Mục lục bài viết

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031 là một sự kiện chính trị trọng đại, đòi hỏi sự tham gia tối đa của mọi tầng lớp nhân dân nhằm hiện thực hóa quyền làm chủ của công dân trong việc xây dựng bộ máy nhà nước. Trong bối cảnh xã hội hiện đại với sự dịch chuyển dân cư lớn, câu hỏi về việc liệu một cử tri đang đi du lịch hoặc vắng mặt tại nơi cư trú có được bỏ phiếu ở nơi khác hay nhờ người bầu cử thay không đã trở thành một vấn đề pháp lý và thực tiễn cấp thiết. Hệ thống pháp luật bầu cử hiện hành, bao gồm Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 cùng Luật sửa đổi, bổ sung năm 2025, đã thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ để vừa bảo đảm quyền lợi của cử tri, vừa duy trì tính liêm chính, trực tiếp của lá phiếu. Việc hiểu rõ các cơ chế này không chỉ giúp công dân thực hiện đúng quyền lợi của mình mà còn tránh được những rủi ro pháp lý phát sinh từ việc vi phạm các nguyên tắc bầu cử cơ bản.

 

1. Nguyên tắc bầu cử và quyền lợi của cử tri theo pháp luật hiện hành

Chế độ bầu cử tại Việt Nam được xây dựng trên bốn nguyên tắc nền tảng: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Những nguyên tắc này không chỉ là những quy định kỹ thuật mà còn là sự bảo đảm cho tính dân chủ và tính chính danh của các cơ quan đại diện. Đối với cử tri vắng mặt tại nơi cư trú do đi du lịch, việc áp dụng các nguyên tắc này có những sắc thái riêng biệt cần được phân tích sâu sắc.

Phân tích nguyên tắc bầu cử trực tiếp và tính không thể thay thế

Nguyên tắc bầu cử trực tiếp quy định rằng cử tri phải tự mình đi bầu, tự tay bỏ lá phiếu của mình vào hòm phiếu để lựa chọn người đủ tín nhiệm vào cơ quan quyền lực nhà nước. Khác với bầu cử gián tiếp thông qua đại cử tri, bầu cử trực tiếp bảo đảm sự kết nối trực tiếp giữa ý chí của cử tri và kết quả bầu cử. Điều 69 của Luật Bầu cử nhấn mạnh rằng cử tri không được nhờ người khác bầu hộ, bầu thay hoặc bầu bằng cách gửi thư.

Lý do của sự khắt khe này nằm ở việc bảo vệ tính trung thực của kết quả bầu cử. Nếu cho phép bầu cử thay, lá phiếu có thể không còn phản ánh đúng ý chí của người ủy quyền mà trở thành công cụ cho sự thao túng hoặc áp đặt. Đặc biệt, đối với những cử tri đang đi du lịch, việc vắng mặt tại địa phương không được coi là một "trở ngại bất khả kháng" để cho phép bầu thay, bởi pháp luật đã cung cấp các cơ chế để cử tri thực hiện quyền bỏ phiếu tại nơi họ đang có mặt. Do đó, việc nhờ người thân hoặc bạn bè bỏ phiếu hộ tại quê nhà khi bản thân đang ở nơi du lịch là hành vi vi phạm pháp luật.

Quyền lợi của cử tri và sự bảo vệ từ nhà nước

Mọi công dân đủ 18 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử, trừ những trường hợp bị tước quyền theo bản án của tòa án hoặc người mất năng lực hành vi dân sự. Quyền lợi này đi kèm với sự bảo đảm từ phía cơ quan tổ chức bầu cử: cử tri được tiếp cận thông tin về người ứng cử, được tạo điều kiện về địa điểm bỏ phiếu và được bảo mật tuyệt đối về nội dung lá phiếu thông qua nguyên tắc bỏ phiếu kín. Trong trường hợp cử tri vắng mặt, quyền lợi này được bảo vệ thông qua cơ chế thay đổi danh sách cử tri, cho phép họ không bị mất quyền công dân chỉ vì lý do di chuyển địa lý.

