Pháp luật Việt Nam luôn đặt sự quan tâm đặc biệt đối với trẻ em, trong đó có những trẻ em phải chấp hành hình phạt tù dưới 18 tuổi, nhằm bảo đảm quyền được chăm sóc, phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần. Nhóm đối tượng này chưa đủ trưởng thành về tâm sinh lý, nên việc giam giữ nếu không có các chế độ phù hợp sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, tâm lý và sự hình thành nhân cách của các em. Nhận thức được điều đó, hệ thống thi hành án hình sự đã quy định các chế độ đặc thù về ăn uống, trang phục, chăm sóc y tế và hoạt động vui chơi giải trí, nhằm tạo môi trường giam giữ nhân văn, khoa học và an toàn. Những chế độ này không chỉ đảm bảo nhu cầu cơ bản hàng ngày, mà còn góp phần giáo dục, rèn luyện, giúp các em duy trì sự ổn định tâm lý, hình thành thói quen sống lành mạnh, nâng cao sức khỏe, phát triển kỹ năng xã hội và chuẩn bị cho việc tái hòa nhập cộng đồng một cách tích cực sau khi chấp hành án.
1. Thi hành án hình sự đối với người chưa thành niên
Thi hành án hình sự đối với người dưới 18 tuổi là một lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi sự kết hợp giữa việc thực thi nghiêm minh pháp luật và thực hiện mục tiêu nhân văn, giáo dục. Theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 3 Luật Thi hành án hình sự 2019, người chấp hành án là cá nhân đã bị kết án, phải chịu hình phạt theo bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật và đã có quyết định thi hành. Trong đó, phạm nhân là những người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân. Khi áp dụng thi hành án đối với người chưa thành niên, các quy định này vẫn được áp dụng nhưng có sự điều chỉnh và chế độ riêng biệt nhằm bảo vệ quyền lợi, phát triển toàn diện và hình thành nhân cách đúng đắn cho các em.
Nguyên tắc cơ bản của việc thi hành án đối với người dưới 18 tuổi, theo Khoản 5 Điều 4 Luật Thi hành án hình sự 2019, là mục tiêu giáo dục, giúp đỡ phạm nhân sửa chữa sai lầm, phát triển nhân cách tích cực và trở thành những người có ích cho xã hội. Khác với người trưởng thành, nơi việc trừng phạt là yếu tố trung tâm, đối với người chưa thành niên, việc cải tạo, giáo dục và hỗ trợ phát triển là ưu tiên hàng đầu. Nguyên tắc này phản ánh quan điểm nhân văn của pháp luật, coi trọng phục hồi, bảo vệ quyền lợi và tạo cơ hội để các em phát triển toàn diện về tri thức, kỹ năng và đạo đức.
Trong thực tiễn thi hành án, người chưa thành niên được quản lý, giáo dục trong môi trường đặc thù, phù hợp với độ tuổi, giới tính, sức khỏe và đặc điểm nhân thân. Cơ sở giam giữ tổ chức các chương trình giáo dục văn hóa, xóa mù chữ, phổ cập tiểu học, trung học cơ sở, học nghề, lao động phù hợp, đồng thời cung cấp các hoạt động văn hóa, thể dục, thể thao và kỹ năng sống. Mục tiêu là trang bị cho các em kiến thức cơ bản, kỹ năng lao động và nhận thức đúng – sai, giúp các em có khả năng hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt.
Người chưa thành niên còn được ưu tiên tham gia học nghề, học văn hóa và các hoạt động cải tạo dựa trên năng lực, trình độ học vấn, sức khỏe và khả năng nhận thức. Họ có thể học nghề sơ cấp hoặc chương trình đào tạo nghề thường xuyên, thực hành các kỹ năng nghề phù hợp với nhu cầu thị trường lao động, đồng thời được khuyến khích tự học văn hóa, học tiếng Việt đối với người nước ngoài hoặc dân tộc thiểu số chưa biết tiếng. Quá trình học tập và rèn luyện được quản lý chặt chẽ, kết quả học tập được công nhận và bảo lưu nếu phạm nhân hết thời hạn chấp hành án, đảm bảo các em không bị gián đoạn quá trình phát triển kiến thức và kỹ năng.
Đội ngũ cán bộ, giáo viên, chiến sĩ tham gia giáo dục người chưa thành niên đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng, giám sát và hỗ trợ các em. Họ không chỉ giảng dạy văn hóa, kỹ năng nghề nghiệp và pháp luật mà còn giúp hình thành thái độ, nhân cách và thói quen sống tích cực cho phạm nhân. Sự phối hợp giữa cơ sở giam giữ, gia đình, cộng đồng và các cơ sở giáo dục nhằm tạo điều kiện hỗ trợ đầy đủ về học tập, sách vở, dụng cụ học tập, thể thao, văn hóa và giải trí hợp pháp, giúp các em phát triển toàn diện trong môi trường cải tạo.
