Chế độ mặc và tư trang của phạm nhân quy định thế nào?

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, công tác thi hành án hình sự không chỉ đơn thuần là việc thực thi sự trừng phạt của pháp luật đối với người phạm tội, mà còn mang sứ mệnh cao cả hơn là giáo dục, cải tạo con người. Luật Thi hành án hình sự năm 2019 (Luật số 41/2019/QH14)  ra đời và có hiệu lực từ ngày 01/01/2020 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc thể chế hóa các quy định của Hiến pháp 2013 về quyền con người, ngay cả khi chủ thể đó đang bị tước quyền tự do.   

Cung cấp một cái nhìn toàn diện, chi tiết và mang tính phân tích sâu sắc về một khía cạnh cụ thể nhưng thiết yếu của quyền con người trong trại giam: Chế độ mặc và tư trang cá nhân của phạm nhân. Sự ra đời của Nghị định số 118/2024/NĐ-CP ngày 30/09/2024 (có hiệu lực từ ngày 15/11/2024)  thay thế và bổ sung cho các quy định trước đây tại Nghị định số 133/2020/NĐ-CP  là minh chứng rõ nét nhất cho nỗ lực của Chính phủ trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống tối thiểu cho phạm nhân, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn mới.   

Việc nghiên cứu về định mức quần áo, tư trang không chỉ dừng lại ở các con số khô khan. Đằng sau mỗi quy định về số lượng áo quần, định lượng xà phòng hay cơ chế cấp phát băng vệ sinh cho nữ phạm nhân là cả một triết lý quản lý nhà nước, cân bằng giữa tính nghiêm minh của trại giam và tính nhân đạo của xã hội.

1. Căn cứ pháp lý

Căn cứ pháp lý nền tảng cho chế độ mặc của phạm nhân được quy định trực tiếp tại Điều 49 Luật Thi hành án hình sự 2019:

Điều 49. Chế độ mặc và tư trang của phạm nhân

Phạm nhân được cấp quần áo theo mẫu thống nhất, khăn mặt, chăn, chiếu, màn, dép, mũ hoặc nón, xà phòng, kem và bàn chải đánh răng; phạm nhân nữ được cấp thêm đồ dùng cần thiết cho vệ sinh của phụ nữ. Phạm nhân tham gia lao động được cấp thêm quần áo để lao động và căn cứ vào điều kiện công việc cụ thể được cấp dụng cụ bảo hộ lao động cần thiết.

Chính phủ quy định chi tiết Điều này.

Từ quy định gốc này, các nguyên tắc cốt lõi chi phối toàn bộ hệ thống định mức bao gồm:

Nguyên tắc Đảm bảo nhu cầu thiết yếu: Các định mức được xây dựng dựa trên tính toán khoa học về nhu cầu sinh học tối thiểu để duy trì sức khỏe và khả năng lao động. Ví dụ, lượng xà phòng hay kem đánh răng phải đủ để ngăn ngừa dịch bệnh trong môi trường sống tập thể.   

Nguyên tắc Bình đẳng và Thống nhất: Mọi phạm nhân, không phân biệt thành phần xã hội trước khi chấp hành án, đều được hưởng chế độ cấp phát như nhau (trừ các trường hợp ưu tiên đặc biệt được luật định). Sự thống nhất trong mẫu mã quần áo  còn phục vụ mục đích an ninh, giúp dễ dàng quản lý và nhận diện.   

Nguyên tắc Phù hợp với Điều kiện Tự nhiên và Giới tính: Pháp luật thừa nhận sự khác biệt về nhu cầu sinh học giữa nam và nữ, cũng như sự khắc nghiệt của thời tiết tại các vùng miền khác nhau (Bắc - Nam, Đồng bằng - Miền núi) để thiết kế các chế độ cấp phát (như chăn, áo ấm) mang tính địa lý đặc thù.  

2. Định mức quần áo và tư trang

Nghị định 118/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/11/2024, đã thiết lập một khung tiêu chuẩn mới, chi tiết hóa và cập nhật các định mức so với Nghị định 133/2020/NĐ-CP. Dưới đây là phân tích chi tiết về từng hạng mục, lồng ghép các so sánh và ý nghĩa thực tiễn của từng thay đổi.