Nguyên tắc Nội dung cốt lõi Ý nghĩa đối với cử tri đi du lịch
Phổ thông Mọi công dân đủ 18 tuổi đều được bầu cử. Đảm bảo quyền bầu cử không bị mất đi do vắng mặt.
Bình đẳng Mỗi cử tri có một phiếu bầu với giá trị ngang nhau. Ngăn chặn việc bỏ phiếu hai nơi (vừa nơi cư trú vừa nơi du lịch).
Trực tiếp Cử tri tự tay bỏ phiếu, không qua trung gian. Buộc cử tri phải thực hiện thủ tục để tự mình bỏ phiếu tại nơi du lịch.
Bỏ phiếu kín Quá trình viết phiếu được giữ bí mật tuyệt đối. Đảm bảo sự tự do ý chí dù ở điểm bỏ phiếu lạ.

 

2. Cử tri vắng mặt tại nơi cư trú: Quyền bỏ phiếu tại nơi du lịch

Việc quản lý danh sách cử tri là khâu then chốt để bảo đảm nguyên tắc "mỗi cử tri chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri". Điều 34 của Luật Bầu cử năm 2015 và các hướng dẫn mới cho kỳ bầu cử 2026 đã chi tiết hóa quy trình cho những người vắng mặt tại nơi cư trú.

Phân tích Điều 34 Luật Bầu cử về ghi tên vào danh sách cử tri

Điều 34 thiết lập nguyên tắc cử tri được ghi tên vào danh sách cử tri tại nơi thường trú. Tuy nhiên, các khoản bổ sung đã mở rộng quyền lợi cho những đối tượng có sự thay đổi về nơi ở:

  • Cử tri là người tạm trú: Người có thời gian tạm trú dưới 12 tháng, nếu có nguyện vọng, sẽ được ghi tên vào danh sách cử tri tại nơi tạm trú để bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, huyện, xã.
  • Cử tri thay đổi nơi bỏ phiếu đột xuất: Đối với những người đi du lịch, công tác hoặc vì lý do cá nhân mà không thể có mặt tại nơi đã ghi tên trong danh sách cử tri, họ có quyền thực hiện thủ tục để được bỏ phiếu tại nơi đang có mặt.

Cơ chế này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa UBND cấp xã nơi cử tri đã có tên và nơi cử tri dự kiến sẽ bỏ phiếu. Việc ghi tên bổ sung vào danh sách cử tri ở nơi mới chỉ được thực hiện đến thời điểm bắt đầu bỏ phiếu.

Thủ tục để cử tri bỏ phiếu tại nơi tạm trú khi đi du lịch

Cử tri đang đi du lịch cần lưu ý rằng họ không thể mặc nhiên đến một điểm bỏ phiếu bất kỳ để yêu cầu bầu cử. Quy trình pháp lý đòi hỏi các bước xác thực danh tính và tình trạng chưa bỏ phiếu ở nơi khác:

  • Thông báo và yêu cầu: Cử tri phải thông báo cho UBND cấp xã nơi mình đã được ghi tên vào danh sách cử tri ban đầu để xin cấp "Giấy chứng nhận để cử tri tham gia bỏ phiếu ở nơi khác" (Mẫu số 11/HĐBC).
  • Xác nhận tại địa phương: Khi cấp giấy chứng nhận này, UBND cấp xã nơi cũ sẽ xóa tên cử tri khỏi danh sách hoặc ghi chú "Bỏ phiếu ở nơi khác" để tránh gian lận.
  • Đăng ký tại điểm du lịch: Cử tri mang giấy chứng nhận đến UBND cấp xã nơi đang du lịch để được bổ sung vào danh sách cử tri và nhận thẻ cử tri mới. Cử tri trong trường hợp này chỉ được tham gia bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.

 

3. Quy định về việc nhờ người bầu cử thay: Các trường hợp đặc biệt

Mặc dù nguyên tắc trực tiếp là tuyệt đối đối với người có khả năng hành vi bình thường, pháp luật bầu cử Việt Nam vẫn thể hiện tính nhân văn thông qua việc cho phép các hình thức hỗ trợ đặc thù cho những nhóm cử tri yếu thế. Tuy nhiên, sự hỗ trợ này được kiểm soát nghiêm ngặt để không biến tướng thành bầu cử thay.

Tại sao không được nhờ người khác bỏ phiếu thay khi đi du lịch?

