Bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm vụ án hình sự quy định như thế nào?

Trong quá trình tố tụng hình sự, việc đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và nguyên tắc xét xử công bằng, khách quan là yếu tố then chốt. Giai đoạn phúc thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm tra, đánh giá lại bản án sơ thẩm, nhằm đảm bảo việc áp dụng pháp luật và đánh giá chứng cứ một cách toàn diện. Trong bối cảnh đó, quy định về bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật tại phúc thẩm không chỉ giúp làm sáng tỏ các tình tiết vụ án mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị cáo, bị hại và các đương sự, đồng thời củng cố nguyên tắc tranh tụng và tính minh bạch trong tố tụng hình sự.

1. Tổng quan về giai đoạn xét xử phúc thẩm và vai trò chứng cứ trong tố tụng hình sự 

1.1.  Mục đích xét xử phúc thẩm vụ án hình sự  

Giai đoạn xét xử phúc thẩm đóng vai trò kiểm tra, đánh giá lại tính hợp pháp và có căn cứ của bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, dựa trên cơ sở kháng cáo của các chủ thể tố tụng hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát (VKS).Về mặt kỹ thuật, phạm vi xét xử phúc thẩm có giới hạn, thường chỉ xem xét nội dung bị kháng cáo hoặc kháng nghị.

Tuy nhiên, mục đích cốt lõi của hoạt động tố tụng này là đảm bảo công lý và sự đúng đắn của bản án cuối cùng. Sự xuất hiện của các chứng cứ, tài liệu, hoặc đồ vật mới trong giai đoạn phúc thẩm có thể dẫn đến những thay đổi cơ bản trong bản án, yêu cầu Hội đồng xét xử (HĐXX) phải vượt qua giới hạn kỹ thuật của phạm vi kháng cáo ban đầu. Khi chứng cứ mới tiết lộ sai sót nghiêm trọng hoặc làm thay đổi bản chất vụ án, Tòa án cấp phúc thẩm không thể chỉ dựa vào phạm vi hẹp mà phải cân nhắc các thẩm quyền mạnh mẽ hơn, bao gồm cả hủy án (theo Điều 355 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 – BLTTHS).

1.2. Khái niệm và yêu cầu tính hợp pháp của chứng cứ bổ sung 

Chứng cứ trong tố tụng hình sự được định nghĩa là những gì có thật, được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định. Đây là yêu cầu nền tảng quyết định giá trị pháp lý của chứng cứ.

Tính hợp pháp là yếu tố then chốt. Điều 86 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025(BLTTHS 2015) đã khẳng định rõ ràng: những gì có thật nhưng không được thu thập theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định thì không có giá trị pháp lý và không được dùng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng đối với chứng cứ được bổ sung tại giai đoạn phúc thẩm, vì chúng thường được thu thập độc lập hoặc sau quá trình điều tra chính thức. Việc thẩm định tính xác thực và hợp pháp của các nguồn chứng cứ mới (ví dụ: dữ liệu điện tử, kết luận định giá tài sản) đặt ra thách thức lớn về mặt kỹ thuật cho Tòa án cấp phúc thẩm, cơ quan không có chức năng điều tra chuyên sâu.

Điều 87 BLTTHS 2015 đã mở rộng đáng kể các nguồn chứng cứ được chấp nhận, bao gồm không chỉ lời khai mà cả lời trình bày của bất cứ ai biết thông tin về vụ án, dữ liệu điện tử, kết luận định giá tài sản, biên bản trong hoạt động khởi tố, truy tố, thi hành án, và kết quả thực hiện ủy thác tư pháp.

Chứng cứ bổ sung tại giai đoạn phúc thẩm có thể được phân loại dựa trên mục đích sử dụng, bao gồm chứng cứ buộc tội (thường do VKS nộp) và chứng cứ gỡ tội (thường do người bào chữa nộp). Việc cho phép người bào chữa và các bên liên quan bổ sung chứng cứ gỡ tội trực tiếp tại giai đoạn phúc thẩm là một cơ chế thiết yếu nhằm củng cố nguyên tắc tranh tụng, cho phép kiểm tra lại tính chính xác của các chứng cứ buộc tội đã được chấp nhận ở cấp sơ thẩm.

2. Bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm vụ án hình sự quy định như thế nào?

Điều 353 BLTTHS 2015 là quy định nền tảng, căn cứ pháp lý duy nhất quy định chi tiết về việc bổ sung, xem xét chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm hình sự. Quy định này làm rõ về chủ thể có quyền, thời điểm thực hiện và nghĩa vụ của HĐXX.

2.1. Chủ thể có quyền bổ sung chứng cứ

Khoả. 1 Điều 353 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 quy định rõ ràng về quyền bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm, làm nền tảng pháp lý quan trọng cho việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng và công bằng trong xét xử. Theo đó, các chủ thể tham gia tố tụng, từ Viện kiểm sát, người kháng cáo, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến kháng cáo, đến người bào chữa và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị hại hay đương sự, đều được trao quyền nộp chứng cứ. Việc này thể hiện sự công bằng, vì không chỉ cơ quan tiến hành tố tụng mà cả những người tham gia tố tụng đều có cơ hội đóng góp thông tin để đảm bảo bản án phúc thẩm phản ánh trung thực sự thật khách quan.

Viện kiểm sát cấp phúc thẩm, với vai trò bảo vệ kháng nghị, được quyền chủ động bổ sung chứng cứ, đồng thời có thể thực hiện theo yêu cầu của Tòa án để đảm bảo tính khách quan. Người kháng cáo và những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan được phép nộp chứng cứ nhằm chứng minh cho nội dung kháng cáo hoặc bảo vệ quyền lợi của mình trước những thay đổi tiềm tàng của bản án sơ thẩm. Bên cạnh đó, người bào chữa và người bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bị hại cũng được trao quyền bổ sung chứng cứ, góp phần làm rõ các tình tiết có lợi cho bị cáo hoặc bảo vệ lợi ích của người bị hại.

Như vậy, Khoản 1 Điều 353 BLTTHS 2015 không chỉ xác lập quyền bình đẳng giữa cơ quan tiến hành tố tụng và các bên liên quan, mà còn củng cố nguyên tắc tranh tụng, tạo điều kiện để bản án phúc thẩm được xem xét trên cơ sở đầy đủ chứng cứ, từ đó nâng cao tính khách quan, minh bạch và bảo đảm quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên trong quá trình tố tụng.

2.2. Thời điểm bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật

Việc bổ sung chứng cứ trong giai đoạn phúc thẩm có thể được thực hiện linh hoạt tại hai thời điểm: trước khi xét xử hoặc ngay tại phiên tòa phúc thẩm. Khi nộp chứng cứ trước phiên tòa, các bên và Hội đồng xét xử có thời gian nghiên cứu, xác minh tính hợp pháp và đánh giá giá trị chứng cứ, đồng thời chuẩn bị các lập luận cần thiết. Mặc dù Tố tụng Hình sự chưa có hướng dẫn chi tiết về thủ tục giao nhận chứng cứ giống như trong Tố tụng Dân sự, nguyên tắc chung yêu cầu Tòa án phải lập biên bản giao nhận và ghi nhận chứng cứ vào hồ sơ vụ án, nhằm đảm bảo tính minh bạch và đầy đủ.

Trong khi đó, việc bổ sung chứng cứ ngay tại phiên tòa phúc thẩm giúp bảo đảm quyền tranh tụng, đặc biệt đối với những chứng cứ mới phát sinh hoặc chứng cứ phản bác trong quá trình thẩm vấn và đối chất. Tuy nhiên, nếu chứng cứ này quá phức tạp, đòi hỏi giám định hoặc xác minh thêm, việc nộp muộn có thể tạo áp lực cho Hội đồng xét xử, thậm chí dẫn đến hoãn phiên tòa hoặc hủy án để điều tra bổ sung, nhằm đảm bảo tính kịp thời và khách quan trong việc sử dụng chứng cứ.

