Mục lục bài viết

Hàng năm, công dân trong độ tuổi nhận được lệnh gọi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự (NVQS). Đối với người lao động (NLĐ) đang đi làm, vướng mắc lớn nhất là ngày nghỉ khám NVQS có bị công ty trừ lương, trừ phép hay không. Bài viết này Luật Minh Khuê sẽ làm rõ các chế độ NLĐ được hưởng, phân biệt rõ các trường hợp theo quy định pháp luật mới nhất.

1. Khám nghĩa vụ quân sự có được tính là thời giờ làm việc hưởng lương?

Khám nghĩa vụ quân sự có thể được tính là thời giờ làm việc được hưởng lương, nhưng chỉ trong một số trường hợp. Theo quy định, thời gian người lao động (NLĐ) nghỉ để đăng ký, khám, kiểm tra sức khỏe nghĩa vụ quân sự (NVQS) được coi là thời giờ làm việc được hưởng lương, nếu pháp luật về NVQS có quy định cụ thể về việc hưởng nguyên lương.

Cơ sở pháp lý cho vấn đề này là Khoản 10, Điều 58, Nghị định 145/2020/NĐ-CP, quy định rằng: "Thời giờ người lao động nghỉ để thực hiện nghĩa vụ công dân được tính vào thời giờ làm việc được hưởng lương nếu pháp luật có quy định." Như vậy, việc NLĐ nghỉ để thực hiện nghĩa vụ công dân trong đó có khám NVQS là hợp pháp hoàn toàn, và doanh nghiệp không được coi đó là hành vi tự ý nghỉ việc hay nghỉ không phép để xử lý kỷ luật.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng điều khoản này chỉ áp dụng khi pháp luật về NVQS có quy định rõ ràng về việc được hưởng nguyên lương. Điều đó có nghĩa là Bộ luật Lao động không quy định trực tiếp, mà dẫn chiếu sang pháp luật về nghĩa vụ quân sự để xác định quyền lợi cụ thể.

Vì vậy, để biết NLĐ có được hưởng lương khi đi khám NVQS hay không, cần xem xét hai yếu tố:

  • Pháp luật về NVQS có quy định hưởng nguyên lương hay không.
  • Trong hợp đồng lao động hoặc nội quy, thỏa ước lao động tập thể của doanh nghiệp có quy định trả lương cho thời gian này hay không.

Nếu có quy định hưởng nguyên lương, thời gian đi khám NVQS được tính là thời giờ làm việc hưởng lương. Ngược lại, nếu không có quy định, NLĐ vẫn được nghỉ hợp pháp nhưng không được trả lương, và doanh nghiệp không được xử lý kỷ luật hay coi là nghỉ không phép.

2. Chế độ hưởng lương, phụ cấp khi nghỉ khám nghĩa vụ quân sự?

Chế độ hưởng lương khi người lao động (NLĐ) nghỉ đi khám nghĩa vụ quân sự phụ thuộc vào khu vực làm việc. Pháp luật hiện hành chia thành hai trường hợp rõ ràng: (1) NLĐ làm tại cơ quan, tổ chức hưởng lương từ ngân sách nhà nước, doanh nghiệp nhà nước thì được hưởng nguyên lương; (2) NLĐ làm ở khu vực tư nhân thì không hưởng lương nhưng được hưởng trợ cấp.

Nhiều người lao động thấy bạn bè, người quen làm ở cơ quan nhà nước được trả lương đầy đủ và cho rằng mình cũng được hưởng chế độ tương tự. Thực tế, Điều 12 Nghị định 13/2016/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 220/2025/NĐ-CP) quy định hai chế độ hoàn toàn khác nhau cho hai khu vực lao động.

Người lao động làm tại cơ quan, doanh nghiệp nhà nước

NLĐ làm tại cơ quan, tổ chức hưởng lương từ ngân sách nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước được hưởng nguyên lương và phụ cấp. Theo Khoản 1 Điều 12 Nghị định 13/2016/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 220/2025/NĐ-CP, NLĐ thuộc nhóm này khi đi khám, kiểm tra sức khỏe NVQS sẽ được trả đủ lương, phụ cấp và tiền tàu xe đi và về.

