Tục "Chém lợn" (Ném Thượng): Quy định về loại bỏ các nghi lễ mang tính bạo lực, phản cảm

Sự vận động của các lễ hội dân gian trong xã hội đương đại luôn là một bài toán phức tạp giữa việc bảo tồn bản sắc và thích nghi với các chuẩn mực đạo đức mới. Tại Việt Nam, trường hợp của lễ hội chém lợn làng Ném Thượng (Bắc Ninh) đã trở thành một điển hình cho sự xung đột và nỗ lực dung hòa giữa tín ngưỡng cộng đồng với hệ thống pháp luật hiện đại và xu thế phúc lợi động vật toàn cầu. Việc nhìn nhận thấu đáo về nguồn gốc, giá trị văn hóa, cũng như các quy định pháp luật liên quan không chỉ giúp hiểu rõ về một thực thể văn hóa cụ thể mà còn phản ánh sự phát triển trong tư duy quản lý nhà nước về các hoạt động sinh hoạt cộng đồng mang tính nhạy cảm.

1. Nguồn gốc và giá trị văn hóa cốt lõi của tục chém lợn tại Ném Thượng

Lễ hội chém lợn tại làng Ném Thượng, phường Khắc Niệm, thành phố Bắc Ninh, không đơn thuần là một sinh hoạt văn hóa thông thường mà là một di sản tinh thần có bề dày lịch sử hơn 800 năm. Để giải mã được lý do tại sao nghi lễ này lại có sức sống bền bỉ và nhận được sự bảo vệ quyết liệt từ phía cộng đồng chủ thể, cần phải đi ngược dòng thời gian để tìm hiểu về các lớp vỉa lịch sử và tâm linh gắn liền với mảnh đất Kinh Bắc.

Truyền thuyết về vị Thành hoàng làng và ý nghĩa quân sự

Nguồn gốc của lễ hội gắn liền với sự thờ phụng một vị tướng thời nội chiến, người được cộng đồng tôn vinh là Thành hoàng làng. Mặc dù có nhiều giả thuyết khác nhau về danh tính của vị thần này, các tài liệu lịch sử và truyền miệng dân gian đã chỉ ra những nhân vật cụ thể có liên quan đến các giai đoạn biến động của lịch sử Việt Nam.

Dù danh tính vị tướng có thể khác nhau tùy theo nguồn tài liệu, nhưng điểm chung cốt lõi là hành động "chém lợn" mang ý nghĩa quân sự sâu sắc. Trong bối cảnh lánh nạn và thiếu hụt lương thực, việc chém lợn rừng để nuôi quân là một quyết định sinh tồn, giúp binh sĩ hồi phục thể lực và ý chí chiến đấu. Do đó, nghi lễ diễn ra vào ngày mùng 6 tháng Giêng hàng năm được coi là một sự tái hiện lịch sử, một cách để dân làng bày tỏ lòng tri ân đối với vị tiền nhân đã bảo vệ và mang lại sự bình yên cho vùng đất này.

Biểu tượng của sự may mắn và phồn thực trong tâm thức dân gian

Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, máu của vật hiến tế thường được coi là biểu tượng của sự sống, sự sinh sôi và sức mạnh của thần linh. Tại Ném Thượng, nghi lễ chém lợn truyền thống kết thúc bằng việc người dân dùng những tờ tiền lẻ quết máu lợn với niềm tin rằng điều này sẽ mang lại may mắn, sức khỏe và sự sung túc cho gia đình trong năm mới. Điều này phản ánh một tầng nấc tâm linh nguyên thủy, nơi con người tin rằng thông qua vật tế, họ có thể kết nối với các đấng siêu nhiên để nhận được sự bảo hộ.

Hành động chém lợn công khai tại sân đình, dưới góc nhìn của cộng đồng chủ thể, không phải là hành vi tàn ác mà là một nghi thức mang tính thiêng liêng và trang trọng. Sự hiện diện của "Ông Ỉn" (cách gọi kính trọng dành cho vật tế) xuyên suốt quá trình lễ hội đã biến con vật từ một thực thể sinh học thành một linh vật chuyển tải những ước vọng của dân làng về một chu kỳ mùa màng thuận lợi.