2.1. Chế độ mặc và đồ dùng sinh hoạt thường niên cho phạm nhân 

Đối với phạm nhân từ đủ 18 tuổi trở lên, Nhà nước thực hiện cấp phát định kỳ hàng năm các vật dụng sau. Sự thay đổi và chi tiết hóa trong Nghị định 118/2024/NĐ-CP cho thấy sự quan tâm sát sao đến vệ sinh cá nhân – yếu tố quan trọng nhất để phòng dịch trong trại giam.

Hệ thống trang phục của phạm nhân được thiết kế để đảm bảo tính tiện dụng, độ bền và khả năng nhận diện cao.

Nhận định: Việc quy định cụ thể "02 bộ quần áo dài" và "02 bộ quần áo lót" mỗi năm là một cam kết cứng của Nhà nước. Trước đây, tình trạng thiếu hụt trang phục có thể xảy ra do cơ chế phân bổ không kịp thời, nhưng với quy định này, các Trại giam buộc phải lập dự toán ngân sách chính xác.

Điểm nổi bật nhất của Nghị định 118/2024/NĐ-CP là sự định lượng hóa chính xác đến từng đơn vị nhỏ (gram, mililit) đối với các nhu yếu phẩm vệ sinh. Điều này ngăn chặn sự tùy tiện trong cấp phát và giúp các cơ quan kiểm sát dễ dàng phát hiện vi phạm.

Khăn mặt: 02 chiếc/năm. Đảm bảo mỗi 6 tháng phạm nhân được thay khăn mới, hạn chế các bệnh về mắt và da mặt.   

Chiếu cá nhân: 02 chiếc/năm. Do điều kiện khí hậu nóng ẩm, chiếu (thường là chiếu cói hoặc nhựa) rất dễ bị mốc hoặc hỏng. Việc cấp 02 chiếc/năm là hợp lý để đảm bảo giấc ngủ.   

Bàn chải đánh răng: 04 chiếc/năm. Tương đương 3 tháng/chiếc, hoàn toàn phù hợp với khuyến cáo y tế nha khoa chuẩn mực.   

Kem đánh răng: 600g/năm. Với 600g/năm, bình quân mỗi tháng phạm nhân có 50g kem đánh răng. Đây là mức tiêu chuẩn vừa đủ cho việc đánh răng 2 lần/ngày. Con số này ràng buộc trách nhiệm của trại giam phải cung cấp đủ, không được cắt xén.   

Xà phòng: 3,6 kg/năm. Mức 300g/tháng dùng cho cả tắm giặt là một định mức khá chặt chẽ, đòi hỏi phạm nhân phải sử dụng tiết kiệm. Tuy nhiên, so với các quy định cũ, việc định lượng rõ ràng này là một bước tiến về minh bạch hóa.   

Dầu gội đầu: 800ml/năm. Đây là sự bổ sung quan trọng, tách bạch giữa xà phòng và dầu gội, nâng cao chất lượng vệ sinh cá nhân.   

2.2. Chế độ cấp phát theo chu kỳ và vùng miền

Việt Nam có sự phân hóa khí hậu rõ rệt. Pháp luật thi hành án đã thể hiện sự tinh tế khi không áp dụng một định mức cứng nhắc cho toàn quốc mà có sự điều chỉnh linh hoạt theo địa lý (từ tỉnh Thừa Thiên Huế trở ra phía Bắc và 05 tỉnh Tây Nguyên).   

Sự phân chia "Thừa Thiên Huế trở ra" tạo ra một ranh giới hành chính trong quản lý hậu cần. Các trại giam ở Nghệ An, Thanh Hóa sẽ có ngân sách cấp phát trang phục cao hơn các trại giam ở Đồng Nai, Bình Dương do phải chi trả thêm khoản chăn và áo ấm. Điều này đòi hỏi công tác kế hoạch tài chính của Bộ Công an phải rất chi tiết.

