Hướng dẫn thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự

Trong quy trình tố tụng hình sự, giai đoạn khởi tố vụ án đóng vai trò là nền tảng pháp lý và nghiệp vụ, xác định chính thức phạm vi điều tra và truy tố. Quyết định khởi tố vụ án hình sự là văn bản then chốt, đánh dấu sự khởi đầu của quá trình đấu tranh chống tội phạm. Tuy nhiên, các vụ án hình sự thường phức tạp và có thể phát sinh những tình tiết mới, đòi hỏi Cơ quan tiến hành tố tụng phải điều chỉnh kịp thời quyết định ban đầu.

Cơ chế thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự theo Điều 156 Bộ luật Tố tụng hình sự là một công cụ pháp lý thiết yếu nhằm khắc phục các sai sót, hoặc mở rộng phạm vi điều tra khi phát hiện thêm tội danh, đồng phạm, hoặc cần xác định lại tội danh chính xác.

1. Khái quát về giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên và mang tính nền móng trong toàn bộ quy trình tố tụng hình sự. Giai đoạn này có ý nghĩa pháp lý sâu sắc là xác định liệu có hay không có "dấu hiệu tội phạm" để ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố, qua đó chính thức bắt đầu các hoạt động tố tụng tiếp theo như điều tra, truy tố, và xét xử. Mục tiêu của giai đoạn khởi tố là đảm bảo mọi tội phạm đều bị phát hiện và xử lý một cách khách quan, công bằng, bảo vệ công lý, đồng thời ngăn chặn việc làm oan người vô tội.

Căn cứ để khởi tố vụ án hình sự được quy định cụ thể tại Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS 2015). Theo đó, việc khởi tố chỉ được tiến hành khi đã xác định rõ có dấu hiệu tội phạm. Dấu hiệu này được xác định dựa trên sáu nguồn tin cơ bản: Tố giác của cá nhân, tin báo của cơ quan/tổ chức/cá nhân, tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng, kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm, hoặc người phạm tội tự thú.

Bên cạnh đó, pháp luật còn quy định các trường hợp đặc biệt tại Điều 155 BLTTHS 2015, trong đó việc khởi tố vụ án hình sự về một số tội danh (như các tội xâm phạm tình dục, xúc phạm danh dự nhân phẩm nghiêm trọng) chỉ được thực hiện khi có yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của họ. Việc xác lập căn cứ khởi tố một cách chính xác là điều kiện tiên quyết, bởi lẽ nếu quyết định khởi tố ban đầu bị sai sót hoặc thiếu sót, chẳng hạn như không đúng tội danh hoặc bỏ sót đồng phạm, toàn bộ quá trình điều tra và tố tụng sau đó có thể bị giới hạn phạm vi hoặc vô hiệu hóa. Do đó, Điều 156 BLTTHS 2015 về Thay đổi hoặc Bổ sung Quyết định khởi tố đóng vai trò là cơ chế điều chỉnh linh hoạt, bảo đảm tính hợp pháp và hiệu quả của tiến trình tố tụng.

Các quy định pháp luật được phân tích trong báo cáo này được căn cứ trên Văn bản hợp nhất (VBHN) số 46/VBHN-VPQH do Văn phòng Quốc hội ban hành ngày 28/02/2025. VBHN này hợp nhất Bộ luật Tố tụng hình sự số 101/2015/QH13 (BLTTHS 2015) cùng các sửa đổi, bổ sung quan trọng, bao gồm Luật số 02/2021/QH15, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15, và Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15.

Việc sử dụng văn bản hợp nhất có giá trị cập nhật cao như VBHN 46/2025 là cần thiết, bởi nó phản ánh sự thay đổi không ngừng của khung pháp lý tố tụng hình sự tại Việt Nam. BLTTHS quy định trình tự, thủ tục tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, và xác định nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Quá trình cải cách tư pháp hiện nay đang dẫn đến việc tinh chỉnh các quy định về thẩm quyền khởi tố, đặc biệt là xem xét lại vai trò của Tòa án trong giai đoạn này. Sự linh hoạt của Điều 156 (Thay đổi/Bổ sung) là một cơ chế kiểm soát linh hoạt, thiết yếu để các Cơ quan tố tụng có thể điều chỉnh kịp thời những sai sót hoặc thiếu sót phát sinh từ một hệ thống thẩm quyền đang được tinh chỉnh. Cơ chế này giúp Cơ quan tố tụng điều chỉnh phạm vi điều tra, đảm bảo tính hợp pháp của các hoạt động tố tụng tiếp theo, từ đó bảo đảm nguyên tắc không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

2. Thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố

Điều 156 BLTTHS 2015 quy định về việc Thay đổi hoặc Bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự. Đây là một quy định then chốt nhằm khắc phục những hạn chế hoặc thiếu sót của quyết định khởi tố ban đầu. Trong thực tiễn hoạt động tố tụng, Quyết định khởi tố ban đầu thường được ban hành dựa trên những chứng cứ sơ bộ từ giai đoạn tiếp nhận nguồn tin về tội phạm. Tuy nhiên, quá trình điều tra chi tiết sau đó có thể làm thay đổi bản chất vụ việc, phát hiện thêm tội danh khác, hoặc xác định có thêm người/pháp nhân đồng phạm.

Căn cứ Điều 156 BLTTHS 2015 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định:

"Điều 156. Thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự

Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, Viện kiểm sát ra quyết định thay đổi quyết định khởi tố vụ án hình sự khi có căn cứ xác định tội phạm đã khởi tố không đúng với hành vi phạm tội xảy ra; ra quyết định bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự khi có căn cứ xác định còn tội phạm khác chưa bị khởi tố.

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải gửi quyết định kèm theo các tài liệu liên quan đến việc thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự cho Viện kiểm sát có thẩm quyền để kiểm sát việc khởi tố.

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự, Viện kiểm sát phải gửi cho Cơ quan điều tra để tiến hành điều tra." 

Do đó, mục đích của việc Thay đổi hoặc bổ sung là nhằm đảm bảo tính chính xác và đầy đủ về mặt pháp lý của quyết định tố tụng, mở rộng hoặc điều chỉnh phạm vi điều tra phù hợp với diễn biến thực tế của vụ án.

Sự khác biệt giữa "Thay đổi" và "Bổ sung":

• Thay đổi (điều chỉnh nội dung quyết định đã ban hành) áp dụng khi có căn cứ xác định tội phạm đã khởi tố không đúng với hành vi phạm tội xảy ra (Khoản 1 Điều 156). Ví dụ: Thay đổi từ tội cố ý gây thương tích sang tội giết người khi xác định lại ý chí chủ quan của người phạm tội.
• Bổ sung (thêm tội danh, hành vi, hoặc đối tượng phạm tội mới) áp dụng khi có căn cứ xác định còn tội phạm khác chưa bị khởi tố (Khoản 1 Điều 156). Ví dụ: Khởi tố bổ sung đối với pháp nhân vi phạm hoặc bổ sung thêm tội danh rửa tiền trong một vụ án tham ô.

Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung là văn bản tố tụng quan trọng và phải tuân thủ nghiêm ngặt các yêu cầu về hình thức và nội dung theo Điều 154 BLTTHS 2015. Các nội dung bắt buộc bao gồm: Số, ngày, tháng, năm, địa điểm ban hành văn bản tố tụng; căn cứ ban hành; nội dung của văn bản (nêu rõ phần nào được thay đổi hoặc bổ sung); căn cứ khởi tố mới/thay đổi, điều, khoản của BLHS được áp dụng (mới); và họ tên, chức vụ, chữ ký của người ban hành cùng con dấu.

Về mặt nghiệp vụ, Cơ quan điều tra phải sử dụng thống nhất các mẫu văn bản tố tụng được ban hành kèm theo các văn bản hướng dẫn. Việc Bổ sung Quyết định khởi tố vụ án hình sự, ví dụ, cần tuân theo Mẫu Quyết định Bổ sung được quy định trong Thông tư 119/2021/TT-BCA của Bộ Công an.

3. Hướng dẫn thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự

3.1. Thẩm quyền khởi tố và ban hành quyết định (Điều 153 BLTTHS)

Thẩm quyền ra Quyết định thay đổi hoặc Bổ sung Quyết định khởi tố vụ án hình sự được xác định dựa trên thẩm quyền khởi tố ban đầu của các cơ quan tiến hành tố tụng:

Thẩm quyền của Cơ quan điều tra (CQĐT): CQĐT có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự đối với hầu hết các vụ việc có dấu hiệu tội phạm. Cơ quan nào có thẩm quyền khởi tố ban đầu thì có thẩm quyền ra Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung sau này.