Như đã phân tích, đi du lịch là một lựa chọn cá nhân và không phải là tình trạng sức khỏe hay khuyết tật nghiêm trọng. Việc cho phép nhờ người bỏ phiếu thay trong trường hợp này sẽ tạo ra tiền lệ xấu, làm xói mòn tính trung thực của bầu cử. Hơn nữa, với sự phát triển của công nghệ như ứng dụng VNeID, việc thay đổi nơi bỏ phiếu đã trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, do đó không còn lý do chính đáng nào cho việc ủy quyền bầu cử.

Các trường hợp được hỗ trợ theo quy định tại Điều 69

Khoản 3 và Khoản 4 Điều 69 Luật Bầu cử quy định rõ các trường hợp hỗ trợ:

  • Hỗ trợ viết phiếu: Cử tri không thể tự viết được phiếu bầu do không biết chữ hoặc gặp trở ngại về thể chất thì có thể nhờ người khác viết hộ. Tuy nhiên, người viết hộ phải bảo đảm bí mật lá phiếu, và quan trọng nhất, cử tri phải tự mình bỏ phiếu vào hòm phiếu.
  • Hỗ trợ bỏ phiếu: Chỉ trường hợp cử tri vì khuyết tật mà không thể tự mình bỏ phiếu vào hòm phiếu thì mới được nhờ người khác bỏ phiếu hộ.
  • Hòm phiếu phụ tại chỗ: Đối với người già yếu, ốm đau, người đang điều trị bệnh hoặc người đang bị tạm giam, Tổ bầu cử có trách nhiệm mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến tận nơi để cử tri thực hiện quyền bầu cử trực tiếp của mình.
Đối tượng Hình thức hỗ trợ Điều kiện kèm theo
Người không thể tự viết phiếu Nhờ người khác viết hộ. Phải tự tay bỏ phiếu và giữ bí mật.
Người khuyết tật không thể bỏ phiếu Nhờ người khác bỏ phiếu hộ vào hòm. Dưới sự giám sát của Tổ bầu cử.
Người ốm đau, già yếu tại nhà Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến. Vẫn phải tự thực hiện việc ghi phiếu.
Người đang bị tạm giam Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến trại. Đảm bảo quyền bầu cử cho người chưa mất quyền.

 

4. Hướng dẫn chi tiết thủ tục thay đổi nơi bỏ phiếu cho người đi du lịch

Trong kỳ bầu cử năm 2026, cử tri có hai phương thức để thực hiện quyền thay đổi nơi bỏ phiếu: phương thức truyền thống thông qua giấy tờ vật lý và phương thức hiện đại qua ứng dụng định danh điện tử VNeID.

Thủ tục truyền thống và Giấy chứng nhận Mẫu số 11/HĐBC

Cử tri cần liên hệ với UBND cấp xã nơi mình cư trú trước ngày bầu cử. Các loại giấy tờ cần chuẩn bị bao gồm Thẻ căn cước hoặc Thẻ cử tri đã được cấp. UBND xã sẽ cấp Giấy chứng nhận theo Mẫu số 11/HĐBC. Giấy này ghi rõ họ tên, ngày sinh, số thẻ cử tri và địa chỉ nơi mới cử tri sẽ đến bỏ phiếu.

Thời hạn thông báo: Cử tri nên thực hiện việc này càng sớm càng tốt, thông thường từ khi danh sách cử tri được niêm yết (80 ngày trước ngày bầu cử) cho đến trước thời điểm bắt đầu bỏ phiếu.

Chuyển đổi số trong bầu cử: Quy trình trên VNeID

Bộ Công an đã tích hợp chức năng "Bầu cử Quốc hội khóa XVI" lên VNeID để hỗ trợ cử tri vắng mặt. Đây là phương thức ưu việt cho người đi du lịch:

  • Truy cập: Đăng nhập VNeID (mức độ 2), chọn "Dịch vụ khác" rồi đến "Bầu cử Quốc hội khóa XVI".
  • Thay đổi địa điểm: Chọn "Khu vực bỏ phiếu của cử tri" và nhấn "Tạo yêu cầu thay đổi".
  • Xác nhận điện tử: Hệ thống sẽ cấp Giấy chứng nhận điện tử. Giấy này có giá trị pháp lý tương đương bản giấy và cử tri chỉ cần xuất trình trên ứng dụng khi đến điểm bỏ phiếu tại nơi du lịch.