2.3. Nghĩa vụ xem xét bắt buộc

Khoản 2 Điều 353 BLTTHS 2015 quy định rõ rằng mọi chứng cứ, dù là chứng cứ cũ, chứng cứ mới hay tài liệu, đồ vật mới bổ sung, đều phải được xem xét đầy đủ tại phiên tòa phúc thẩm. Bản án phúc thẩm vì vậy phải được xây dựng trên cơ sở tổng hợp cả chứng cứ cũ lẫn chứng cứ mới, nhằm đảm bảo việc đánh giá khách quan và toàn diện các tình tiết của vụ án.

Quy định này đặt ra nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với Hội đồng xét xử: nếu HĐXX phúc thẩm bỏ qua hoặc không xem xét đầy đủ các chứng cứ mới có giá trị gỡ tội hoặc có khả năng làm thay đổi bản chất vụ án - như chứng cứ làm rõ nguyên nhân, động cơ phạm tội - bản án phúc thẩm sẽ đối mặt với nguy cơ bị hủy bỏ theo thủ tục giám đốc thẩm do vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng và nguyên tắc đánh giá chứng cứ toàn diện. Điều này nhấn mạnh vai trò then chốt của chứng cứ trong việc bảo đảm công lý và quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.

3. Ảnh hưởng pháp lý của bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật  và thẩm quyền của HĐXX phúc thẩm

Chứng cứ bổ sung đóng vai trò quyết định trong việc HĐXX phúc thẩm áp dụng các thẩm quyền quy định tại Điều 355 BLTTHS 2015 đối với bản án sơ thẩm.

3.1. Sửa Bản án Sơ thẩm

Trong giai đoạn phúc thẩm, khi xuất hiện chứng cứ mới có giá trị đủ mạnh để ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định tội danh, hình phạt, hoặc các tình tiết tăng, giảm nhẹ mà cấp sơ thẩm đã áp dụng chưa đúng, Hội đồng xét xử (HĐXX) có thẩm quyền căn cứ vào các chứng cứ này để sửa đổi bản án sơ thẩm. Quy định này được nêu tại Điểm b Khoản 1 Điều 355 BLTTHS 2015, nhấn mạnh rằng việc bổ sung chứng cứ không chỉ nhằm làm rõ sự thật khách quan mà còn đảm bảo bản án phản ánh chính xác bản chất vụ án.

Trong thực tiễn, trường hợp chứng cứ mới làm sáng tỏ nguyên nhân hoặc động cơ phạm tội có thể dẫn đến việc HĐXX loại bỏ một số tình tiết tăng nặng như “tính chất côn đồ” mà cấp sơ thẩm đã áp dụng, từ đó điều chỉnh hình phạt tương ứng cho phù hợp. Tuy nhiên, nếu tội danh cơ bản vẫn được xác định đúng theo bản án sơ thẩm, HĐXX sẽ giữ nguyên kết luận về tội danh, chỉ tiến hành sửa đổi những yếu tố liên quan đến mức độ nghiêm trọng hoặc hình phạt. Cơ chế này vừa bảo đảm nguyên tắc đánh giá chứng cứ toàn diện, vừa duy trì tính công bằng và hợp lý trong áp dụng pháp luật, tránh tình trạng trừng phạt quá mức hoặc không đúng với bản chất hành vi phạm tội.

3.2. Hủy án sơ thẩm để điều tra bổ sung

Đây là thẩm quyền mạnh mẽ nhất của Tòa án cấp phúc thẩm khi đối diện với chứng cứ mới. Nếu chứng cứ mới cho thấy cấp sơ thẩm đã không làm rõ các vấn đề cần phải chứng minh, như nguyên nhân, điều kiện, động cơ phạm tội (ví dụ: không xác minh nội dung tin nhắn, không triệu tập người làm chứng), và sai sót này không thể khắc phục được tại phiên tòa phúc thẩm, HĐXX phải áp dụng Điểm c Khoản 1 Điều 355 BLTTHS: hủy bản án sơ thẩm và chuyển hồ sơ để điều tra bổ sung.

