Sự cần thiết của phân cấp quản lý vỉa hè về các quận của UBND thành phố Hà Nội.

Phân cấp quản lí hiện nay ở nước ta có ý nghĩa, vai trò chủ yếu, như nhằm tăng cường tính chủ động, sáng tạo của cơ quan địa phương, của cơ quan được phân cấp quản lý, qua đó nâng cao hiệu quả của quản lý nhà nước; tăng cường dân chủ trong quản lý nhà nước, trong hệ thống bộ máy nhà nước cũng như đối với dân cư địa phương; tổ chức việc phân công hợp lý lao động quản lý trong bộ máy nhà nước; phản ánh xu hướng vận động chung trong tổ chức cơ quan địa phương các nước[1].

Trong quản lý hành chính nhà nước, tập trung nhằm bảo đảm thâu tóm quyền lực nhà nước vào chủ thể quản lý để điều hành, chỉ đạo việc thực hiện chính sách, pháp luật một cách thống nhất. Việc thực hiện phân cấp quản lý cần thiết ở chỗ: nó giúp cho nguyên tắc tập trung dân chủ không chỉ đồng nghĩa với việc đảm bảo sự lãnh đạo tập trung mà còn hướng tới mở rộng quyền cho đối tượng quản lý nhằm phát huy trí tuệ tập thể trong hoạt động quản lý, phát huy khả năng tiềm tàng của đối tượng quản lý trong quá trình thực hiện chính sách, pháp luật; tránh tình trạng chuyên quyền, độc đoán, quan liêu. Bởi, nếu chỉ có sự lãnh đạo tập trung mà không mở rộng dân chủ thì sẽ tạo điều kiện cho các hành vi lạm quyền, tệ quan liêu, hách dịch, cửa quyền, tham nhũng phát triển. Phân cấp quản lí là một nội dung của nguyên tắc dân chủ về phân quyền quản lý giữa các chủ thể quản lý tuy nhiên vẫn đảm bảo sự lãnh đạo tập trung thống nhất.

Phân cấp có vai trò và ý nghĩa hết sức quan trọng dưới hai góc độ: góc độ tổ chức quyền lực nhà nước, pháp chế và góc độ dân chủ.

Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước là một trong những vấn đề quan trọng phải được thể chế hoá bằng các nguyên tắc Hiến pháp và bằng pháp luật. Dưới giác độ này, phân cấp là một biện pháp mang tính pháp lý để giải quyết mối quan hệ giữa trung ương và địa phương, xác định vị trí của từng cấp chính quyền - yếu tố quan trọng để hiện thực hoá nguyên tắc pháp chế - một đòi hỏi đối với phương thức hoạt động của Nhà nước pháp quyền.

Nhà nước pháp quyền được đặc trưng bởi tính dân chủ trong phương thức tổ chức quyền lực nhà nước. Dân chủ cũng vốn là một trong những nét ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa của chúng ta. Phân cấp với mục đích tạo quyền tự chủ, sáng tạo, phát huy tính năng động của địa phương, để khai thác thế mạnh và tiềm năng của chính quyền cơ sở là một biểu hiện rõ nét của dân chủ và phù hợp với xu thế hiện nay là tăng cường tính tự quản của địa phương trong việc quyết định những vấn đề của địa bàn lãnh thổ.

Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân, vì dân. Đối với hoạt động quản lý nhà nước, yêu cầu đã và đang đặt ra là bảo đảm tính khoa học, tính hiệu quả của quản lý nhà nước để hướng tới mục đích cuối cùng là tạo thuận lợi cho nhân dân, bảo vệ lợi ích của nhân dân. Việc phân định thẩm quyền rõ ràng, dựa trên luận cứ khoa học rằng chắc là điều kiện để phát huy tính hiệu quả của cơ chế quản lý nhà nước, tăng cường trách nhiệm và tinh thần phục vụ nhân dân của cán bộ, công chức các cơ quan nhà nước và là cơ sở để nhân dân giám sát, kiểm tra hoạt động của bộ máy nhà nước.

Với vai trò như vậy, phân cấp là một đòi hỏi bức bách và có thể được xem là một trong những nội dung của nguyên tắc quản lý nhà nước.

