Cơ cấu của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)

Khách hàng: Kính thưa Luật sư Minh khuê, tôi có câu hỏi liên quan đến hệ thống Phần riêng pháp luật hình sự thực định trong Bộ luật Hình sự (năm 1999), hệ thống này đã có sự phát triển như thế nào so với bộ luật trước đó?

Cảm ơn!

Trả lời:

1. Khái quát chung về cơ cấu của hệ thống Phần riêng trong Bộ luật Hình sự (năm 1985)

Cơ cấu của hệ thống Phần riêng trong Bộ luật Hình sự (năm 1985) sau 04 lần sửa đổi, bổ sung vào các năm: Năm 1989, năm 1991, năm 1992 và năm 1997, có những đặc điểm cơ bản chúng ta cần lưu ý sau đây.

a. Đầu tiên, Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985) gồm có 13 chương với tổng số 209 điều từ Điều 72 đến Điều 280.

b. Sau hơn 14 năm thi hành (từ ngày 01/01/1986 đến ngày 30/6/2000) và qua 04 lần sửa đổi, bổ sung thì Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985) đã bổ sung thêm một loạt các cấu thành tội phạm tương ứng với 23 điều luật mới (sau lần sửa đổi, bổ sung cuối cùng vào năm 1997), cụ thể như sau:

- Một cấu thành tội phạm mới (điểm a Điều 96) thuộc Mục B Chương I “Các tội xâm phạm an ninh quốc gia”.

- Hai cấu thành tội phạm mới (điểm a Điều 112 và điểm a Điều 113a) về Chương II “Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người”.

- Hai cấu thành tội phạm mới (Điều 134a và Điều 137a) của Chương IV “Các tội xâm phạm sở hữu xã hội chủ nghĩa”.

- 13 cấu thành tội phạm mới (các điều từ 185a đến 185n) cộng 01 điều mới về hình phạt bổ sung (Điều 185o), Chương VII mới “Các tội phạm về ma túy”.

- Hai cấu thành tội phạm mởi (Điều 202a và Điều 202b) thuộc Mục B và 01 cấu thành tội phạm mới (Điều 205a) thuộc Mục c của Chương VIII “Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng và trật tự quản lý hành chính”.

- Và cuối cùng, hai cấu thành tội phạm mới (Điều 22la và Điều 228a) của Chương IX “Các tội phạm về chức vụ”.

c. Ở đây, nhà làm luật đã không ghi nhận hình phạt bổ sung tương ứng vối mỗi cấu thành tội phạm tại từng điều luật tương ứng với từng tội phạm trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985) mà quy định hình phạt bổ sung với tư cách là chế tài xử phạt chung đối vối từng nhóm cấu thành tội phạm tại điều luật cuối cùng của mỗi chương trong tất cả 11/12 chương (trừ Chương XII không có Điều này).

d. Trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985) có 15 điều luật không đề cập các cấu thành tội phạm riêng biệt, cụ thể đó là các điều luật sau:

- Mười hai điều về hình phạt bổ sung được quy định tại điều cuối cùng của 12 chương đối vối một số tội phạm trong từng chương tương ứng, chỉ trừ Chương XII và là Chương cuối cùng không có điều riêng biệt về hình phạt bổ sung (như đối với 12 nhóm tội phạm tại 12 chương khác).

- Ba điều riêng biệt đề cập một số khái niệm tại ba chương (X-XI) như: 1) Điều 219 “Khái niệm tội phạm về chức vụ”;

- Điều 230 “Khái niệm tội xâm phạm hoạt động tư pháp” và;

- Điều 249 “Những người phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân”.

2. Khái quát chung về cơ cấu của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)

Việc phân tích nội hàm của các quy phạm của hệ thống pháp luật hình sự thực định trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999) được sửa đổi, bổ sung một điều bởi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (năm 2008) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự vào (năm 2009) trong suốt hơn 18 năm thi hành (từ ngày 01/7/2000 đến ngày 01/01/2018).