2. Khung pháp lý về nghi lễ bạo lực và phản cảm trong pháp luật Việt Nam

Sự phát triển của xã hội hiện đại cùng với sự can thiệp của các phương tiện truyền thông đã đưa những hình thức thực hành nghi lễ truyền thống vào vòng xoáy của các cuộc tranh luận về đạo đức và nhân văn. Trước áp lực của dư luận quốc tế và yêu cầu xây dựng một nền văn hóa văn minh, hệ thống pháp luật Việt Nam đã có những điều chỉnh quan trọng để định nghĩa và quản lý các hành vi mang tính "bạo lực, phản cảm".

Định nghĩa pháp lý về hành vi bạo lực trong lễ hội

Hành vi bạo lực trong lễ hội không chỉ được hiểu theo nghĩa đen là sự đâm chém mà còn được quy định cụ thể thông qua các văn bản hướng dẫn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Theo Thông tư 15/2015/TT-BVHTTDL, các hoạt động bị nghiêm cấm bao gồm việc mô tả cảnh đâm chém, đấm đá, đánh đập tàn bạo, hoặc các hành vi tội ác khác trái với truyền thống yêu hòa bình và nhân ái của dân tộc.

Việc xác định một nghi lễ là bạo lực dựa trên các tiêu chí sau:

• Tính trực diện của hành vi: Các hành động giết mổ động vật sống ngay trước mặt công chúng mà không qua các biện pháp nhân đạo hoặc quây kín.
• Tác động tâm lý: Gây cảm giác rùng rợn, kinh dị cho người xem, đặc biệt là trẻ em và những người không thuộc cộng đồng chủ thể.
• Sự mâu thuẫn với giá trị chung: Hành vi thể hiện sự khoái trá trước sự đau đớn của sinh vật, điều này bị coi là đi ngược lại với xu thế văn minh và tinh thần nhân đạo.

Khái niệm "phản cảm" và sự bức xúc dư luận

Phản cảm là một khái niệm mang tính định tính cao, phụ thuộc vào sự biến đổi của chuẩn mực xã hội qua thời gian. Một nghi lễ có thể được coi là bình thường trong quá khứ nhưng lại trở nên phản cảm trong bối cảnh hiện tại. Nghị định 110/2018/NĐ-CP xác định tiêu chí phản cảm thông qua việc đánh giá mức độ gây bức xúc dư luận và sự tác động tiêu cực đến hình ảnh văn hóa quốc gia.

Các hành vi phản cảm thường gắn liền với:

• Việc thương mại hóa các yếu tố tâm linh.
• Việc trưng bày các hình ảnh giết mổ máu me tại những không gian công cộng thiếu sự kiểm soát.
• Các hoạt động mê tín dị đoan làm mê hoặc người khác, trái với tự nhiên và gây nhận thức sai lệch.

Dưới góc nhìn pháp lý, việc một nghi lễ gây ra làn sóng tẩy chay của khách du lịch quốc tế hoặc bị các tổ chức bảo vệ động vật phản đối mạnh mẽ chính là minh chứng rõ nhất cho tính chất "phản cảm" cần phải điều chỉnh.

3. Nghị định 110/2018/NĐ-CP: Công cụ điều tiết và nắn chỉnh lễ hội nhạy cảm

Nghị định 110/2018/NĐ-CP ra đời vào ngày 29/08/2018 được ví như một "gậy nắn" quan trọng, tạo ra hành lang pháp lý chặt chẽ để quản lý và tổ chức lễ hội tại Việt Nam. Nghị định này không chỉ áp dụng cho công dân Việt Nam mà còn cho cả các tổ chức, cá nhân nước ngoài tham gia hoạt động lễ hội trên lãnh thổ Việt Nam.