Lưu ý về thời hạn: Nếu thay đổi từ nơi thường trú sang tạm trú (hoặc ngược lại) trên cùng hệ thống dữ liệu, yêu cầu phải được tạo trước 7 giờ sáng ngày 14/3/2026 (24 giờ trước bầu cử). Đối với việc đăng ký bỏ phiếu tại nơi khác đột xuất (du lịch), thời hạn là trước 7 giờ sáng ngày 15/3/2026.

 

5. Rủi ro pháp lý và trách nhiệm khi vi phạm quy định bầu cử

Việc thực hiện quyền bầu cử không chỉ là quyền lợi mà còn gắn liền với trách nhiệm pháp lý. Bất kỳ hành vi gian lận hoặc vi phạm các nguyên tắc bầu cử đều bị xử lý nghiêm minh theo các quy định của pháp luật hành chính và hình sự.

Xử lý hành vi bầu cử thay và gian lận cử trú

Theo Nghị định 282/2025/NĐ-CP (thay thế Nghị định 144/2021/NĐ-CP), các vi phạm liên quan đến cư trú nhằm mục đích trục lợi trong bầu cử sẽ bị xử phạt nặng. Chẳng hạn, việc cung cấp thông tin sai sự thật để được ghi tên vào danh sách cử tri hoặc sử dụng thông tin cư trú giả trên VNeID có thể bị phạt từ 8 đến 12 triệu đồng.

Bên cạnh đó, các hành vi cản trở cử tri thực hiện quyền bầu cử hoặc dùng thủ đoạn lừa gạt để thay đổi ý chí cử tri sẽ bị xử phạt tiền từ 2 đến 7 triệu đồng tùy mức độ, đi kèm với biện pháp khắc phục hậu quả là buộc xin lỗi công khai. Đặc biệt, thành viên Tổ bầu cử nếu cho phép người khác bỏ phiếu thay cho cử tri sẽ bị kỷ luật nghiêm khắc, từ khiển trách đến khai trừ đối với cán bộ, công chức.

Truy cứu trách nhiệm hình sự

Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định các tội danh liên quan đến bầu cử tại Điều 160 và Điều 161 :

  • Tội xâm phạm quyền bầu cử (Điều 160): Người nào lừa gạt, mua chuộc, cưỡng ép hoặc dùng thủ đoạn khác cản trở công dân thực hiện quyền bầu cử có thể bị phạt tù từ 1 đến 2 năm. Nếu có tổ chức hoặc dẫn đến việc phải bầu cử lại, mức hình phạt có thể cao hơn.
  • Tội làm sai lệch kết quả bầu cử (Điều 161): Người có trách nhiệm trong công tác bầu cử mà giả mạo giấy tờ, gian lận phiếu bầu có thể bị phạt tù từ 1 đến 3 năm.
Hành vi vi phạm Chế tài hành chính Chế tài hình sự
Bầu cử thay/hộ (lần đầu, ít nghiêm trọng) Phạt tiền theo Nghị định về bầu cử. Không áp dụng.
Gian lận cư trú để bầu cử nhiều nơi Phạt từ 8 - 12 triệu đồng (NĐ 282/2025). Có thể bị truy cứu nếu gây hậu quả lớn.
Dùng vũ lực cản trở cử tri đi bầu Phạt tiền đến 10 triệu đồng. Phạt tù từ 1 - 2 năm (Điều 160 BLHS).
Giả mạo phiếu bầu làm sai lệch kết quả Kỷ luật khai trừ công tác. Phạt tù từ 1 - 3 năm (Điều 161 BLHS).

Hệ thống pháp luật bầu cử Việt Nam đã tạo ra những cơ chế linh hoạt nhưng kiên định với các nguyên tắc dân chủ cốt lõi. Sự thấu hiểu và thực thi đúng đắn các quy định này của mỗi cử tri vắng mặt sẽ góp phần tạo nên một kỳ bầu cử thành công, khẳng định sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tính ưu việt của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.