Nhìn chung, thi hành án hình sự đối với người dưới 18 tuổi không chỉ là việc thực hiện nghĩa vụ pháp lý mà còn là quá trình giáo dục, rèn luyện, hướng dẫn và hỗ trợ các em hoàn thiện nhân cách, phát triển kỹ năng và kiến thức, chuẩn bị cho sự hòa nhập xã hội. Hệ thống thi hành án đặc thù này phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa khoan hồng và nghiêm minh, giữa giáo dục và quản lý, đồng thời hướng tới mục tiêu lâu dài là phát triển nguồn nhân lực có ích cho xã hội, góp phần phòng ngừa tái phạm và xây dựng tương lai lành mạnh cho người chưa thành niên.
2. Chế độ ăn, mặc, chăm sóc y tế và sinh hoạt đối với người chưa thành niên trong cơ sở giam giữ theo luật cũ
Trước khi bị bãi bỏ, Điều 75 Luật thi hành án hình sự 2019 quy định chế độ đặc thù về ăn uống, mặc, chăm sóc y tế, sinh hoạt văn hóa, văn nghệ và các hoạt động vui chơi giải trí dành cho phạm nhân là người dưới 18 tuổi. Theo đó, những người chưa thành niên trong quá trình chấp hành án phạt tù được bảo đảm tiêu chuẩn định lượng thức ăn tương đương với phạm nhân từ đủ 18 tuổi trở lên, đồng thời được bổ sung thêm thịt, cá, nhưng không quá 20% so với định lượng cơ bản. Điều này thể hiện sự quan tâm đặc biệt đối với nhu cầu dinh dưỡng của người chưa trưởng thành, nhằm đảm bảo sức khỏe và phát triển thể chất phù hợp với độ tuổi.
Chế độ trang phục và đồ dùng cá nhân cũng được điều chỉnh riêng cho phạm nhân dưới 18 tuổi. Ngoài tiêu chuẩn về mặc và tư trang như người trưởng thành, mỗi năm các em được cấp thêm quần áo theo mẫu thống nhất và các đồ dùng cá nhân khác theo quy định. Điều này vừa đảm bảo quyền lợi tối thiểu về sinh hoạt cá nhân, vừa tạo điều kiện cho người chưa thành niên duy trì sự thoải mái, tự tin trong quá trình cải tạo.
Hoạt động sinh hoạt văn hóa, thể dục, thể thao, văn nghệ, giải trí cũng được tổ chức phù hợp với đặc điểm tâm lý, thể chất và nhu cầu của người chưa thành niên. Các em có cơ hội tham gia các chương trình nghe đài, đọc sách, báo, xem truyền hình, tập thể thao và các hình thức vui chơi khác, nhằm hỗ trợ sự phát triển toàn diện, rèn luyện tinh thần, nâng cao kỹ năng xã hội và cải thiện đời sống tinh thần trong môi trường giam giữ.
Tuy nhiên, Điều 75 này đã bị bãi bỏ bởi Điểm b Khoản 3 Điều 177 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Việc bãi bỏ thể hiện sự thay đổi trong cách thức quản lý và giáo dục người chưa thành niên trong cơ sở giam giữ, hướng tới một hệ thống pháp luật hiện đại, thống nhất hơn, đồng thời tiếp tục duy trì các nguyên tắc bảo vệ quyền lợi, sức khỏe và phát triển toàn diện của người chưa thành niên thông qua các quy định thay thế được xây dựng theo luật mới.
3. Chế độ ăn, mặc và tư trang của phạm nhân là người chưa thành niên trong cơ sở giam giữ theo luật mới
Điều 11 Nghị định 118/2024/NĐ-CP quy định chế độ ăn uống, trang phục và các vật dụng cá nhân dành riêng cho phạm nhân là người dưới 18 tuổi, thể hiện sự quan tâm đặc thù của pháp luật đối với quyền lợi và sự phát triển toàn diện của người chưa thành niên trong quá trình thi hành án hình sự. Việc xây dựng chế độ này xuất phát từ nhận thức rằng người chưa thành niên, do còn trong giai đoạn phát triển thể chất, tinh thần và nhận thức, cần được chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục một cách đặc biệt, khác với phạm nhân trưởng thành. Những quy định này không chỉ nhằm bảo đảm nhu cầu cơ bản về ăn uống, mặc và sinh hoạt mà còn góp phần tạo môi trường thuận lợi cho việc giáo dục, học tập, lao động và rèn luyện kỹ năng sống.
Về chế độ ăn uống, phạm nhân dưới 18 tuổi được đảm bảo tiêu chuẩn định lượng thức ăn như người trưởng thành, đồng thời được bổ sung thêm thịt, cá nhưng không quá 20% so với định lượng cơ bản. Quy định này thể hiện sự cân nhắc khoa học giữa nhu cầu dinh dưỡng, năng lượng cho sự phát triển thể chất và các hoạt động học tập, lao động, rèn luyện trong môi trường giam giữ. Việc tăng thêm lượng thịt, cá giúp các em được cung cấp đầy đủ protein và các dưỡng chất cần thiết, đảm bảo sức khỏe, khả năng học tập và thích nghi với môi trường cải tạo mà vẫn giữ được sự cân bằng dinh dưỡng hợp lý.
