Trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, lừa đảo qua điện thoại đã trở thành một vấn đề an ninh mạng cấp bách, với các thủ đoạn ngày càng đa dạng, tinh vi và khó lường. Từ những cuộc gọi mạo danh đơn giản, tội phạm đã chuyển sang sử dụng các công nghệ tiên tiến như Trí tuệ Nhân tạo (AI), công nghệ giả mạo hình ảnh và giọng nói (Deepfake/Deepvoice) để cá nhân hóa và tăng tính thuyết phục cho kịch bản lừa đảo. Điều này khiến người dân, đặc biệt là những đối tượng thiếu cảnh giác, dễ dàng trở thành nạn nhân. Các cuộc gọi lừa đảo không còn là hành vi đơn lẻ mà đã trở thành một "cuộc chiến" phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa công nghệ, tâm lý học và khả năng khai thác dữ liệu để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản.
Tác hại của lừa đảo qua điện thoại không chỉ giới hạn ở những con số thiệt hại tài chính mà còn gây ra những tổn thất vô hình nghiêm trọng. Về khía cạnh vật chất, các báo cáo chính thức đã chỉ ra mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Theo báo cáo tổng kết của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA), thiệt hại do các hình thức lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đã chạm mốc kỷ lục, lên đến 18.900 tỷ đồng (khoảng 740 triệu USD) trong năm 2024. Một thống kê khác từ Bộ Thông tin và Truyền thông cho thấy, người dân Việt Nam bị lừa đảo trực tuyến khoảng từ 8.000 đến 10.000 tỷ đồng trong năm 2023. Mặc dù có sự chênh lệch nhỏ giữa các con số thống kê, nhưng tất cả đều cho thấy một xu hướng đáng báo động về mức độ thiệt hại tài chính mà tội phạm mạng gây ra.
Các cuộc tấn công lừa đảo ngày nay đã chuyển mình từ hành vi tội phạm đơn lẻ sang một "hệ sinh thái lừa đảo" có tổ chức, hoạt động xuyên biên giới. Tốc độ, quy mô và khả năng cá nhân hóa các cuộc tấn công này đã được nâng cao nhờ vào công nghệ. Trước đây, kẻ lừa đảo có thể chỉ dựa vào kịch bản đơn giản. Ngày nay, chúng có thể thu thập thông tin cá nhân của nạn nhân từ các vụ vi phạm dữ liệu hoặc các trang môi giới thông tin trước khi thực hiện cuộc gọi. Điều này cho phép kẻ gian sử dụng tên tuổi, địa chỉ hoặc thậm chí giọng nói của người thân để tạo ra một kịch bản cực kỳ thuyết phục. Việc chống lừa đảo do đó không chỉ là việc cảnh giác với một cuộc gọi, mà là phải bảo vệ thông tin cá nhân từ nhiều lớp, đồng thời các cơ quan chức năng cần triệt phá các đường dây tội phạm có tổ chức này.
1. Nhận diện các cuộc gọi lừa đảo
Các cuộc gọi lừa đảo, bất kể kịch bản nào, đều có những đặc điểm tâm lý chung mà người dùng có thể nhận biết. Kẻ lừa đảo luôn cố gắng tạo ra một bối cảnh khẩn cấp, sử dụng lời lẽ hối thúc, đe dọa hoặc tạo áp lực để nạn nhân hành động "ngay lập tức". Chúng thường thông báo về hậu quả pháp lý hoặc mất mát tài chính lớn nếu không tuân thủ. Ngoài ra, một số cuộc gọi lừa đảo có chất lượng âm thanh hoặc hình ảnh kém, bị nhiễu hoặc giật lag , đây có thể là một dấu hiệu kỹ thuật quan trọng cho thấy đó là cuộc gọi được tạo ra bằng công nghệ AI hoặc Deepfake. Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là phải hít thở sâu, giữ bình tĩnh và làm chủ tình huống. Không bao giờ hành động vội vàng theo yêu cầu của người lạ qua điện thoại.
2. Chủ động xác minh thông tin
Nguyên tắc cốt lõi để tự bảo vệ là tuân thủ quy tắc vàng: "Không tin - Không sợ - Không chuyển tiền". Khi nhận được một cuộc gọi đáng ngờ, người dân cần chủ động xác minh thông tin thay vì bị động làm theo yêu cầu.