Nguyên tắc tổ chức lễ hội theo quy định mới

Nghị định xác lập các nguyên tắc cốt lõi nhằm đảm bảo lễ hội thực sự là nơi tôn vinh các giá trị tốt đẹp:

• Giáo dục truyền thống: Lễ hội phải hướng tới việc bồi đắp lòng tự hào dân tộc, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và tôn vinh công lao của các bậc tiền nhân.
• Tính trang nghiêm và thiết thực: Nghi lễ phải đảm bảo sự thành kính, phù hợp với quy mô và nội dung của lễ hội. Đặc biệt, không thực hiện các nghi lễ có tính bạo lực, phản cảm, trái với truyền thống nhân hậu.
• Kiểm soát nguồn lực: Khuyến khích xã hội hóa, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí và nghiêm cấm việc trục lợi cá nhân hoặc phục vụ lợi ích nhóm thông qua lễ hội.

Tiêu chí xác định và xử lý các hành vi gây bức xúc

Nghị định 110/2018/NĐ-CP đặt ra các yêu cầu khắt khe về việc thẩm định nội dung lễ hội trước khi cấp phép hoặc tiếp nhận thông báo. Các cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm đánh giá liệu các chương trình, hoạt động trong khuôn khổ lễ hội có đảm bảo an ninh trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ môi trường hay không.

Sự phân cấp quản lý này giúp chính quyền địa phương bám sát thực tế các lễ hội dân gian, từ đó có những biện pháp vận động cộng đồng thay đổi các tập tục không còn phù hợp mà không gây ra sự đứt gãy văn hóa đột ngột.

4. Quy trình biến đổi nghi lễ tại Ném Thượng: Từ "Chém lợn" sang "Thịt lợn khao quân"

Thực tế tại làng Ném Thượng cho thấy một nỗ lực bền bỉ của chính quyền và nhân dân trong việc tìm kiếm một hình thức thực hành mới, vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa tuân thủ pháp luật hiện đại. Quá trình này diễn ra qua nhiều giai đoạn với những thay đổi cụ thể trong quy trình thực hiện.

Giai đoạn trung chuyển: Thực hiện trong khu vực quây kín

Bắt đầu từ khoảng năm 2016, dưới sự vận động của UBND thành phố Bắc Ninh và các cơ quan văn hóa, làng Ném Thượng đã có bước chuyển dịch đầu tiên. Thay vì thực hiện màn chém lợn ngay tại sân đình trước sự chứng kiến của đông đảo du khách, nghi lễ đã được đưa vào một khu vực riêng biệt, được quây kín bằng bạt phía bên phải đình.

Sự thay đổi này nhằm mục đích:

• Giảm tính chất bạo lực thị giác: Ngăn chặn việc lan truyền các hình ảnh máu me trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, vốn là nguyên nhân chính gây ra sự phản cảm.
• Giữ tính thiêng cho cộng đồng: Cho phép người dân địa phương vẫn được thực hành đức tin của mình trong một không gian riêng tư, tôn nghiêm hơn, phù hợp với ý kiến của các nhà nghiên cứu văn hóa rằng những lễ tế xưa kia vốn chỉ dành cho các cụ cao niên chứng kiến.

Giai đoạn hoàn thiện: Hình thức "Thịt lợn khao quân"

Trong những năm gần đây, đặc biệt là giai đoạn 4 năm liên tiếp tính đến năm 2020, làng Ném Thượng đã hoàn toàn chấm dứt việc chém lợn sống. Thay vào đó, nghi lễ được chuyển hóa thành hình thức "thịt lợn khao quân".

Quy trình thực hiện đúng luật và đảm bảo văn hóa hiện nay bao gồm các bước:

• Duy trì nghi thức rước: Hai "Ông Ỉn" vẫn được rước đi quanh làng với đầy đủ cờ hoa, trống hội và sự tham gia của cộng đồng để giữ không khí lễ hội truyền thống.
• Chăm sóc vật tế: "Ông Ỉn" được nuôi dưỡng sạch sẽ bằng rau, bèo, cháo hoa và được rước về đình một cách trang trọng.
• Thực hành giết mổ nhân đạo: Sau khi các nghi lễ rước kết thúc, việc giết mổ được thực hiện bởi những người có kinh nghiệm trong khu vực riêng, tuân thủ các quy định về vệ sinh thú y và không gây ra sự đau đớn kéo dài cho con vật.
• Phát lộc khao quân: Thịt lợn sau khi tế lễ được dùng để khao quân, phát lộc cho dân làng, đúng với ý nghĩa lịch sử của vị Thành hoàng làng đã chém lợn nuôi quân năm xưa.

