1. Mở đầu vấn đề

Chính sách pháp luật bao gồm chiến lược và sách lược phát triển pháp luật, các định hướng (các mục tiêu và các phương tiện) đối với đời sống pháp luật.

Chính sách pháp luật có nhiệm vụ làm sáng tỏ các phương thức phát triển của đời sống pháp luật. Trong sách báo pháp lý đã chỉ rõ rằng, "việc nhận thức các phương thức phát triển của đời sổng pháp luật là nhiệm vụ của sách lược pháp luật hoặc của chính sách pháp luật, tức là của nghệ thuật thực hiện các giá trị” (theo N.N. Alekseev: Các cơ sở của triết học pháp luật, Mátxcơva, 1998, tr.205 (bản tiếng Nga).

Như vậy, đời sống pháp luật với tư cách là khách thể của chính sách pháp luật được hiểu như thế nào?

2. Đời sống pháp luật

Đời sống pháp luật là một hình thức của đời sống xã hội, được thể hiện phân lớn trong các văn bản pháp luật và trong các quan hệ pháp luật, thể hiện các đặc điểm và trĩnh độ phát triển pháp luật của xã hội nhất định, quan hệ của các chủ thể đối với pháp luật và mức độ làm thỏa mãn các lợi ích của các chủ thể đó.

Đời sống pháp luật là tổng thể các loại và hình thức hoạt động và hành vi đa dạng của mọi người, của các tập thể của họ trong lĩnh vực hoạt động của pháp luật nhằm bảo đảm các điều kiện và phương tiện của sự tồn tại, của việc thực hiện các lợi ích tư và các lợi ích công, các lợi ích cá nhân và các lợi ích nhóm, của sự khẳng định các giá trị phù hợp với các lợi ích đó. Đời sống pháp luật thể hiện các hình thức tồn tại vật chất trong sự thống nhất của con người và của xã hội, mối quan hệ của con người đối với pháp luật, đối với việc sử dụng các phương tiện pháp luật cho việc các cá nhân và các liên minh của họ thực hiện các nhu cầu và lợi ích của mình. Đời sống pháp luật do pháp luật đang có hiệu lực quy định, và ở nghĩa đó, đời sống pháp luật là thế giới của các hiện thực (các hoạt động, các hành vi, các quan hệ) do các quy phạm pháp luật điều chỉnh. Đời sống pháp luật là hiện tượng giàu có hơn, có nội dung phong phú hơn pháp luật (theo A.v. Mal'ko, V.A. Zatonskij: Chính sách pháp luật: Những cơ sở lý luận và thực tiễn: Tổhợp phương pháp giảng dạy, Sđd, tr.148 (bản tiếng Nga).

3. Ý nghĩa của phạm trù “đời sống pháp luật”

Phạm trù "đời sống pháp luật" có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn. Chính phạm trù đó phản ánh hiện thực pháp lý đang phát triêh rất phức tạp và mâu thuẫn, mối liên hệ hữu cơ, chặt chẽ của các hiện tượng pháp luật đa dạng với tất cả các lĩnh vực hoạt động sống khác của xã hội - lĩnh vực kinh tế, lĩnh vực chính trị, lĩnh vực xã hội, lĩnh vực đạo đức, lĩnh vực tôn giáo, lĩnh vực dân tộc và các lĩnh vực khác.

Khái niệm đời sống pháp luật được sử dụng để đánh giá khái quát tình hình pháp luật trong những điều kiện lịch sử cụ thể, hoạt động và hành vi pháp luật của các nhóm, tầng lớp xã hội và của cá nhân cụ thể. Phạm trù này cho phép đánh giá về kiểu hệ thống pháp luật, trạng thái các văn bản quy phạm pháp luật, sự giám sát, sự theo dõi pháp luật của xã hội và của các cộng đồng xã hội, chế độ pháp chế và trật tự pháp luật, và nói chung bầu không khí pháp luật của xã hội, các mong đợi pháp luật và hành vi thực tế của mọi người trong lĩnh vực pháp luật, tính chất hoạt động của pháp luật, thái độ của chính quyền đối với pháp luật và, V.V..

