư "Công nghệ" (technology) là sự phát minh, sự thay đổi, việc sử dụng, và kiến thức về các công cụ, máy móc, kỹ thuật, kỹ năng nghề nghiệp, hệ thống, và phương pháp tổ chức, nhằm giải quyết một vấn đề, cải tiến một giải pháp đã tồn tại, đạt một mục đích, hay thực hiện một chức năng cụ thể đòi hỏi hàm lượng chất xám cao...

>> Xem thêm:  Phương pháp nghiên cứu của tội phạm học là gì ? Cho ví dụ ?

Hiện nay ta có thể thấy chính sách kinh tế đất nước đã ảnh hưởng không chỉ đến hệ thống các quy phạm pháp luật trong lĩnh vực dân sự thương mại mà còn ảnh hưởng cả đến những quy định của pháp luật hình sự.

Trong phát triển kinh tế việc đẩy mạnh nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới là điều tất yếu và có thể nói là ưu tiên hàng đầu đối với Việt Nam.

Việt Nam hiện nay đang là một đất nước mà cơ cấu thành phần kinh tế đang có sựu chênh lệch, nền kinh tế vẫn đang phụ thuộc vào nông nghiệp thuần túy (chưa áp dụng được nhiều những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại), công nghiệp và dịch vụ còn nhiều hạn chế. Vì vậy khi nghiên cứu, thử nghiệm thì khả năng rủi ro rất cao đôi khi phải trả giá bằng chính sức khỏe thậm chí là mạng sống của con người như việc nghiên cứu chế tạo các loại thuốc, vắc xin mới trong lĩnh vực y tế, xã hội… Do đó nguy cơ chủ thể thực hiện những nghiên cứu thử nghiệm xâm phạm đến khách thể được luật hình sự bảo vệ là đúng.

2. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

- Cơ sở pháp lý: Điều 25 Bộ Luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Theo quy định tại điều luật trên, các trường hợp rủi ro được loại trừ trách nhiệm hình sự phải có các điều kiện sau đây:

- Thứ nhất, phỉa có thiệt hại xảy ra. Thiệt hại ở đây có thể là thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản, môi trường sinh thái hoặc các thiệt hại khác do việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới...

- Thứ hai, người nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm trong áp dụng, thử nghiệm khoa học hoặc thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa rủi ro nhưng thiệt hại vẫn xảy ra, nằm ngoài ý chí và lý trí, mong muốn của người đó. Nếu vậy thì người đó sẽ không bị coi là tội phạm.

- Thứ ba, ngược lại nếu người nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới đã thực hiện không đúng, không đầy đủ các quy trình, quy phạm, phòng ngừa rủi ro nên thiệt hại xảy ra cho cá nhân, sức khỏe hay bất kỳ cái gì ở đâu thì người đó phải chịu trách nhiệm hình sự. Bởi vì khi đó, người người nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới đã thực hiện không đúng, không đầy đủ các quy trình, quy phạm, phòng ngừa rủi ro, đó là lỗi cố ý của người này. Bởi vì có thể do ý chí chủ quan, do cẩu thả, thiếu cẩn trọng cần thiết hay không tuân thủ đầy đủ những yêu cầu về kỹ thuật, các giải pháp phòng ngừa…thì thiệt hại đó xuất phát từ lỗi cố ý của con người mà đang nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới, cho nên truy cứu trách nhiệm hình sự là đúng đắn.

3. Trách nhiệm hình sự của người nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới

>> Xem thêm:  Các chủ thể phòng ngừa tội phạm là ai ? Xã hội hóa công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm

- Cơ sở pháp lý: Điều 25 Bộ Luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Theo Điều luật này, chủ thể thực hiện hành vi nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ phải tuân thủ đúng quy định về quy trình, quy phạm và thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa nhưng thiệt hại vẫn xảy ra thì mới được coi là không phạm tội; nếu không áp dụng đẩy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự .

Vậy việc tuân thủ đúng quy trình, quy phạm là việc cá nhân, tổ chức khi thực hiện nghiên cứu, thực nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp phép và quy định các bước, thủ tục, quy trình. Ngược lại nếu cá nhân, tổ chức tự ý nghiên cứu, thực nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mà gây hậu quả thì họ vẫn phải chịu trách nhiệm về việc tự ý không xin phép hoặc không được cấp phép đó.