Ví dụ:
Anh A là công chức kế toán tại UBND phường X, hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Khi anh A nhận lệnh đi khám NVQS, UBND phường X vẫn trả 100% tiền lương và phụ cấp cho ngày đó, đồng thời thanh toán tiền xe cộ đi lại.

Lưu ý: Nguyên lương ở đây được hiểu là mức lương theo hợp đồng hoặc quyết định lương kèm các khoản phụ cấp (nếu có). Đơn vị sử dụng lao động (cơ quan, tổ chức nhà nước, doanh nghiệp nhà nước) chịu trách nhiệm chi trả đầy đủ.

NLĐ làm tại doanh nghiệp tư nhân, tổ chức khác

NLĐ làm tại doanh nghiệp tư nhân hoặc tổ chức không hưởng lương ngân sách không được công ty trả lương, nhưng được Nhà nước trợ cấp. Với người lao động làm việc tại khu vực ngoài nhà nước (như công ty TNHH, công ty cổ phần, doanh nghiệp có vốn nước ngoài FDI…), doanh nghiệp không có nghĩa vụ trả lương cho thời gian NLĐ đi khám NVQS.

Thay vào đó người lao động sẽ được Nhà nước chi trả một khoản trợ cấp theo quy định tại Khoản 2 Điều 12 Nghị định 220/2025/NĐ-CP, NLĐ gồm:

  • Tiền ăn (theo tiêu chuẩn của hạ sĩ quan trong Quân đội nhân dân Việt Nam).
  • Tiền tàu xe đi - về nơi khám sức khỏe.

Nguồn chi trả do Ban Chỉ huy Quân sự (Ban CHQS) thực hiện từ ngân sách quốc phòng.

Ví dụ: Anh B là nhân viên của Công ty TNHH Y (doanh nghiệp tư nhân). Khi anh B đi khám NVQS, công ty Y không trả lương cho ngày đó. Tuy nhiên, anh B sẽ được Ban CHQS chi trả tiền ăn và tiền tàu xe theo quy định.

Thủ tục nhận tiền ăn, tàu xe từ Ban CHQS Cấp Xã

 Theo quy định mới tại Nghị định 220/2025/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định 13/2016/NĐ-CP), đã có sự thay đổi quan trọng về thẩm quyền và thủ tục.

  • Quy định cũ (NĐ 13/2016): NLĐ phải liên hệ Ban CHQS cấp Huyện để nhận trợ cấp.
  • Quy định mới (NĐ 220/2025): Thẩm quyền gọi khám và chi trả chế độ đã được chuyển về cấp Xã. Công dân không hưởng lương ngân sách (khu vực tư nhân) sẽ được Ban CHQS cấp Xã chi trả tiền ăn, tiền tàu xe.

Sự thay đổi này giúp NLĐ nhận được quyền lợi nhanh chóng và thuận tiện hơn rất nhiều, không cần phải di chuyển lên tuyến huyện. Khi đi khám, NLĐ cần mang theo Căn cước công dân và Lệnh/Quyết định gọi để làm thủ tục nhận tiền ngay tại địa điểm khám hoặc tại trụ sở UBND xã.

Như vậy, khi đi khám nghĩa vụ quân sự, người lao động khu vực nhà nước được hưởng nguyên lương, trong khi người lao động khu vực tư nhân không được công ty trả lương nhưng được Nhà nước trợ cấp tiền ăn và chi phí đi lại. Việc chi trả trợ cấp hiện nay được thực hiện tại cấp xã, giúp NLĐ nhận quyền lợi nhanh chóng và thuận tiện hơn.

3. Nghỉ đi khám NVQS có bị trừ vào ngày nghỉ phép năm không?

Không. Đây là hai chế độ nghỉ hoàn toàn khác nhau. Doanh nghiệp không được phép trừ ngày nghỉ phép năm của người lao động (NLĐ) khi họ nghỉ để đi khám nghĩa vụ quân sự (NVQS), dù là doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân.

Cần phân biệt rõ:

  • Nghỉ phép năm (Điều 113 Bộ luật Lao động 2019): Là quyền lợi nghỉ ngơi, tái tạo sức lao động mà NLĐ được hưởng sau một thời gian làm việc nhất định. Đây là quyền nghỉ có tính chất phúc lợi.
  • Nghỉ khám NVQS (Luật Nghĩa vụ quân sự 2015): Là nghĩa vụ công dân bắt buộc, được pháp luật cho phép NLĐ nghỉ làm hợp pháp để thực hiện lệnh gọi khám, kiểm tra sức khỏe NVQS.