Có thể nói rằng, đời sống pháp luật phản ánh các đặc điểm và trình độ của hiện thực pháp luật, thái độ của các chủ thể đối với pháp luật, các cơ quan pháp luật và mức độ các chủ thể làm thỏa mãn các lợi ích của mình với sự trợ giúp của các phương tiện pháp luật.

Nếu thiếu việc nghiên cứu sâu sắc phạm trù "đời sống pháp luật" thì không thể nhận thức được một cách đầy đủ về pháp luật, về các nguồn gốc, các nguyên nhân hình thành, lôgic phát triển của pháp luật. Chính các hiện thực pháp lý đa dạng đang tồn tại một cách khách quan đòi hỏi phải có các quy định, quy tắc, quy phạm pháp luật cho chính mình. Học thuyết pháp luật mới cần phải dựa vào và xuất phát từ việc nghiên cứu đời sống pháp luật đa dạng, phong phú, đang phát triển trong xã hội Việt Nam nói chung, ở các miền, vùng, các địa phương và các cộng đồng dân cư ở nước ta nói riêng. Do sự tác động của quá trình đổi mói và cùng với quá trình đổi mới đời sống pháp luật ở nước ta có những biến đổi rất to lớn cả trên phương diện lượng lẫn chất. Nói cách khác, cần phải nghiên cứu và phân tích các đặc điểm của các hiện thực pháp lý, bởi thiếu việc nghiên cứu và phân tích đó không thể xây dựng được chính sách pháp luật hiệu quả, phúc đáp được nhu cầu phát triêh xã hội.

4. Dấu hiệu đời sống pháp luật

Vấn đề tiếp cần được làm sáng tỏ là đời sống pháp luật có các dấu hiệu như thế nào? Đời sống pháp luật có các dấu hiệu sau đây:

- Đời sống pháp luật là một bộ phận cấu thành và là một biến thể đặc biệt của đời sống xã hội, bởi vì, pháp luật với tư cách một thể chế xã hội bao giờ cũng phỏng theo các đặc điểm của đời sống của một dân tộc cụ thể. Nếu như đời sống xã hội là một quá trình sản xuất và tái sản xuất thường xuyên các quan hệ xã hội giữa mọi người, quá trình bao gồm trong mình sự đa dạng, sự phong phú của các quan hệ xã hội, thì đời sống pháp luật bao gồm trong mình tổng thê’ các yếu tố pháp luật dẫn đến những hậu quả pháp lý. Các văn bản pháp luật và các quan hệ pháp luật tạo thành cái mô đặc trưng trong phương diện pháp lý của đời sống xã hội, là một trong những biến thể quan trọng nhất của các văn bản và các mối liên hệ xã hội.

- Đời sống pháp luật gắn liền với các quy tắc pháp lý của hành vi (các quy định) và vói các hậu quả pháp lý tương ứng.

- Đời sống pháp luật trong nền tảng, cơ sở của mình có pháp luật đã được thể hiện một cách khách quan trong mối quan hệ đối với xã hội, được dựa trên "ý nghĩa khách quan của pháp luật" đối với hoạt động sống của xã hội.

- Đời sống pháp luật là một trong những điều kiện tồn tại của xã hội được tổ chức về mặt nhà nước, bởi vì, đời sống pháp luật có nhiệm vụ hợp thức hóa theo phương thức nhất định đời sống cá nhân, đời sống nhà nước và đời sống xã hội.

- Đời sổng pháp luật là một bộ phận của đời sống tinh thần của nhân dân - bộ phận chỉ ra rõ nhất các đặc điểm của dân tộc này hay dân tộc khác, các đặc thù và tổng thể các quan niệm (tâm thức) của dân tộc đó. Đời sống pháp luật tuân thủ các quy luật chung và cơ bản của sự phát triêh tinh thần và nó giống như triết học, tôn giáo, khoa học, nghệ thuật và sự sáng tạo đạo đức, là một biến thể của sự phát triêh đời sống tinh thần thống nhất, "đời sống pháp luật và đời sống chính trị có các nguồn gốc sâu sắc của mình và các nguồn gốc đó có bản chất tinh thần".

- Đời sống pháp luật gắn liền chặt chẽ với đời sống kinh tế và đời sống chính trị. Ở một chừng mực đáng kể đời sống pháp luật thể hiện dưới dạng là một hình thức đặc thù trong mối quan hệ với đời sống kinh tế và đời sống chính trị.