Trên cơ sở sự cần thiết của phân cấp quản lý, UBND Thành phố Hà nội ban hành quyết định số 55/2007/QĐ-UBND về phân cấp quản lý nhà nước về hạ tầng kỹ thuật đô thị theo nghị quyết số 08/2006/NQ-HĐND ngày 22/7/2006 của HĐND thành phố Hà Nội. Khoản 1.1 Điều 1 Quyết định số 55/2007/QĐ-UBND về phân cấp quản lý nhà nước về hạ tầng kỹ thuật đô thị giữa Thành phố và quận, huyện thực hiện theo Nghị quyết số 08/2006/NQ-HĐND ngày 22/7/2006 của HĐND Thành phố Hà Nội đối với lĩnh vực quản lý hè phố như sau: “Thành phố: Thống nhất chung và hướng dẫn về công tác quản lý đầu tư xây dựng và duy tu, khai thác hè phố trên địa bàn thành phố Hà Nội; Quận, Huyện: Quản lý đầu tư xây dựng và duy tu, khai thác hè phố; cấp phép sử dụng tạm thời hè phố để trông giữ ô tô, xe đạp, xe máy, vật liệu xây dựng; sử dụng tạm thời hè phố vào việc cưới, việc tang, kinh doanh bán hàng ăn uống theo giờ quy định”.

Vỉa hè là bộ phận của hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị thuộc sở hữu Nhà nước. Vỉa hè còn bao chứa các công trình cấp, thoát nước, chiếu sáng, thông tin, môi trường,… và được sử dụng chủ yếu dành cho người đi bộ. Quản lý đô thị là quá trình tác động bằng các cơ chế, chính sách của các chủ thể quản lý đô thị (các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội, các sở, ban ngành chức năng) vào các hoạt động đô thị nhằm thay đổi hoặc duy trì hoạt động đó. Trên góc độ nhà nước, quản lý nhà nước đối với đô thị là sự can thiệp bằng quyền lực của mình (bằng pháp luật, thông qua các văn bản pháp luật) vào các quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở đô thị nhằm phát triển đô thị theo định hướng nhất định. Công tác quản lý vỉa hè là một trong các nội dung của quản lý đô thị và nó mang dầy đủ các đặc điểm của quản lý đô thị.

Phân cấp quản lý vỉa hè là sự phân công nhiệm vụ thực hiện quản lý trật tự vỉa hè[2]. Phân cấp quản lý vỉa hè là một biểu hiện của phân cấp quản lý. Trong hoạt động quản lý nhà nước trên thực tế, các chủ thể quản lý phải thực hiện công việc quản lý ở rất nhiều khu vực khác nhau, trên các đối tượng khác nhau. Vì thế mà lượng công việc giải quyết là vô cùng nhiều, khó tránh khỏi việc thiếu trách nhiệm trong hoạt động quản lý. Khi đó, việc phân cấp quản lý sẽ giúp cho các cấp có thể phân chia công việc và tập trung quản lý một khu vực nhất định.

Các vỉa hè thường xuyên bị người dân, những người kinh doanh lấn chiếm để cho thuê để xe, bán hàng rong, bày biện đồ kinh doanh,… làm mất mỹ quan đô thị, lấn chiếm đường dành cho người đi bộ,… Trên địa bàn thành phố Hà Nội có rất nhiều địa bàn mà người dân vi phạm. Không thể nào mà một lượng lớn công việc như thế cấp trung ương đều phải giải quyết. Khi đấy, thủ tục lằng nhằng, rồi thời gian chờ đợi cấp trung ương phân công nhiệm vụ, cử người xuống giải quyết vô cùng lâu và thiếu thực tế. Do đó, cần có sự phân cấp quản lý khu vực các vỉa hè cho các quận để các quận chủ động việc thực hiện hoạt động quản lý vỉa hè, đồng thời giúp cho các cấp trung ương phát huy được khả năng quản lý của mình.

Ưu điểm và hạn chế của hoạt động phân cấp quản lý, sử dụng vỉa hè trên địa bàn thành phố Hà nội

theo QĐ 55/2007/QĐ – UBND.

Ưu điểm của hoạt động phân cấp quản lý, sử dụng vỉa hè trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Đầu tiên có thể kể đến đó là phân cấp có thể làm giảm bớt các thủ tục hành chính quan, giúp cho các quan chức chính phủ phản ứng nhanh nhạy hơn trước những nhu cầu của địa phương, làm cho quá trình ra quyết định gần người dân hơn, hướng tới nhu cầu tại chỗ hơn. Vỉa hè là phần đất thuộc sở hữu của toàn dân mà đại diện là Nhà nước mà các cá nhân, tổ chức không được phép tự ý sử dụng. Khi cần sử dụng vỉa hè, các cá nhân, tổ chức phải nộp đăng ký cho chính quyền. Khi có phân cấp quản lý vỉa hè thì các cấp quận sẽ có thẩm quyền quản lý vấn đề về sử dụng vỉa hè và có thể tiếp nhận đơn đăng ký của dân và giải quyết một cách nhanh chóng mà không phải qua nhiều cấp, nhiều thủ tục lâu và rườm già.