Đối với NLĐ khu vực tư nhân, họ không được trả lương cho ngày nghỉ đi khám, nhưng được Nhà nước chi trả trợ cấp (tiền ăn, tiền tàu xe). Nếu doanh nghiệp còn ép NLĐ dùng ngày phép năm để đi khám NVQS, tức là tước đoạt quyền nghỉ ngơi hợp pháp của NLĐ, vi phạm quy định tại Điều 113 Bộ luật Lao động 2019.

Do đó, việc nghỉ đi khám NVQS không được trừ vào phép năm, và doanh nghiệp không được xử lý kỷ luật hay khấu trừ quyền lợi của NLĐ vì lý do thực hiện nghĩa vụ công dân.

4. Thủ tục người lao động cần làm với công ty để hưởng chế độ?

Để được hưởng đầy đủ quyền lợi (hưởng lương hoặc nghỉ hợp pháp không lương) và tránh bị coi là nghỉ không phép, người lao động (NLĐ) cần chủ động thực hiện thủ tục thông báo, cung cấp giấy tờ theo đúng quy định ngay khi nhận được Lệnh gọi khám nghĩa vụ quân sự (NVQS).

Cụ thể như sau:

1. Thông báo với doanh nghiệp: Ngay sau khi nhận được Lệnh gọi hoặc Quyết định gọi khám sức khỏe NVQS, NLĐ cần thông báo ngay cho quản lý trực tiếp và bộ phận nhân sự (HR).
Nội dung thông báo nên nêu rõ:

  • Thời gian, địa điểm khám;
  • Số, ngày ký của Lệnh/Quyết định gọi khám.

Việc báo trước giúp doanh nghiệp chủ động sắp xếp công việc và ghi nhận đúng loại nghỉ.

2. Nộp giấy tờ chứng minh: NLĐ phải nộp bản sao hoặc bản chụp Lệnh gọi khám NVQS (hoặc Quyết định gọi của UBND cấp xã theo quy định mới tại Nghị định 220/2025/NĐ-CP). Đây là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để công ty xác nhận NLĐ nghỉ đúng quy định của pháp luật, tránh bị coi là tự ý nghỉ việc.

3. Hoàn tất thủ tục sau khi đi khám: Sau khi hoàn thành buổi khám, NLĐ nên xin giấy xác nhận đã tham gia khám tại địa điểm khám do Ban Chỉ huy Quân sự (Ban CHQS) cấp. Một số doanh nghiệp yêu cầu giấy này để lưu hồ sơ chứng minh việc NLĐ đã thực hiện đúng nghĩa vụ công dân. NLĐ nên chủ động hỏi và bổ sung sớm.

4. Lưu ý quan trọng: Nếu NLĐ không báo trước, không cung cấp giấy tờ hợp lệ hoặc vắng mặt không lý do, doanh nghiệp có quyền xử lý kỷ luật theo quy định về tự ý nghỉ việc (Điều 125 Bộ luật Lao động 2019).

Ngược lại, khi đã thực hiện đúng thủ tục trên, việc nghỉ để đi khám NVQS được coi là nghỉ hợp pháp, và NLĐ sẽ được hưởng đầy đủ quyền lợi theo khu vực làm việc (hưởng lương hoặc được trợ cấp từ Ban CHQS).

5. Trách nhiệm của doanh nghiệp khi người lao động nghỉ khám NVQS?

Khi người lao động (NLĐ) được gọi đi khám, kiểm tra sức khỏe nghĩa vụ quân sự (NVQS), doanh nghiệp có nghĩa vụ bắt buộc phải tạo điều kiện và đảm bảo đầy đủ quyền lợi cho NLĐ theo quy định pháp luật. Cụ thể gồm các trách nhiệm sau:

1. Nghĩa vụ tạo điều kiện: Doanh nghiệp phải cho NLĐ nghỉ làm để đi khám NVQS theo đúng thời gian được ghi trong Lệnh hoặc Quyết định gọi khám. Mọi hành vi cản trở, gây khó dễ hoặc không cho NLĐ nghỉ đều vi phạm Luật Nghĩa vụ quân sự 2015, có thể bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm tùy mức độ.

