5 hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối khi sử dụng AI từ 01/3/2026

Sự chuyển mình của nền kinh tế số toàn cầu đã đặt Việt Nam trước những vận hội lớn lao nhưng cũng đầy rẫy những thách thức về an ninh và đạo đức xã hội. Ngày 01/03/2026 đánh dấu một cột mốc lịch sử trong tiến trình hoàn thiện thể chế pháp lý của Việt Nam khi Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 (Số 134/2025/QH15) chính thức có hiệu lực thi hành. Đạo luật này không chỉ đơn thuần là một văn bản quy phạm pháp luật mà còn là một bản tuyên ngôn về chủ quyền số và định hướng phát triển công nghệ lấy con người làm trung tâm. Việt Nam hiện đã gia nhập nhóm rất ít các quốc gia tiên phong trên thế giới — cùng với Liên minh Châu Âu (EU), Hàn Quốc và Nhật Bản — trong việc thiết lập một khung pháp lý riêng biệt, toàn diện để điều chỉnh các hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Bài viết này của Luật Minh Khuê sẽ đi sâu phân tích cấu trúc của các quy định mới, đặc biệt là năm nhóm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối, các chế tài xử phạt nghiêm khắc và lộ trình tuân thủ dành cho các chủ thể trong hệ sinh thái AI.

1. Tại sao cần quy định nghiêm ngặt về sử dụng trí tuệ nhân tạo từ ngày 01/03/2026?

Việc thiết lập các quy định nghiêm ngặt về sử dụng AI không phải là một rào cản ngăn chặn sự tiến bộ mà là một nỗ lực kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch và an toàn. Trước năm 2026, các ứng dụng AI phát triển trong một "khoảng trống pháp lý", nơi các quy định về bảo vệ dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm dân sự đối với các thiệt hại do thuật toán gây ra vẫn còn lỏng lẻo. Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 ra đời nhằm chuyển đổi tư duy quản lý từ bị động sang chủ động, ngăn chặn các rủi ro từ sớm thay vì chỉ khắc phục hậu quả.

Những điểm mới đột phá trong quy định pháp luật về AI năm 2026

Khung pháp lý mới năm 2026 mang đến sự thay đổi toàn diện về cách tiếp cận đối với công nghệ. Thay vì điều chỉnh chung chung, luật tập trung vào việc phân loại rủi ro và gắn trách nhiệm giải trình cho từng khâu trong chuỗi giá trị AI.

Một trong những điểm mới quan trọng nhất là việc công nhận AI như một "hạ tầng trí tuệ quốc gia". Điều này có nghĩa là AI sẽ được quản lý và bảo vệ tương tự như hạ tầng điện, viễn thông hay Internet. Chính phủ Việt Nam xác định rằng AI phải phục vụ nhân dân, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, nhưng phải luôn nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của con người.

Bên cạnh đó, Luật Công nghiệp công nghệ số (có hiệu lực từ 01/01/2026) và Luật Trí tuệ nhân tạo (hiệu lực từ 01/03/2026) tạo thành một hệ thống bổ trợ lẫn nhau. Trong khi Luật Công nghiệp công nghệ số đặt nền móng cho tài sản số và công nghiệp bán dẫn, Luật Trí tuệ nhân tạo lại tập trung vào các quy tắc đạo đức, sự minh bạch và bảo vệ người dùng cuối khỏi các hệ quả tiêu cực của thuật toán "hộp đen".

Quản lý dựa trên bốn cấp độ rủi ro

Để đảm bảo tính linh hoạt, pháp luật năm 2026 áp dụng mô hình quản lý dựa trên rủi ro, cho phép nhà nước can thiệp mạnh mẽ vào các hệ thống nguy hiểm nhưng vẫn thúc đẩy các ứng dụng AI hữu ích.