Phân cấp có thể làm giảm áp lực về tài chính đối với chính phủ trung ương khi chính quyền địa phương được trao nhiều quyền hơn trong việc huy động các khoản ngân quỹ bằng cách thu phí và lệ phí đối với những dịch vụ do chính quyền địa phương cung cấp. Khoản 1.1 Điều 1 Quyết định số 55/2007/QĐ-UBND có đề cập đến việc các quận có thẩm quyền cấp phép sử dụng tạm thời hè phố để trông giữ xe, sử dụng tạm thời hè phố vào việc cưới, việc tang, kinh doanh bán hàng ăn uống đồng nghĩa với việc thu được các khoản tiền thuế, tăng thu nhập đối với ngân sách của các quận để chi tiêu vào các lĩnh vực khác phục vụ cộng đồng hoặc cụ thể hơn như là trùng tu, trang trí vỉa hè, đường phố.

Phân cấp làm giảm bớt khối lượng công việc, giải quyết các sự vụ của những nhà lãnh đạo cấp cao, ở các bộ trung ương để tập trung hơn vào chính sách. Càng các cấp chính quyền cao thì càng phải thực hiện hoạt động quản lý ở mức độ phức tạp hơn so với các cấp cơ sở. Thêm vào đó, việc quản lý vỉa hè là vấn đề cần giải quyết gắn liền với từng khu vực đất đai, mang tính chất cụ thể. Cấp thành phố chỉ giải quyết những vấn đề mang tính chung nhất còn việc thực hiện hoạt động quản lý là thuộc về cấp quận, phường.

Hơn hết, phân cấp quản lý, sử dụng vỉa hè giúp cho các chủ thể quản lý thực hiện hoạt động quản lý một cách có hiệu quả hơn. Bởi những vấn đề cần phải quản lý của Nhà nước là rất nhiều, không chỉ riêng mình việc sử dụng vỉa hè, tài sản công. Trong khi đó, việc quản lý vỉa hè lại gắn với đặc trưng địa hình ở từng quận, từng phương. Do vậy, phân cấp quản lý giữa cấp thành phố và cấp quận nhằm phát huy khả năng quản lý của cấp quận, hoạt động quản lý chi tiết hơn đến từng đường, từng vỉa hè của các khu vực mà không làm lãng phí nguồn nhân lực của Nhà nước.

Hạn chế của hoạt động phân cấp quản lý, sử dụng vỉa hè trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Việc chia chức năng, nhiệm vụ cho các cấp quản lí, sử dụng vỉa hè trong Nghị định số 55/2007/QĐ-UBND còn chưa thực sự rõ ràng triệt để, vẫn còn sự mập mờ về thẩm quyền quản lý giữa cấp thành phố và cấp quận, huyện. Tại Nghị định chỉ quy định một điều chung chung rằng thống nhất chung và hướng dẫn về công tác quản lý hè phố, còn cấp quận, phường có thẩm quyền quản lý đầu tư xây dựng, cấp phép sử dụng hè phố,… Chẳng phải trong quy định về thẩm quyền của cấp thành phố cũng bao hàm thẩm quyền của cấp quận, phường luôn đó sao?

Sự phân cấp không rõ ràng làm cho hệ thống văn bản giữa các cơ quan thiếu sự thống nhất; sai phạm trong việc tổ chức thực hiện của từng cơ quan đơn vị trong quy hoạch sử dụng lòng đường, hè phố, cấp phép các điểm trông giữ phương tiện, mức thu phí và lệ phí trông xe, các công trình xây dựng nhà cao tầng thiếu điểm đỗ và sai quy hoạch, một số lực lượng được giao nhiệm vụ, chức năng xử lý lấn chiếm lòng đường, vỉa hè nhưng chưa hoàn thành tốt nhiệm vụ… Dẫn đến tình trạng trên một quận, tuyến này sở quản lý đường, tuyến kia quận quản lý hè… rất chồng chéo. Một hè đường phố nhiều cơ quan quản lý, nhiều cơ quan được phép cấp phép…

Thêm vào đó, cần lưu ý rằng thành phố trực thuộc trung ương (Hà Nội) cũng như tỉnh gồm ba cấp: Thành phố (tương đương tỉnh), quận (tương đương huyện) và phường (tương đương xã). Vậy mà tại Quyết định số 55/2007/QĐ – UBND của UBND Thành phố Hà Nội chỉ chia làm hai cấp quản lý đó là cấp thành phố và cấp quận, phường. Trong khi địa bàn của các quận là rất lớn và phức tạp. Nhiệm vụ cụ thể của quản lý đô thị chưa đủ cụ thể và xác định rõ chế độ trách nhiệm của mỗi cấp chính quyền (cụ thể là ba cấp: thành phố, quận, phường) dẫn đến cùng một công việc cụ thể về một vấn đề của quản lý, sử dụng vỉa hè (như cấp phép sử dụng tạm thời hè phố để trông giữ xe, đăng ký kinh doanh,…) lại có rất nhiều cấp, nhiều cơ quan cùng tham gia, cùng chỉ đạo nhưng lại chưa quy rõ trách nhiệm chính trong việc giải quyết dẫn đến giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý. Một vấn đề đặt ra là: khi người dân đi xin cấp phép giấy sử dụng tạm thời hè phố thì nên đến UBND cấp quận hay đến UBND cấp phường (Ví dụ như: UBND quận Thanh Xuân hay UBND phường Nhân Chính)?