Đồng thời, như đã rõ, đời sống pháp luật tác động ngược trở lại một cách tích cực hoặc tiêu cực đến kinh tế, đời sống kinh tế và đến chính trị, đời sống chính trị. Cần phải hiểu rằng, ở nghĩa này các yếu tố kinh tế và các yếu tố chính trị được so sánh với các yếu tố pháp lý tựa như nội dung và hình thức, do vậy, nếu chỉ nghiên cứu đời sống pháp luật dưới dạng thuần khiết của nó sẽ không đầy đủ. "Nếu như xã hội học pháp luật muốn khám phá được các quy luật của đời sống pháp luật thì nó cần phải nghiên cứu cả các hiện tượng xã hội và kinh tế, bởi vì, chỉ có thê’ hiếu được một cách đúng đắn sự phát triển của pháp luật trong mối liên hệ với sự phát triêh xã hội và sự phát triển kinh tế".

Nếu như đời sống chính trị là tổng thê’ các hình thức tinh thần, cảm xúc, cảm giác và vật thể thực tiễn của sự tồn tại về mặt chính trị của con người và xã hội, thể hiện mối quan hệ của con người và xã hội đối với chính trị và sự tham gia của họ vào đời sổng chính trị, thì đời sống pháp luật là tổng thể các hình thức tồn tại về mặt pháp lý của xã hội, thể hiện các đặc điểm và trình độ phát triển pháp luật của xã hội. Nếu như đời sống chính trị là quá trình hoạt động diễn ra không ngừng của nhiều cá nhân nhằm huy động những nỗ lực chung đê’ giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị với sự trợ giúp của các phương tiện chính trị, thì đời sống pháp luật cũng là quá trình hoạt động thực tiễn diễn ra không ngừng của nhiều chủ thể nhằm huy động những nỗ lực chung đê’ giải quyết trước hết các nhiệm vụ có ý nghĩa pháp lý vói sự trợ giúp của các phương tiện pháp luật.

- Đời sống pháp luật thể hiện các đặc điểm và mức độ phát triển pháp luật của một quốc gia nhất định, thái độ của các chủ thế đối với pháp luật và mức độ làm thỏa mãn các lợi ích của họ.

- Đời sống pháp luật chính là tổng thể tất cả các hình thức tồn tại về mặt pháp lý của xã hội, chứ không phải là một hệ thống, bởi vì, nó bao gồm cả các quá trình không được điều chỉnh (hệ tư tưởng pháp luật không thống trị, các vi phạm pháp luật,...), và các yếu tố ngẫu nhiên nhất định,... Khái niệm đời sống pháp luật bao quát hết tất cả các tình huống, tất cả các biểu hiện đa dạng của pháp luật.

- Đời sống pháp luật đồng thời là: (a) lĩnh vực thực hiện năng lượng của pháp luật, tiềm năng, vai trò sáng tạo của nó; (b) tổng thể các hình thức hoạt động họp pháp và trái pháp luật đa dạng của những người tham gia các quan hệ pháp luật. Chính các chủ thể sống trong pháp luật với tư cách khác nhau: người khởi kiện và người bị khỏi kiện, luật sư và kiểm sát viên, thẩm phán và người giám định, người thừa kế và người được thừa kế, người bị hại và người bị kết án, điều tra viên và bị can, người làm chứng và người bị buộc tội, đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân và cử tri, những công dân tuân thủ pháp luật và những người vi phạm pháp luật.

5. Kết thúc vấn đề

Như vậy, nếu như trong một quốc gia nhất định các chủ thể của quốc gia đó "xác lập một cách rộng rãi và ham thích các mối quan hệ pháp luật lẫn nhau, thì đó sẽ là một trình độ của đời sống pháp luật, là một trình độ chất lưọng của nó. Nếu như nhóm các quan hệ pháp lý giữa mọi người nghèo nàn và chật hẹp, hơn thế nữa, nếu như mọi người không mong muốn hay lẩn tránh việc xác định các mối quan hệ pháp lý lẫn nhau, thì ở đây trật tự pháp luật hoàn toàn khác sẽ được khẳng định".

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê sưu tầm và biên soạn. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.

Luật Minh Khuê (Sưu tầm và Biên soạn).