Tự tra cứu: Yêu cầu người gọi cung cấp đầy đủ thông tin về họ tên, chức vụ, đơn vị công tác. Sau đó, cúp máy và tự tìm kiếm, xác minh các thông tin này qua các kênh chính thức của cơ quan hoặc tổ chức đó.
Liên hệ trực tiếp: Nếu cuộc gọi tự xưng là từ ngân hàng hoặc nhà mạng, tuyệt đối không gọi lại vào số đã gọi đến. Hãy chủ động gọi lại đến tổng đài chính thức được công bố trên website của tổ chức đó để xác nhận.
Đối chiếu thông tin: Nếu kẻ gian giả danh người thân, hãy gọi lại cho người thân đó qua một số điện thoại khác mà bạn biết từ trước hoặc liên hệ với người thân chung để xác minh sự việc.
Để hỗ trợ người dùng nhận biết, dưới đây là bảng tổng hợp các đầu số điện thoại lừa đảo phổ biến đã được các cơ quan chức năng cảnh báo:
| Loại đầu số | Đầu số/Mã vùng | Chiêu trò phổ biến |
| Nội địa | +1900, +024, +028 | Thường là các cuộc gọi quảng cáo hoặc dịch vụ giá trị gia tăng có cước phí cao. Kẻ gian thường sử dụng các đầu số này để tạo cảm giác tin cậy như một tổng đài doanh nghiệp. |
| Các đầu số ngắn 6-8 chữ số (6781, 7775, 8781…) | Các đối tượng lừa đảo thường nhắn tin, nháy máy từ các đầu số này để lừa người dùng gọi lại hoặc trả lời tin nhắn, gây tốn cước phí dịch vụ. | |
| Quốc tế | +224 (Guinea), +231 (Liberia), +232 (Sierra Leone), +247 (Ascension), +252 (Somalia), +375 (Belarus), +381 (Serbia), +371 (Latvia), +563 (Chile) | Thường được sử dụng để "nháy máy" vào ban đêm hoặc giờ giấc bất thường. Mục đích là để nạn nhân gọi lại, từ đó bị tính cước viễn thông quốc tế cực cao. |
3. Hành động cụ thể để tự bảo vệ
Sau khi nhận diện và xác minh, người dân cần thực hiện các hành động cụ thể để bảo vệ bản thân và cộng đồng:
Chặn số điện thoại: Sử dụng tính năng chặn số có sẵn trên điện thoại thông minh để ngăn chặn các cuộc gọi từ số lạ hoặc các đầu số đã được cảnh báo.
Báo cáo chính thức: Việc báo cáo không chỉ bảo vệ bản thân mà còn góp phần xây dựng một "lá chắn" cộng đồng.
- Báo cáo qua Tổng đài 156: Người dân có thể gửi tin nhắn miễn phí đến tổng đài 156 của Bộ Thông tin và Truyền thông để phản ánh cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo. Cú pháp tin nhắn là:
LD [số điện thoại nguồn gọi][nội dung phản ánh]gửi156hoặc5656. - Trình báo Cơ quan Công an: Nếu đã bị lừa đảo hoặc có bằng chứng cụ thể về hành vi phạm tội, người dân cần thu thập và lưu lại bằng chứng (ghi âm, tin nhắn, ảnh chụp màn hình) và làm đơn tố giác gửi tới cơ quan công an nơi gần nhất.
Hành động của mỗi cá nhân không chỉ bảo vệ chính mình mà còn góp phần xây dựng một "lá chắn" cộng đồng mạnh mẽ. Dữ liệu từ các cuộc báo cáo sẽ được tổng hợp và phân tích để xác định các đầu số, kịch bản lừa đảo mới, từ đó giúp các nhà mạng và cơ quan chức năng có biện pháp ngăn chặn trên diện rộng. Đây là một sự chuyển đổi từ hành vi tự bảo vệ cá nhân sang một giải pháp tập thể, biến mỗi người dân thành một "chiến sĩ" trên mặt trận an ninh mạng.