Như vậy dưới đây chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về hệ thống và cơ cấu của phần riêng pháp luật hình sự thực định trong Bộ luật Hình sự (năm 1999) xem xem nó có các đặc điểm cơ bản như thế nào?

Trước hết, chưa tính những lần sửa đổi, bổ sung theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự ngày 19/6/2009 thì nếu so với Phần chung có 10 chương (I-X) gồm 77 điều (Điều 1 - Điều 77), thì Phần riêng Bộ luật Hình sự thứ hai của Việt Nam có 14 chương (XI-XXIV) với tổng số tất cả là 267 điều (Điều 78 - Điều 344).

3. Đặc điểm hệ thống Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)

Hệ thống Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999) đã được sắp xếp lại trên cơ sở các chương của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985), đồng thời đã bổ sung thêm một chương mới nữa và như vậy, Bộ luật Hình sự Việt Nam thứ hai này ngoài việc giữ nguyên 09 chương cũ của Bộ luật Hình sự (năm 1985) đã có 04 chương mới, đó là những chương sau:

a. Chương XIV “Các tội xâm phạm sở hữu”, trên cơ sở ghép hai chương là Chương IV và Chương VI của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985).

b. Chương XIX “Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng” trên cơ sở ghép 02 mục là Mục A và Mục B và tách ra từ Chương VIII cũ trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985).

c. Chương XX “Các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính” trên cơ sở tách Mục c ra từ Chương VIII trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985).

d. Chương XVII “Các tội phạm về môi trường”, đây là Chương mới hoàn toàn được ghi nhận lần đầu trong pháp luật hình sự Việt Nam vào năm 1999.

Ngoài ra, trong lần pháp điển hóa thứ hai này toàn bộ các tội khác xâm phạm an ninh quốc gia trước đây (gồm 13 tội) được quy định tại Mục B Chương I Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1985) tức không thuộc nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia đặc biệt nguy hiểm tại Mục A thì nay đã chuyển sang các chương tương ứng khác của Bộ luật Hình sự (năm 1999).

4. Các điều luật không đề cập các cấu thành tội phạm riêng biệt của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)

Trong Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999) có 04 điều luật không đề cập các cấu thành tội phạm riêng biệt, các điều luật đó cụ thể là những điều luật sau:

a. Một điểu về hình phạt bổ sung được quy định chung tại Điều 92 - điều cuối cùng của Chương I đối với tất cả các tội xâm phạm an ninh quốc gia.

b. Ba điều luật đề cập một số khái niệm tại 03 chương (XXI, XXII và XXIII) như: Điều 277 “Khái niệm tội phạm về chức vụ” (Chương XXI); Điều 292 “Khái niệm tội xâm phạm hoạt động tư pháp” (Chương XXII) và; Điều 315 “Những người phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân” (Chương XXIII) của Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999).

5. Sự sắp xếp các nhóm tội phạm cụ thể Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)

Trong 264/267 điều (từ Điều 78 đến Điều 344 ) thuộc hệ thống Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999) thì các tội phạm cụ thể đã sắp xếp theo các nhóm khách thể loại (mà tội phạm xâm hại đến) tương ứng với 14 chương (chưa tính các sửa đổi, bổ sung vào năm 2009 trên cơ sở Luật số 37/2009/QH12) được thể hienj như sau:

a. Chương XI “Các tội xâm phạm an ninh quốc gia” có 14 điều (từ Điều 78 đến Điều 91 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) về các tội phạm cụ thể (ngoài Điều 92 về hình phạt bổ sung đốì với nhóm tội phạm này).

b. Chương XII “Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của con người” có 30 điều (từ Điều 93 đến Điều 122 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

c. Chương XIII “Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân” có 10 điều (từ điều Điều 123 đến Điều 132 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)), kể cả Điều 131 (Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) đã bị bãi bỏ theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009).