Thẩm quyền của Viện kiểm sát (VKS): VKS giữ vai trò quan trọng trong việc khởi tố, bao gồm các trường hợp: hủy bỏ quyết định không khởi tố của CQĐT; trực tiếp giải quyết tố giác, tin báo; hoặc trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm. VKS cũng có thể tự mình ra quyết định Thay đổi/Bổ sung nếu thuộc thẩm quyền.

Thẩm quyền của Tòa án: Theo BLTTHS 2015, Hội đồng xét xử có thể yêu cầu VKS khởi tố vụ án hình sự nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm trong quá trình xét xử. Tuy nhiên, cần lưu ý xu hướng cải cách tư pháp hiện nay đang đề xuất loại bỏ thẩm quyền khởi tố của Tòa án, nhằm giúp Tòa án trở thành "trọng tài" khách quan và tập trung vào hoạt động xét xử. Nếu đề xuất này được thông qua, thẩm quyền Thay đổi/Bổ sung sẽ càng tập trung tuyệt đối vào CQĐT và VKS, tăng cường vai trò của VKS trong việc thực hành quyền công tố.

3.2. Quy trình thủ tục ban hành quyết định thay đổi/bổ sung và kiểm sát

Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung Quyết định Khởi tố vụ án Hình sự phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Viện kiểm sát theo nguyên tắc tố tụng nhằm bảo đảm tính hợp pháp, được quy định chi tiết tại khoản 2 Điều 156 BLTTHS 2015.

*Trình tự tại cơ quan điều tra

Khi CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phát hiện có căn cứ cần Thay đổi/Bổ sung (dấu hiệu tội phạm khác, sai sót điều luật, đồng phạm mới), CQĐT phải ra Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung theo thẩm quyền của mình.

*Cơ chế kiểm sát và kiểm soát tư pháp (cơ chế quyền lực kép)

Viện kiểm sát có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc kiểm sát tính hợp pháp và căn cứ của Quyết định khởi tố, bao gồm cả các Quyết định Thay đổi/Bổ sung. Cơ quan điều tra có trách nhiệm gửi Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung kèm theo tài liệu liên quan đến Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền để kiểm sát việc khởi tố.

Khoản 2 Điều 156 BLTTHS quy định nghiêm ngặt về trách nhiệm và thời hạn:

Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung, Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra phải gửi quyết định kèm theo các tài liệu liên quan đến việc thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự cho Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền để kiểm sát việc khởi tố.

Tương tự, trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án hình sự, Viện kiểm sát phải gửi cho Cơ quan điều tra để tiến hành điều tra.

Thời hạn khẩn trương 24 giờ này nhằm đảm bảo quyền công tố của VKS được thực hiện kịp thời, tránh việc CQĐT tự ý thay đổi bản chất vụ án mà không có sự kiểm soát tư pháp. Trong một vụ án có yêu cầu Thay đổi/Bổ sung, Cơ quan điều tra phải chuẩn bị hồ sơ chứng cứ bổ sung thật vững chắc trong thời gian ngắn để thuyết phục VKS về tính hợp pháp và căn cứ của Quyết định mới.

Nếu VKS xác định Quyết định Thay đổi/Bổ sung của CQĐT không có căn cứ hoặc không đúng thẩm quyền, VKS có quyền ra quyết định hủy bỏ quyết định đó và có thể yêu cầu CQĐT ra quyết định mới hoặc tự mình ra Quyết định khởi tố (nếu thuộc thẩm quyền).

*Thủ tục phối hợp tố tụng

Việc xác định thẩm quyền và quy trình phối hợp giữa các cơ quan tố tụng hiện nay được điều chỉnh bởi các văn bản hướng dẫn mới, tiêu biểu là Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC (TTLT 04/2025).

Theo TTLT 04/2025, Viện kiểm sát nhân dân nào đang thực hành quyền công tố và kiểm sát việc khởi tố, điều tra vụ án hình sự đối với vụ án đó thì có thẩm quyền kiểm sát các quyết định Thay đổi/Bổ sung liên quan. Ví dụ, VKSND cấp tỉnh có thẩm quyền thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố đối với vụ việc, vụ án về tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh thụ lý, giải quyết.