Ngoài ra, ta có thể hiểu các chủ thể thực hiện hành vi cần đảm bảo thực hiện các biện pháp phòng ngừa và khắc phục tối đa hậu quả xảy ra thì mới đảm bảo đủ điều kiện áp dụng chế định này. Quy định này nhằm nâng cao ý thức và trách nhiệm của người thực hiện áp dụng, nghiên cứu và thực nghiệm khoa học, trong quá trình nghiên cứu đảm bảo việc đề cao bảo vệ tài sản và giảm thiểu thiệt hại khi xảy ra sự cố.

=> Vậy khi một người nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mà không không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Trân trọng!

Khách hàng: Chào Luật sư Minh khuê, tôi có một trường hợp như sau cần anh chị Luật sư tư vấn giúp tôi.

Anh trai tôi là chiến sỹ của đơn vị T trong bộ quốc phòng, trong khi đang thi hành nhiệm vụ vì lý do khách quan mà anh trai của tôi đã không áp dụng các biện pháp an toàn theo như chỉ thị cấp trên mà khiến người khác bị thương. Vậy bây giờ anh tôi phải chịu trách nhiệm hình sự hay là bên đơn vị chịu trách nhiệm ạ? Bởi vì anh tôi đang làm việc cho cơ quan?

Cảm ơn anh chị Luật sư.

4. Xác định trách nhiệm của người thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân

Theo quy định tại Điều 26 Bộ Luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định như sau:

Điều 26. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên

Người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự.

Quy định này không áp dụng đối với các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 421, khoản 2 Điều 422 và khoản 2 Điều 423 của Bộ luật này.

Theo quy định của pháp luật, thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên là là trường hợp người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó.

>> Xem thêm:  Nguyên nhân của tội phạm là gì ? Cách phân loại, phân tích các nguyên nhân của tội phạm

Người thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên mà gây ra thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này, người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi gây thiệt hại của người thi hành mệnh lệnh cấu thành một tội tội phạm quy định tại Bộ luật Hình sự hiện hành.

Nhưng để một người được loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp này cần phải đảm bảo 03 yếu tố như sau:

Thứ nhất, Chỉ những người trong lực lượng vũ trang nhân dân (quân đội, công an) mới là đối tượng được hưởng chế định này.

Thứ hai, Mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên phải là mệnh lệnh nhằm thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh.

Thứ ba, Người thực hiện hành vi phải đã báo cáo người ra lệnh về nguy cơ gây thiệt hại nếu chấp hành nhưng người ra lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó.

Vậy đôi với trường hợp trên của anh bạn, mặc dù anh bạn thực hiện nhiệm vụ do đơn vị đưa ra nhưng bạn lại không tuân thủ các biện pháp an toàn theo như chỉ thị cấp trên mà khiến người khác bị thương. Trường hợp của anh bạn không thuộc trường hợp quy định tại điều luật này.

5. Trách nhiệm hình sự của người thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân

Theo Điều 26. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên quy định:

"Người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự.

Quy định này không áp dụng đối với các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 421, khoản 2 Điều 422 và khoản 2 Điều 423 của Bộ luật này."

>> Xem thêm:  Tìm hiểu về các học thuyết sinh học về tội phạm học ?

Vậy theo như tình huống của anh bạn thì anh bạn sẽ phải tự chịu trách nhiệm hình sự do hành vi gây thiệt hại của chính anh bạn gây ra. Bởi lễ theo Điều luật quy định anh bạn phải thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh, đơn vị ở cấp trên nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu anh bạn chấp hành mệnh lệnh đó, thì lúc này anh bạn mới không phải chịu trách nhiệm hình sự và trong trường hợp này người ra mệnh lệnh mới phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

Trân trọng.

>> Xem thêm:  Thuyết xung đột của Karl Marx về tội phạm học ? Ảnh hưởng tư tưởng của Các Mác

Các câu hỏi thường gặp

Câu hỏi: Trường hợp rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ quy đinh như thế nào?

Trả lời:

Điều 25. Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ

Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa thì không phải là tội phạm.

Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Câu hỏi: nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ có phải chịu trách nhiệm hình sự?

Trả lời:

Theo quy định của phap luật: Người nào không áp dụng đúng quy trình, quy phạm, không áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa mà gây thiệt hại thì vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.

Câu hỏi: trường hợp thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên thì trách nhiệm hình sự thuộc về ai?

Trả lời:

Theo Điều 26. Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên quy định: 

"Người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong khi thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành mệnh lệnh đó, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong trường hợp này người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự.

Quy định này không áp dụng đối với các trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 421, khoản 2 Điều 422 và khoản 2 Điều 423 của Bộ luật này."

Vậy nếu trường hợp thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên thì trách nhiệm hình sự thuộc về người ra mệnh lệnh.