2.3. Cơ chế trượt giá trong chế độ đối với phạm nhân nữ

Phạm nhân nữ là nhóm đối tượng yếu thế đặc thù trong trại giam với các nhu cầu sinh học riêng biệt. Nghị định 118/2024/NĐ-CP tiếp tục kế thừa và phát huy cơ chế bảo vệ thông minh đối với nhóm này.

Ngoài các tiêu chuẩn chung như nam giới, phạm nhân nữ được cấp:

• Đồ dùng vệ sinh phụ nữ: Được cấp đồ dùng cần thiết cho vệ sinh cá nhân tương đương giá trị 02 kg gạo tẻ/người/tháng.   

Phân tích sâu về cơ chế "Tương đương giá gạo": Tại sao pháp luật không quy định "01 gói băng vệ sinh" mà lại quy định "tương đương 02 kg gạo tẻ"?

Chống lạm phát: Giá gạo tẻ thường biến động cùng chiều với chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Khi giá cả thị trường tăng, giá gạo tăng, ngân sách cấp cho hạng mục vệ sinh phụ nữ sẽ tự động tăng theo mà không cần sửa đổi văn bản luật. Đây là kỹ thuật lập pháp "chỉ số hóa" rất tiến bộ.

Linh hoạt trong mua sắm: Trại giam có thể sử dụng số tiền tương đương này để mua đa dạng các loại đồ dùng vệ sinh phù hợp với nhu cầu thực tế của chị em phụ nữ (băng vệ sinh, dung dịch vệ sinh...) thay vì bị trói buộc vào một danh mục cứng nhắc.

2.4. Chế độ ưu việt đối với phạm nhân là người dưới 18 tuổi 

Người dưới 18 tuổi đang trong giai đoạn phát triển mạnh về thể chất (chiều cao, cân nặng) và chưa hoàn thiện về hệ miễn dịch. Do đó, chế độ mặc của họ được thiết kế với tần suất thay thế cao hơn và định lượng nhiều hơn người lớn.

Theo khoản 2 Điều 11 Nghị định 118/2024/NĐ-CP và khoản 2 Điều 75 Luật Thi hành án hình sự 2019 , ngoài tiêu chuẩn chung, họ được cấp THÊM:   

Quần áo dài: Thêm 01 bộ/năm → Tổng cộng 03 bộ/năm. Trẻ vị thành niên vận động nhiều, quần áo dễ rách, bẩn. Đồng thời cơ thể lớn nhanh khiến quần áo mau chật.

Dầu gội đầu: Thêm 800ml/năm → Tổng cộng 1.6 lít/năm (Gấp đôi người lớn). Đảm bảo vệ sinh da đầu tốt hơn cho lứa tuổi dậy thì, giai đoạn tuyến mồ hôi và bã nhờn hoạt động mạnh.

Mũ: Cấp thêm 01 mũ cứng hoặc nón/năm và 01 mũ vải/năm.

Trang phục giữ ấm (Vùng lạnh):

• 01 áo ấm, 02 đôi tất, 01 mũ len dùng trong 01 năm.
• Sự khác biệt cốt yếu: Trong khi người lớn phải mặc 1 chiếc áo ấm trong 3 năm, thì người dưới 18 tuổi được cấp áo ấm mới hàng năm. Quy định này cực kỳ nhân văn, xuất phát từ thực tế trẻ em lớn nhanh, áo năm nay sẽ không mặc vừa vào năm sau.   

Chăn: 01 chiếc / 02 năm (Người lớn là 4 năm).

3. Chế độ đối với trẻ em theo mẹ vào trại giam

Một trong những khía cạnh nhân đạo nhất của pháp luật thi hành án Việt Nam là quy định về trẻ em dưới 36 tháng tuổi phải theo mẹ vào trại giam (do không có người thân chăm sóc bên ngoài). Nghị định 118/2024/NĐ-CP đã dành sự quan tâm đặc biệt cho nhóm đối tượng vô tội này.