Do tổ chức chính quyền đô thị thành nhiều cấp nên đời sống đô thị bị chia cắt khó bảo đảm tính thống nhất trong việc quản lý vỉa hè, đặc biệt là việc quy hoạch, sửa chữa vỉa hè. Cho dù phân cấp quản lý vỉa hè, tuy nhiên đều thuộc thẩm quyền của UBND, dẫn đến thiết chế Hội đồng nhân dân ở các quận, phường trở nên hình thức, không có nội dung hoạt động.

Mỗi đô thị là một chỉnh thể kinh tế - xã hội thống nhất, ràng buộc chặt chẽ và phụ thuộc trực tiếp vào nhau, không thể chia cắt[3]. Các hoạt động như cho kinh doanh vỉa hè, dịch vụ gửi xe, mỹ quan đô thị,… không bị ràng buộc bởi những ranh giới hành chính trong nội bộ đô thị (quận, phường) mà có sự đan xen, gắn kết chặt chẽ với nhau trong phạm vi toàn đô thị (thành phố Hà Nội). Điều đó đòi hỏi bộ máy hành chính nhà nước của thành phố Hà Nội phải mang tính tập trung, thống nhất và thông suốt, nhanh nhạy mà không thể bị cắt khúc.

Phân cấp đôi khi còn khiến cho sự phối hợp các chính sách quốc gia trở nên phức tạp hơn và có thể dẫn đến tình trạng cán bộ địa phương trục lợi. Phân cấp nếu không được kiểm soát, giám sát chặt chẽ có thể dẫn đến tình trạng các nhóm lợi ích ở địa phương tranh giành quyền lực và quyền kiểm soát các nguồn lực đã được phân cấp. Do đó, tham nhũng cũng có thể được phân cấp theo. Đơn cử như vấn đề được nêu ra ở đề bài, Năm 2017, một số quận nội thành như Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm triển khai việc lát đá tự nhiên có độ bền từ 50 – 70 năm trên vỉa hè nhưng mới sử dụng vài tháng đã xuất hiện hiện tượng nứt, vỡ, ở nhiều vị trí đá còn bị bật khỏi nền. Điều này dẫn đến lo ngại liệu có phải cá nhân có thẩm quyền đã nhằm vào sơ hở của pháp luật để cắt xén bớt tiền mua vật liệu và đổi thành những vật liệu rẻ tiền, chất lượng kém nhằm qua mắt các cấp chính quyền, thu lợi nhuận riêng cho bản thân hay không mới dẫn đến tình trạng đá mới lát nhưng chỉ một năm sử dụng đã hỏng, vỡ, xuống cấp?

Việc phân cấp quản lý phụ thuộc rất nhiều vào tinh thần đoàn kết, tinh thần tập thể của các công chức, viên chức thực hiện hoạt động quản lý. Tuy nhiên, trên thực tế nhiều khi khó để cùng nhau giải quyết một vấn đề chung khi mà thẩm quyền thuộc về cả hai bên bởi ai cũng muốn mình có lượng công việc ít mà vẫn được hưởng lương như những người khác hay tranh chấp nảy ra khi hai bên cùng chung thẩm quyền quản lý nhưng đều muốn tự giải quyết để công lao thuộc về mình.

Việc quy trách nhiệm cho từng cấp không rõ ràng dẫn đến tình trạng vô trách nhiệm, kiểm tra hời hợt và không giám sát liên tục các hoạt động quản lý làm cho xuất hiện tình trạng: khi người dân thấy người có thẩm quyền đi kiểm tra thì thu dọn đồ, hàng hóa của mình vào nó, nhưng đến lúc người có thảm quyền không đi kiểm tra thì lại bày ra bán như thường; dẫn đến việc quản lý vỉa hè không liên tục làm hiệu quả của ciệc phân cấp quản lý bị giảm đi và không hiệu quả.


[1] Vũ Thư (2014), “Phân cấp quản lý giữa các cấp chính quyền và những vấn đề đặt ra”, Tạp chí quản lý nhà nước, Nxb. Học viện Hành chính, (07), tr. 9.

[2] http://www.thanhkhe.danang.gov.vn/web/guest/rss/-/asset_publisher/d9JlwPaI6Rq4/content/phan-cap-%C4%91e-cao-trach-nhiem-quan-ly-via-he

[3] Trần Thị Diệu Oanh (2011), “Một số vấn đề về phân cấp quản lý cho chính quyền đô thị”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Nxb. Bộ Tư pháp, (12), tr. 15.