Về trang phục và tư trang, chế độ dành cho người dưới 18 tuổi cũng có nhiều điểm khác biệt. Ngoài tiêu chuẩn trang phục và tư trang như phạm nhân trưởng thành, các em được cấp thêm các vật dụng thiết yếu hàng năm, bao gồm 800 ml dầu gội đầu, một bộ quần áo dài, một mũ cứng hoặc nón, một mũ vải, một áo ấm, hai đôi tất và một mũ len dùng trong một năm. Điều này không chỉ đảm bảo vấn đề vệ sinh, bảo vệ sức khỏe mà còn giúp các em cảm thấy thoải mái, tự tin trong sinh hoạt hằng ngày, giảm bớt áp lực tâm lý trong môi trường giam giữ. Những vật dụng này cũng có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì nhân phẩm, đảm bảo quyền lợi cơ bản, tạo điều kiện cho các em tập trung vào học tập, lao động và rèn luyện kỹ năng sống.
Đặc biệt, chế độ cấp chăn cho người dưới 18 tuổi cũng được điều chỉnh tùy theo điều kiện địa lý và khí hậu. Tại các tỉnh từ Thừa Thiên Huế trở ra phía Bắc và 5 tỉnh Tây Nguyên, các em được cấp chăn bông có vỏ nặng không quá 2 kg, trong khi các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương còn lại được cấp chăn sợi. Quy định này đảm bảo sự phù hợp với điều kiện khí hậu, giữ ấm và bảo vệ sức khỏe cho phạm nhân, đồng thời giúp các em duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh và thoải mái trong quá trình cải tạo.
Ý nghĩa của những quy định này không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm điều kiện vật chất. Chúng còn là phần quan trọng trong quá trình giáo dục, cải tạo và hỗ trợ người chưa thành niên phát triển toàn diện. Môi trường sống, chế độ ăn uống, trang phục và các vật dụng cá nhân đầy đủ giúp các em hình thành thái độ sống tích cực, ý thức tự lập, kỷ luật và tôn trọng các quy định trong cơ sở giam giữ. Đồng thời, điều kiện sinh hoạt hợp lý còn khuyến khích các em tham gia học tập văn hóa, học nghề, lao động và các hoạt động giải trí phù hợp, góp phần rèn luyện kỹ năng xã hội và chuẩn bị hành trang hòa nhập cộng đồng sau khi chấp hành xong án phạt.
Như vậy, Điều 11 Nghị định 118/2024/NĐ-CP thể hiện sự quan tâm toàn diện của pháp luật đối với người chưa thành niên, kết hợp giữa bảo vệ quyền lợi cơ bản, chăm sóc sức khỏe, nâng cao điều kiện sinh hoạt và tạo môi trường thuận lợi cho giáo dục, học tập, lao động và rèn luyện kỹ năng sống. Đây là một phần quan trọng trong hệ thống thi hành án đối với người chưa thành niên, góp phần thực hiện mục tiêu nhân văn, giáo dục và cải tạo, đồng thời hỗ trợ các em phát triển nhân cách, kỹ năng và kiến thức, chuẩn bị cho sự hòa nhập cộng đồng trong tương lai.
Kết luận
Chế độ ăn, mặc, y tế và vui chơi giải trí đối với phạm nhân dưới 18 tuổi không chỉ là những quy định mang tính kỹ thuật trong thi hành án, mà còn thể hiện rõ quan điểm nhân văn và nhân đạo của pháp luật hình sự Việt Nam. Việc bảo đảm dinh dưỡng hợp lý, trang phục phù hợp, chăm sóc y tế kịp thời và tổ chức các hoạt động thể thao, văn hóa, giải trí đã tạo ra một môi trường giam giữ thân thiện, an toàn và khoa học, giúp các em phát triển toàn diện về thể chất lẫn tinh thần. Những chính sách này góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực của môi trường giam giữ, hạn chế stress và các vấn đề tâm lý, đồng thời khuyến khích các em rèn luyện đạo đức, kỹ năng sống và khả năng hòa nhập xã hội. Nhìn một cách tổng thể, chế độ đặc thù dành cho phạm nhân dưới 18 tuổi không chỉ bảo vệ quyền trẻ em mà còn là công cụ giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập, hướng các em đến một tương lai tích cực, có ích cho bản thân, gia đình và xã hội. Đây chính là minh chứng sống động cho sự kết hợp hài hòa giữa pháp luật và nhân đạo, giữa trách nhiệm quản lý nhà nước và sự quan tâm đến thế hệ trẻ – những người đang trong giai đoạn phát triển quan trọng, nhưng không may lạc bước trên con đường cuộc đời.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