Chế độ ăn: Được hưởng như trẻ em dưới 04 tuổi tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Ngày lễ, Tết được ăn gấp 5 lần ngày thường; ngày 1/6 và Tết Trung thu được hưởng chế độ ăn gấp đôi.   

Chế độ mặc và chăm sóc:

• Phạm nhân nữ sinh con trong trại giam được cấp các đồ dùng cần thiết cho việc chăm sóc trẻ sơ sinh (tã, bỉm, quần áo sơ sinh, khăn...) tương đương 01 tháng định lượng ăn của trẻ em đó.   
• Được cấp thẻ bảo hiểm y tế và chăm sóc sức khỏe như trẻ em bên ngoài xã hội.

Quy định này nhằm đảm bảo rằng dù sinh ra trong hoàn cảnh tù đày, những đứa trẻ này vẫn nhận được sự chăm sóc tối thiểu của Nhà nước để phát triển bình thường, không phải gánh chịu hậu quả từ lỗi lầm của người mẹ.

4. Quy định về mẫu mã, nhận diện và văn hóa trang phục trong trại giam

Trang phục của phạm nhân không chỉ là vật chất mà còn là một hệ thống ký hiệu để quản lý và giáo dục.

4.1. Dấu hiệu nhận biết phạm nhân

Theo quy định của Bộ Công an và Bộ Quốc phòng (Thông tư 89/2022/TT-BQP, Thông tư 17/2020/TT-BCA), trang phục phạm nhân mang các đặc điểm nhận diện bắt buộc nhằm ngăn ngừa trốn trại và duy trì kỷ luật.   

Dòng chữ định danh: Quần và áo phạm nhân (trừ đồ lót) bắt buộc in dòng chữ "PHẠM NHÂN" ở phía trước ống quần và sau lưng áo. Tạo sự nhận diện tức thời. Nếu phạm nhân trốn trại, người dân dễ dàng phát hiện ra kẻ đào tẩu nhờ dòng chữ này.

Biển tên và Số hồ sơ: Trước ngực trái áo in tên và các số cuối của hồ sơ phạm nhân. Cá thể hóa trách nhiệm. Cán bộ quản giáo không cần nhớ mặt hết hàng nghìn phạm nhân nhưng có thể kiểm soát qua mã số trên áo.

Quy tắc mặc:

• Phải mặc đồng phục gọn gàng, sạch sẽ khi: Ra vào cổng trại, gặp cán bộ, tham gia học tập, lao động, sinh hoạt tập thể, và đặc biệt là khi gặp thân nhân.   
• Cấm các hành vi thay đổi kiểu dáng (bóp ống quần, cắt ngắn tay áo) để thể hiện "cá tính" hay phân biệt "đại bàng" trong tù.

4.2. Ranh giới giữa được phép và cấm mang vào buồng giam

Việc kiểm soát đồ vật mang vào buồng giam là chốt chặn an ninh quan trọng nhất. Thông tư 10/2020/TT-BCA và Thông tư 32/2017/TT-BCA đã thiết lập danh mục "Đỏ" và "Xanh" rất rõ ràng.   

4.2.1. Danh mục được phép mang vào

Ngoài tư trang do trại cấp, phạm nhân được phép giữ một số đồ dùng cá nhân để đảm bảo tính nhân văn trong sinh hoạt:

02 bộ quần áo thường: Quần áo dân sự do gia đình gửi hoặc phạm nhân mang theo khi nhập trại. Tuy nhiên, việc sử dụng bộ quần áo này bị hạn chế, thường chỉ được mặc khi chuẩn bị ra trại hoặc trong buồng giam giờ nghỉ (tùy nội quy cụ thể của từng trại), không được mặc khi ra ngoài khu giam giữ để tránh nhầm lẫn với người dân.   

Vật dụng vệ sinh: 01 gối vải, cốc nhựa, bàn chải, kem đánh răng, lược nhựa, kẹp tóc nhựa (nữ).

Văn hóa phẩm: Sách, báo đã qua kiểm duyệt; giấy trắng, bút viết (để viết thư, học tập).