Sự thay đổi này được coi là một minh chứng cho việc chuyển đổi hình thức thực hành nghi lễ phù hợp với xu thế thời đại mà vẫn bảo tồn được giá trị tinh thần cốt lõi của di sản.

5. Chế tài xử phạt đối với hành vi tổ chức lễ hội mang tính bạo lực và phản cảm

Để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, Chính phủ đã ban hành các chế tài xử phạt hành chính đối với những cá nhân, tổ chức vi phạm các quy định về tổ chức lễ hội. Nghị định 38/2021/NĐ-CP là văn bản hiện hành quy định chi tiết về các mức phạt này.

Các mức phạt đối với hành vi vi phạm về nghi lễ

Theo Điều 14 của Nghị định 38/2021/NĐ-CP, các hành vi thực hiện nghi lễ bạo lực hoặc trái với bản chất lễ hội sẽ bị xử phạt ở mức cao nhằm răn đe.

Lưu ý rằng mức phạt đối với tổ chức sẽ gấp 02 lần mức phạt đối với cá nhân. Ngoài ra, người tham gia lễ hội cũng có thể bị phạt từ 200.000đ đến 500.000đ nếu có hành vi nói tục, chửi thề hoặc mặc trang phục không lịch sự, không phù hợp với truyền thống văn hóa Việt Nam.

Biện pháp khắc phục hậu quả

Bên cạnh việc phạt tiền, các cơ quan chức năng còn áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như:

• Buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp thu được từ việc tổ chức lễ hội trái phép hoặc trục lợi.
• Buộc đình chỉ ngay các hoạt động vi phạm.
• Công khai thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng về các tổ chức, cá nhân sai phạm để định hướng dư luận.

Tại Bắc Ninh, chính quyền địa phương đã từng áp dụng hình thức xử lý nghiêm khắc như cắt danh hiệu "Làng văn hóa" của Ném Thượng để phê bình việc tiếp diễn nghi thức phản cảm, điều này cho thấy sự quyết liệt trong việc thực thi kỷ cương văn hóa.

6. Trách nhiệm của Ban tổ chức và chính quyền địa phương trong quản lý lễ hội

Việc tổ chức một lễ hội thành công, vừa mang tính truyền thống vừa văn minh, đặt ra trách nhiệm nặng nề cho các cấp chính quyền và Ban tổ chức lễ hội. Điều này không chỉ dừng lại ở việc kiểm soát hành vi mà còn là công tác định hướng tư tưởng cho cộng đồng.

Công tác tuyên truyền và vận động cộng đồng

Thay đổi một tập tục đã tồn tại hàng trăm năm đòi hỏi sự kiên trì trong công tác dân vận. Ban tổ chức lễ hội và chính quyền địa phương cần thực hiện:

• Giải thích giá trị thực: Giúp người dân hiểu rằng cốt lõi của lễ hội là lòng biết ơn và sự đoàn kết, chứ không phải là hình thức giết mổ.
• Xây dựng sự đồng thuận: Việc thay đổi hình thức chém lợn tại Ném Thượng chỉ thành công khi có sự hưởng ứng của các cụ cao niên và các gia đình chủ thể nuôi lợn thờ.
• Phát huy vai trò của người có uy tín: Sử dụng tiếng nói của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn hóa để phân tích tính không phù hợp của các nghi lễ bạo lực trong xã hội hiện đại.