Hệ thống phân loại này phản ánh sự thấu hiểu sâu sắc của các nhà làm luật về bản chất đa dạng của AI. Nó ngăn chặn tình trạng "vơ đũa cả nắm", giúp các doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực AI rủi ro thấp không bị gánh nặng bởi các thủ tục pháp lý, trong khi buộc các tập đoàn công nghệ lớn phải chịu trách nhiệm cao hơn đối với các thuật toán có tác động sâu rộng đến xã hội.

2. Chi tiết năm hành vi bị nghiêm cấm tuyệt đối khi sử dụng AI

Điều 7 của Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 liệt kê các hành vi vi phạm "ranh giới đỏ", dẫn đến các hình phạt nghiêm khắc nhất từ ngày 01/03/2026.

2.1. Hành vi dùng AI giả mạo danh tính và hình ảnh để lừa đảo (Deepfake)

Sự phát triển của công nghệ Deepfake đã cho phép tội phạm tạo ra các video, âm thanh mô phỏng khuôn mặt và giọng nói của bất kỳ ai với độ chân thực lên đến 99%. Luật pháp nghiêm cấm việc sử dụng các yếu tố giả mạo này để lừa dối, thao túng nhận thức hoặc hành vi của con người một cách có chủ đích và hệ thống.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc mất tiền từ các vụ lừa đảo "cuộc gọi video từ người thân", mà còn là sự xói mòn lòng tin vào thực tại. Từ năm 2026, bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào triển khai hệ thống AI tạo nội dung giả mạo mà không có dấu hiệu nhận biết dễ thấy sẽ bị coi là vi phạm pháp luật. Điều này bảo vệ quyền nhân thân và danh dự của công dân — những giá trị dễ bị tổn thương nhất trong kỷ nguyên số.

2.2. Sử dụng AI để xâm phạm an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội

AI có thể được vũ khí hóa để phân tích các lỗ hổng hạ tầng trọng yếu hoặc tạo ra các kịch bản bất ổn chính trị trên quy mô lớn. Luật Trí tuệ nhân tạo 2025 nghiêm cấm việc tạo ra hoặc phổ biến các nội dung giả mạo có khả năng gây nguy hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia.

Hành vi này bao gồm việc sử dụng AI để xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh đạo quốc gia hoặc can thiệp vào các quy trình bầu cử, quản lý hành chính của nhà nước. Với khả năng lan truyền thông tin theo cấp số nhân của thuật toán, các nội dung này có thể gây ra những hậu quả hữu hình ngay lập tức trong đời sống thực, đe dọa đến sự ổn định chính trị và chủ quyền quốc gia.

2.3. Can thiệp trái phép vào dữ liệu cá nhân bằng thuật toán AI

Dữ liệu là "nhiên liệu" cho AI, nhưng quyền riêng tư là quyền cơ bản của con người. Pháp luật năm 2026 nghiêm cấm việc thu thập, xử lý dữ liệu trái pháp luật để huấn luyện hoặc vận hành AI.

Các hành vi vi phạm bao gồm:

• Sử dụng thuật toán để "quét" thông tin cá nhân từ các mạng xã hội mà không được sự đồng ý của chủ thể.
• Mua bán các bộ dữ liệu huấn luyện AI chứa thông tin nhạy cảm về sức khỏe, quan điểm chính trị hoặc định hướng giới tính.
• Sử dụng AI để suy luận ra các thông tin riêng tư của người dùng mà họ không hề cung cấp, sau đó sử dụng thông tin đó để quảng cáo hoặc phân biệt đối xử.

2.4. Lan truyền thông tin sai sự thật và tin giả quy mô lớn qua AI

Một trong những thách thức lớn nhất của AI tạo sinh là hiện tượng "ảo giác" (hallucination) và khả năng sản xuất tin giả (Fake news) với số lượng không giới hạn. Luật pháp quy định rõ việc lợi dụng AI để phát tán tin giả gây hoang mang dư luận hoặc tổn hại đến kinh tế là hành vi bị nghiêm cấm.

Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực tài chính và y tế. Ví dụ, việc sử dụng AI để tạo ra hàng loạt bài báo giả về sự sụp đổ của một ngân hàng hoặc hiệu quả thần kỳ của một loại thuốc chưa được kiểm chứng có thể dẫn đến sự hỗn loạn của thị trường và đe dọa tính mạng người dân. Chế tài đối với hành vi này không chỉ nhắm vào kẻ tạo ra tin giả mà còn cả các nền tảng trung gian không có biện pháp ngăn chặn hiệu quả.

2.5. Sử dụng AI tạo ra các nội dung độc hại và vi phạm thuần phong mỹ tục

AI có khả năng tạo ra các nội dung văn hóa, nghệ thuật với tốc độ kinh ngạc. Tuy nhiên, việc lợi dụng AI để tạo ra nội dung khiêu dâm, bạo lực hoặc các sản phẩm vi phạm giá trị đạo đức, truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam bị nghiêm cấm tuyệt đối.

Luật cũng nhấn mạnh việc cấm lợi dụng AI để khai thác điểm yếu của các nhóm người dễ bị tổn thương như trẻ em và người khuyết tật. Việc sử dụng AI để tạo ra các trò chơi hoặc ứng dụng gây nghiện, thao túng tâm lý trẻ em hoặc cổ xúy các hành vi lệch lạc đều nằm trong phạm vi điều chỉnh của các điều khoản nghiêm cấm này.

3. Chế tài xử phạt vi phạm sử dụng AI theo quy định mới nhất

Từ ngày 01/03/2026, khung hình phạt dành cho các vi phạm về AI được thiết kế theo hướng đa tầng, kết hợp giữa hành chính, dân sự và hình sự để đảm bảo tính răn đe tối đa.

Xử phạt vi phạm hành chính và mức phạt tiền kỷ lục

Một trong những thông tin gây chú ý nhất là mức phạt tiền tối đa đối với các hành vi vi phạm bảo vệ dữ liệu cá nhân trong hoạt động AI có thể lên đến 3 tỷ đồng từ năm 2026. Đây là mức phạt mang tính răn đe rất cao, buộc các tập đoàn công nghệ phải đầu tư nghiêm túc vào hệ thống bảo mật và tuân thủ pháp luật.

Đối với hành vi phát tán tin giả hoặc nội dung sai sự thật qua AI, mức phạt hành chính dự kiến dao động từ 100 triệu đến 200 triệu đồng. Ngoài ra, các doanh nghiệp vi phạm có thể bị đình chỉ hoạt động, thu hồi sản phẩm AI hoặc bị cấm tham gia vào các dự án đấu thầu công nghệ của nhà nước trong một thời hạn nhất định.

Trách nhiệm bồi thường dân sự không dựa trên lỗi 

Luật AI 2025 giới thiệu một khái niệm pháp lý tiến bộ: trách nhiệm bồi thường ngay cả khi không có lỗi (Strict liability) đối với các đơn vị triển khai hệ thống AI rủi ro cao.

Cơ chế này hoạt động như sau:

• Nếu một hệ thống AI y tế rủi ro cao đưa ra chẩn đoán sai gây thiệt hại cho bệnh nhân, bên triển khai (ví dụ: bệnh viện hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ) phải có trách nhiệm bồi thường cho bệnh nhân trước.
• Sau khi bồi thường, bên triển khai có quyền yêu cầu nhà phát triển phần mềm AI hoàn trả khoản tiền này nếu lỗi thuộc về thiết kế thuật toán.
• Quy định này loại bỏ khó khăn cho người dân trong việc phải chứng minh lỗi của thuật toán — một việc vốn gần như không thể đối với người không có chuyên môn kỹ thuật.

Truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các vi phạm nghiêm trọng

Các hành vi sử dụng Deepfake để lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên quy mô lớn, làm nhục người khác hoặc gây nguy hại đến an ninh quốc gia sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự. Hình phạt có thể bao gồm phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân tùy theo mức độ nghiêm trọng của hậu quả gây ra. Việc sử dụng công nghệ cao như AI được coi là một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự do tính chất tinh vi và khả năng xóa dấu vết dễ dàng.