Y tế: Kính thuốc gọng nhựa (cấm gọng kim loại vì có thể mài nhọn làm vũ khí), thuốc chữa bệnh có đơn bác sĩ.

Lưu ý: Mọi đồ vật phải được sắp xếp trong "hòm tôn" hoặc thùng nhựa theo quy định nội vụ, đảm bảo ngăn nắp.

4.2.2. Danh mục cấm tuyệt đối

Để triệt tiêu nguy cơ mất an ninh, các vật dụng sau bị cấm triệt để:

Thiết bị thông tin: Điện thoại, máy tính bảng, thiết bị ghi âm/ghi hình. Ngăn chặn việc phạm nhân chỉ đạo tội phạm bên ngoài hoặc tuồn tin tức không kiểm duyệt.

Tiền và Giấy tờ: Tiền mặt, vàng bạc, thẻ ATM, giấy tờ tùy thân (CMND/CCCD). Tất cả phải gửi lưu ký. Phạm nhân không được tiêu tiền mặt. Tiền gia đình gửi vào sẽ được chuyển đổi thành "số dư trong sổ lưu ký". Phạm nhân dùng sổ này để mua thêm thức ăn, quần áo, vật dụng tại Căng-tin trại giam (nhưng không quá 03 lần định lượng ăn trong 01 tháng).   

Vật liệu nguy hiểm: Đồ kim loại sắc nhọn, dây thừng, thắt lưng da (có thể dùng để tự sát), chất kích thích (rượu, bia, ma túy).

5. Giám sát thực thi và xử lý vi phạm

Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) đóng vai trò "người gác cổng" pháp luật. Các Kiểm sát viên có quyền trực tiếp vào buồng giam, nhà kho, bếp ăn để kiểm tra:

• Phạm nhân có được nhận đủ 02 bộ quần áo/năm không?
• Chất lượng kem đánh răng, xà phòng có đảm bảo không?
• Việc cấp phát băng vệ sinh cho nữ phạm nhân có đúng quy đổi giá gạo không? Nếu phát hiện sai phạm (bớt xén, cấp hàng kém chất lượng), VKSND sẽ ban hành Kháng nghị hoặc Kiến nghị yêu cầu Trại giam khắc phục và xử lý cán bộ vi phạm.   

Phạm nhân cũng có nghĩa vụ bảo quản tài sản được cấp. Các hành vi sau sẽ bị xử lý kỷ luật :   

• Cố ý làm rách, hỏng quần áo, chăn màn.
• Tự ý sửa chữa kiểu dáng đồng phục.
• Mua bán, trao đổi quân tư trang (ví dụ: bán xà phòng lấy thuốc lào).
• Không mặc đồng phục đúng quy định. Hình thức kỷ luật có thể từ khiển trách đến giam tại buồng kỷ luật (biệt giam), đồng thời bị xếp loại chấp hành án "Kém", ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội được giảm án, tha tù trước thời hạn.

Kết luận 

Việc chuyển đổi từ Nghị định 133/2020/NĐ-CP sang Nghị định 118/2024/NĐ-CP đánh dấu sự hoàn thiện hơn nữa hệ thống pháp luật thi hành án hình sự của Việt Nam. Các quy định mới về định mức quần áo, tư trang thể hiện sự tỉ mỉ, khoa học và nhân văn sâu sắc, đặc biệt là đối với các nhóm yếu thế như phụ nữ, trẻ vị thành niên và trẻ em theo mẹ. 

Các quy định về chế độ ăn, ở, từ việc cung cấp khẩu phần ăn hợp lý, đầy đủ dinh dưỡng, đảm bảo vệ sinh, đến việc bố trí nơi ở an toàn, sạch sẽ, thoáng mát và phù hợp với sức khỏe của phạm nhân, đều nhằm tạo môi trường cải tạo khoa học, nhân văn và hiệu quả. Việc thực hiện nghiêm túc các quy định này không chỉ bảo vệ sức khỏe, phẩm giá và quyền con người của phạm nhân mà còn giúp cơ quan thi hành án quản lý trại giam một cách trật tự, an toàn