Thẩm quyền ra quyết định Thay đổi/Bổ sung thuộc về Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát. Thẩm quyền kiểm soát luôn thuộc về Viện kiểm sát cùng cấp hoặc Viện kiểm sát có thẩm quyền theo phân cấp. Cơ quan Điều tra có trách nhiệm gửi quyết định cho VKS trong 24 giờ để kiểm sát việc khởi tố theo Khoản 2 Điều 156.

Quyết định Thay đổi hoặc Bổ sung Quyết định Khởi tố vụ án Hình sự (Điều 156) thường là tiền đề bắt buộc cho Quyết định Khởi tố Bị can theo tội danh mới hoặc bổ sung. Nếu Quyết định khởi tố vụ án bị hủy bỏ do không có căn cứ, quyết định khởi tố bị can dựa trên đó cũng sẽ bị vô hiệu. Do đó, việc ra quyết định theo Điều 156 có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người bị can và sự tiến triển của vụ án.

Về mặt nghiệp vụ, Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về biểu mẫu tố tụng. Việc sử dụng Mẫu Quyết định Bổ sung Khởi tố Vụ án hình sự (theo Thông tư 119/2021/TT-BCA) là bắt buộc để đảm bảo tính pháp lý và thống nhất.

Thêm vào đó, việc xác định thẩm quyền giải quyết khiếu nại đã được tinh chỉnh thông qua các Thông tư liên tịch mới (như TTLT 04/2025 thay thế 02/2025). Điều này cho thấy sự phức tạp trong việc phối hợp giữa Bộ Công an, VKSNDTC và TANDTC. Luật sư và cán bộ tố tụng không chỉ cần nắm vững BLTTHS mà còn phải liên tục cập nhật các văn bản hướng dẫn liên ngành để tránh sai sót về mặt thủ tục, đặc biệt là khi xác định thẩm quyền kiểm sát và giải quyết khiếu nại theo cấu trúc tổ chức mới (ví dụ: VKSND khu vực thay cho VKSND cấp huyện trong một số trường hợp).

Kết luận

Quy định về Thay đổi hoặc Bổ sung Quyết định Khởi tố Vụ án Hình sự tại Điều 156 BLTTHS 2015 (được hợp nhất trong VBHN 46/VBHN-VPQH năm 2025) là một cơ chế thiết yếu, đảm bảo tính chính xác, linh hoạt và toàn diện của quá trình tố tụng hình sự. Chức năng phân biệt giữa "Thay đổi" (điều chỉnh tội danh) và "Bổ sung" (mở rộng phạm vi điều tra hoặc thêm đối tượng, kể cả pháp nhân vi phạm) giúp Cơ quan tố tụng phản ứng kịp kịp thời với những diễn biến thực tế của vụ án.

Sự kiểm soát tư pháp chặt chẽ của Viện kiểm sát, thông qua quy định về thời hạn 24 giờ để kiểm sát Quyết định Khởi tố, phản ánh cơ chế quyền lực kép trong tố tụng hình sự, nhằm cân bằng giữa nhu cầu điều tra và việc bảo vệ quyền con người. Cải cách tư pháp hiện nay đang có xu hướng tinh gọn thẩm quyền, loại bỏ vai trò khởi tố của Tòa án, càng làm tăng tính tập trung và trách nhiệm của Cơ quan Điều tra và Viện Kiểm sát trong việc ra các quyết định Thay đổi/Bổ sung. Đối với đương sự, việc nắm vững thời hiệu khiếu nại 15 ngày và xác định chính xác thẩm quyền giải quyết theo quy định cập nhật của Thông tư liên tịch 04/2025/TTLT-BCA-VKSNDTC-TANDTC là then chốt để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước những biến động tố tụng này.

Mọi vướng mắc pháp lý trong lĩnh vực hình sự, quý khách có thể liên hệ trao đổi trực tiếp với luật sư tư vấn thông qua Luật sư tư vấn luật tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến, gọi: 1900.6162 hoặc đặt lịch để được tư vấn pháp luật hình sự trực tiếp tại văn phòng Công ty luật Minh Khuê. Chúng tôi sẵn sàng cử luật sư tham gia bào chữa khi bạn hoặc người thân bị cáo buộc phạm tội và đứng trước nguy cơ bị phạt tù.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.