4. Quy trình tố giác hành vi lạm dụng AI gây thiệt hại

Trong kỷ nguyên AI, việc tố giác tội phạm đòi hỏi sự am hiểu nhất định về kỹ thuật để đảm bảo các chứng cứ số không bị bác bỏ tại tòa án.

Thu thập và bảo quản chứng cứ số

Chứng cứ số về AI cực kỳ mong manh và dễ bị thay đổi. Khi phát hiện hành vi lạm dụng AI (như video Deepfake lừa đảo), người dân cần thực hiện quy trình sau:

• Lưu trữ mã Hash: Sử dụng các phần mềm chuyên dụng để tạo ra mã Hash (như MD5 hoặc SHA-256) cho tệp video hoặc ảnh giả mạo. Mã Hash là "dấu vân tay số" duy nhất của tệp, giúp chứng minh tệp tin nộp cho công an chính là tệp gốc thu thập được và không bị chỉnh sửa sau đó.
• Lưu trữ Metadata: Không nên chụp ảnh màn hình đơn thuần. Hãy tải tệp tin về để giữ lại toàn bộ Metadata (thông tin về thiết bị tạo, thời gian, tọa độ GPS nếu có).
• Ghi nhật ký sự kiện: Ghi lại thời điểm phát hiện, các đường dẫn (URL) liên quan và thông tin tài khoản phát tán nội dung đó.

Cơ quan tiếp nhận và quy trình xử lý

Người dân khi trở thành nạn nhân hoặc phát hiện vi phạm cần nhanh chóng trình báo tới:

• Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) - Bộ Công an: Đây là cơ quan đầu não trong việc xử lý các tội phạm công nghệ cao quy mô lớn.
• Cơ quan Công an nơi cư trú: Công an cấp quận/huyện có trách nhiệm tiếp nhận đơn tố giác ban đầu và chuyển giao cho các đơn vị chuyên môn nếu cần thiết.
• Cổng thông tin điện tử một cửa về AI: Theo Điều 12 Luật AI 2025, việc báo cáo sự cố và xử lý vi phạm có thể được thực hiện trực tuyến qua cổng thông tin chuyên biệt để đảm bảo tính kịp thời.

Hành lang pháp lý về trí tuệ nhân tạo chính thức áp dụng từ ngày 01/03/2026 là một bước đi đầy bản lĩnh của Việt Nam trong việc chủ động làm chủ công nghệ mang tính nền tảng của kỷ nguyên mới. Việc nghiêm cấm năm nhóm hành vi lạm dụng AI không chỉ nhằm mục đích trừng phạt, mà quan trọng hơn là để xây dựng một "hệ sinh thái tin cậy" — nơi mà sự đổi mới sáng tạo không đi kèm với nỗi sợ hãi về sự thao túng hay mất an toàn.

AI phải là công cụ để giải phóng sức lao động và mở rộng khả năng sáng tạo của con người, chứ không phải là phương tiện để thay thế con người trong các quyết định trọng yếu về đạo đức và nhân sinh. Với việc áp dụng Khung đạo đức AI quốc gia và các chế tài xử phạt nghiêm khắc, Việt Nam đang gửi đi một thông điệp mạnh mẽ: Chúng ta sẵn sàng chào đón công nghệ đỉnh cao, nhưng chỉ khi công nghệ đó phục vụ cho hạnh phúc của nhân dân và sự phồn vinh của đất nước trong một môi trường pháp lý minh bạch và công bằng.

Sự chuẩn bị kỹ lưỡng về cả mặt pháp lý, kỹ thuật và nhận thức từ nay đến tháng 3 năm 2026 sẽ là chìa khóa để mỗi cá nhân, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước tự tin bước vào kỷ nguyên số với tâm thế chủ động và an tâm nhất.