Việc hủy án để điều tra bổ sung là bắt buộc khi chứng cứ mới làm tiết lộ sai sót tố tụng nghiêm trọng ở cấp sơ thẩm. Đây là một cơ chế "lật ngược" trạng thái tố tụng về cấp điều tra, đảm bảo vụ án được giải quyết lại một cách toàn diện từ đầu, nếu không, bản án phúc thẩm sẽ thiếu căn cứ.

3.3. Tác động của chứng cứ mới đến tình huống rút yêu cầu khởi tố 

Trong những vụ án hình sự khởi tố theo yêu cầu của bị hại, sự xuất hiện của chứng cứ mới có thể có tác động đáng kể đến tiến trình xét xử phúc thẩm, đặc biệt khi bị hại quyết định rút yêu cầu khởi tố. Ví dụ, các tin nhắn hoặc tài liệu mới được cung cấp có thể làm sáng tỏ nguyên nhân, động cơ vụ án, từ đó cho thấy mâu thuẫn phát sinh chủ yếu từ vấn đề cá nhân, thay vì hành vi mang tính nghiêm trọng hay côn đồ như ban đầu. Trong bối cảnh này, HĐXX có cơ sở pháp lý và căn cứ thực tiễn để chấp nhận việc bị hại rút yêu cầu khởi tố và quyết định đình chỉ vụ án. Việc chứng cứ mới làm thay đổi nhận định về bản chất hành vi phạm tội không chỉ bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan mà còn củng cố nguyên tắc xét xử khách quan, phản ánh đúng bản chất của sự việc, đồng thời giúp tránh xử lý hình sự quá mức đối với hành vi có mức độ nguy hiểm thực tế thấp hơn.

Quy định về việc bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm vụ án hình sự, tập trung tại Điều 353 BLTTHS 2015, là một cơ chế thiết yếu nhằm đảm bảo tính chính xác và công bằng của bản án hình sự. BLTTHS 2015 đã mở rộng quyền bổ sung chứng cứ cho cả VKS và các chủ thể tham gia tố tụng (người bào chữa, người kháng cáo) và quy định nghĩa vụ xem xét bắt buộc đối với tất cả chứng cứ, cả cũ lẫn mới.

Sự xuất hiện của chứng cứ mới đòi hỏi Tòa án cấp phúc thẩm phải có vai trò chủ động trong việc thu thập, xác minh, và đánh giá. Nếu chứng cứ mới làm rõ sai sót nghiêm trọng của cấp sơ thẩm trong việc xác định nguyên nhân, động cơ phạm tội, nó có thể là yếu tố quyết định để HĐXX phúc thẩm hủy bản án và chuyển hồ sơ điều tra bổ sung (Điều 355 BLTTHS), thể hiện vai trò của giai đoạn phúc thẩm như một cơ chế kiểm soát tối cao đối với chất lượng hoạt động tố tụng.

Việc áp dụng hiệu quả các quy định này trong thực tiễn phụ thuộc vào sự nghiêm minh của nguyên tắc hợp pháp chứng cứ và sự thống nhất trong các văn bản hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan tư pháp

Kết luận 

Việc bổ sung chứng cứ, tài liệu, đồ vật trong giai đoạn phúc thẩm thể hiện rõ tính linh hoạt và toàn diện của pháp luật tố tụng hình sự, giúp HĐXX đưa ra các quyết định chính xác, khách quan, phản ánh đúng sự thật khách quan. Quy định này vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia tố tụng, vừa đảm bảo nguyên tắc xét xử công bằng, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa, răn đe trong hệ thống pháp luật hình sự, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho sự ổn định và công bằng của nền tư pháp.

Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.