Giám sát và xử lý vi phạm trong quá trình diễn ra lễ hội

Chính quyền địa phương, đặc biệt là UBND cấp xã và huyện, phải thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ:

• Thành lập Ban tổ chức: Đảm bảo có sự tham gia của các đại diện cơ quan văn hóa, an ninh và y tế.
• Thiết lập đường dây nóng: Công khai số điện thoại để tiếp nhận phản ánh của du khách về các hành vi chèo kéo, ép giá hoặc các biểu hiện phản cảm khác.
• Kiểm soát hoạt động dịch vụ: Đảm bảo các hàng quán, cơ sở kinh doanh trong khu vực lễ hội không bày bán đồ chơi bạo lực, thịt động vật hoang dã và phải niêm yết giá công khai.
• Hậu kiểm: Sau mỗi mùa lễ hội, đơn vị tổ chức phải có báo cáo bằng văn bản về kết quả thực hiện gửi cơ quan quản lý. Việc không báo cáo cũng có thể bị phạt tiền từ 500.000đ đến 1.000.000đ.

7. Quy định về bảo vệ động vật và đối xử nhân đạo trong lễ hội

Một trong những động lực pháp lý mới nhất thúc đẩy việc loại bỏ nghi lễ chém lợn chính là các quy định về bảo vệ động vật trong Luật Chăn nuôi 2018. Đây là lần đầu tiên khái niệm "đối xử nhân đạo với vật nuôi" được luật hóa một cách rõ nét tại Việt Nam.

Luật Chăn nuôi 2018 và phúc lợi động vật

Luật Chăn nuôi quy định tất cả các hành vi đối xử không nhân đạo với vật nuôi đều là vi phạm pháp luật. Điều này áp dụng cho cả vật nuôi trong sản xuất nông nghiệp lẫn vật nuôi phục vụ các mục đích văn hóa, tín ngưỡng.

Việc chém lợn sống khi con vật vẫn còn tỉnh táo và trước sự chứng kiến của đám đông là vi phạm trực tiếp các nguyên tắc về giết mổ nhân đạo quy định tại Điều 71 của Luật này. Quy định mới này nhận được sự đồng tình lớn từ dư luận và là cơ sở để các tổ chức bảo vệ động vật như Four Paws hay Animals Asia lên tiếng yêu cầu thay đổi các lễ hội truyền thống.

Bảo vệ động vật hoang dã và các loài nguy cấp

Bên cạnh vật nuôi, pháp luật Việt Nam cũng thắt chặt quy định về việc sử dụng động vật hoang dã trong lễ hội. Nghiêm cấm việc tàng trữ, vận chuyển, buôn bán hoặc giết mổ các loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm để phục vụ lễ tế. Những vi phạm này không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự với mức hình phạt lên đến 15 năm tù.

Cuộc hành trình biến đổi của lễ hội chém lợn Ném Thượng phản chiếu một bức tranh lớn hơn về sự trưởng thành của văn hóa Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Việc loại bỏ các nghi lễ bạo lực, phản cảm không phải là hành động quay lưng với quá khứ, mà là một sự "gạn đục khơi trong" cần thiết để truyền thống có thể tồn tại và được trân trọng trong xã hội văn minh.

Sự can thiệp của các văn bản pháp lý như Nghị định 110/2018/NĐ-CP và Luật Chăn nuôi 2018 đã đóng vai trò là kim chỉ nam, giúp các cộng đồng địa phương tìm thấy điểm cân bằng giữa đức tin và đạo đức xã hội. Thành công của mô hình "thịt lợn khao quân" tại Ném Thượng cho thấy, khi chính quyền kiên trì tuyên truyền và nhân dân tự giác thay đổi, những giá trị nhân văn sẽ được lan tỏa, hình ảnh đất nước sẽ trở nên đẹp đẽ hơn trong mắt bạn bè quốc tế.

Trách nhiệm bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội trong tương lai đòi hỏi một sự phối hợp đồng bộ: chính quyền cần quản lý bằng pháp luật minh bạch; các nhà khoa học cần định hướng bằng những nghiên cứu sâu sắc; và cộng đồng chủ thể cần thực hành bằng một trái tim nhân ái, thượng tôn pháp luật. Chỉ có như vậy, các lễ hội truyền thống mới thực sự trở thành nguồn lực văn hóa quý báu, góp phần vào sự phát triển bền vững của quốc gia.