c. Chương XIV “Các tội xâm phạm sở hữu” có 13 điều (từ Điều 133 đến Điều 145 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

d. Chương XV “Các tội xâm phạm chế độ hôn nhân và gia đình” gồm có 07 điều (từ Điều 146 đến Điêu 152 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

e. Chương XVI “Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế” có 35 điều (từ Điều 153 đến Điều 181c Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

f. Chương XVII “Các tội xâm phạm về môi trường” có 13 điều (từ Điều 182 đến Điều 191a Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)), kể cả hai điều (Điều 183, Điều 184 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) đã bị bãi bỏ theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009).

g. Chương XVIII “Các tội phạm về ma túy” có 10 điều (từ Điều 192 đến Điều 201 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)), kể cả Điều 199 (Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) đã bị bãi bỏ theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009).

h. Chương XIX “Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng” có 59 điều (từ Điều 202 đến Điều 256 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)), kể cả hai điều (Điều 230a và Điều 230b Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) đã bổ sung theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009).

j. Chương XX “Các tội xâm phạm trật tự quản lý hành chính” có 20 điều (từ Điều 257 đến Điều 276 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

i. Chương XXI “Các tội phạm về chức vụ” có 15 điều gồm: 01 Điều 277 “Khái niệm tội phạm về chức vụ” và 14 điều (Điều 278 - Điều 284) về các tội phạm cụ thể và được chia đều thành hai nhóm tương ứng theo hai mục (Mục A “Các tội phạm về tham nhũng” có 07 điều và Mục B “Các tội phạm khác về chức vụ” có 07 điều tại Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

q. Chương XXII “Các tội xâm phạm hoạt động tư pháp” có 23 điều gồm: 01 Điều 292 “Khái niệm tội xâm phạm hoạt động tư pháp” và 22 điều (Điều 293 - Điều 314 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) về các tội phạm cụ thể.

k. Chương XXIII “Các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân” có 26 điều gồm: trong ccos có 01 Điều là điều 315 về khái niệm những người phải chịu trách nhiệm hình sự đối với nhóm tội phạm này và có 25 điều (từ Điều 316 đến Điều 340 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)) về các tội phạm cụ thể.

Cuối cùng là Chương XXIV “Các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh”, trong chương này có 04 điều (đó là từ Điều 341 đến Điều 344 Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999)).

6. Những thay đổi của Phần riêng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009)

Ta thấy, sau 10 năm thì hành (kể từ ngày 01/7/2000) cùng với việc ban hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009) thì những vấn đề thuộc Phần riêng Bộ luật Hình sự (năm 1999) đã có những điểm thay đổi đáng kể, sau đây ta sẽ cùng tìm hiểu về 03 điểm thay đổi chủ yếu của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009) như sau:

a. Mức hình phạt nghiêm khắc nhất (tử hình) đốì với 08 cấu thành tội phạm từ đặc biệt tăng nặng trở lên tương ứng tại 08 điều đã bị xóa bỏ là các điều 111, 139, 153, 180, 197, 221, 289 và 334.

Như vậy, nếu như hình phạt tử hình đã quy định đối với các cấu thành tội phạm trong Bộ luật Hình sự (năm 1999) tại thời điểm thông qua là trong 29 cấu thành tội phạm (tương tự như trong Bộ luật Hình sự (năm 1985) tại thời điểm thông qua, thì sau lần sửa đổi, bổ sung Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009) đã giảm đến 1/4 so vói tổng số ban đầu.

b. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009) đã có 16 điều đã sửa đổi, bổ sung ở các mức độ khốc nhau là các điều 84, 119, 161, 171, 174, 182, 185, 190, 191, 202, 225, 226, 248, 249, 251 và 274.

c. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự (năm 2009) cũng đã có 13 cấu thành tội phạm mới đã bổ sung thêm vào Bộ luật Hình sự (năm 1999) tương ứng với các điều mới là các điểu 164a, 164b, 170a, 180a, 180b, 180c, 182a, 182b, 191a, 226a, 226b, 230a, và 230b.

Trân trọng!