2. Nghĩa vụ thanh toán (đối với cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp nhà nước): Đối với NLĐ làm việc tại cơ quan, tổ chức hưởng lương từ ngân sách nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp phải chấm công hưởng nguyên lương, bao gồm:

  • Lương, phụ cấp theo quy định;
  • Tiền tàu xe đi - về nơi khám NVQS.

Các khoản này được chi trả trực tiếp từ đơn vị sử dụng lao động theo Khoản 1 Điều 12 Nghị định 13/2016/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 220/2025/NĐ-CP.

3. Nghĩa vụ chấm công và bảo lưu quyền lợi (đối với doanh nghiệp tư nhân): Đối với NLĐ làm việc tại khu vực tư nhân, doanh nghiệp không phải trả lương cho ngày nghỉ đi khám, nhưng phải ghi nhận đây là ngày nghỉ hợp pháp để thực hiện nghĩa vụ công dân. Điều đó có nghĩa là:

  • Không được trừ vào ngày phép năm;
  • Không được tính là nghỉ không phép;
  • Không được cắt thưởng chuyên cần hoặc ảnh hưởng đến thâm niên, đánh giá lao động.

Việc ghi nhận đúng loại nghỉ này thể hiện trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của NLĐ.

Có thể thấy rằng, doanh nghiệp, dù thuộc khu vực nhà nước hay tư nhân, đều có nghĩa vụ cho NLĐ nghỉ để đi khám NVQS, không được gây cản trở hoặc xử lý kỷ luật vì lý do này.

  • Doanh nghiệp nhà nước: Phải trả lương, phụ cấp và tiền tàu xe.
  • Doanh nghiệp tư nhân: Phải chấm công nghỉ hợp pháp, không trừ phép, không ảnh hưởng quyền lợi khác của NLĐ.

6. Công ty không giải quyết chế độ (lương/cho nghỉ) thì làm thế nào?

Trong trường hợp doanh nghiệp không cho người lao động (NLĐ) nghỉ để đi khám nghĩa vụ quân sự (NVQS), hoặc trừ lương, trừ phép năm sai quy định, NLĐ có quyền khiếu nại, tố cáo và yêu cầu xử lý theo đúng trình tự pháp luật.

Cụ thể, NLĐ cần thực hiện theo các bước sau:

1. Trao đổi và làm việc nội bộ: Trước hết, NLĐ nên trao đổi trực tiếp với ban giám đốc, phòng nhân sự hoặc công đoàn cơ sở để yêu cầu giải quyết quyền lợi. Khi làm việc, NLĐ cần xuất trình các căn cứ pháp lý như:

  • Nghị định 13/2016/NĐ-CP (quy định chế độ, chính sách khi đi khám NVQS, được sửa đổi bởi Nghị định 220/2025/NĐ-CP);
  • Nghị định 145/2020/NĐ-CP (hướng dẫn Bộ luật Lao động 2019, khẳng định quyền được nghỉ khi thực hiện nghĩa vụ công dân).

Nếu doanh nghiệp nhận sai và khắc phục, vụ việc có thể giải quyết nội bộ, không cần gửi cơ quan nhà nước.

2. Khiếu nại đến cơ quan lao động: Nếu doanh nghiệp vẫn không giải quyết hoặc cố tình vi phạm, NLĐ có thể làm đơn khiếu nại gửi Thanh tra Sở Lao động – Thương binh và Xã hội nơi công ty đặt trụ sở. Trường hợp vi phạm phổ biến:

  • Không cho nghỉ khi có lệnh khám NVQS;
  • Trừ lương trái quy định (đối với DNNN);
  • Trừ ngày phép năm để đi khám NVQS (mọi trường hợp).

Cơ quan lao động có thẩm quyền xử phạt hành chính doanh nghiệp và buộc khôi phục quyền lợi hợp pháp cho NLĐ.

3. Báo cáo cơ quan quân sự: Nếu doanh nghiệp có hành vi cản trở, gây khó dễ hoặc ngăn không cho NLĐ tham gia khám NVQS, NLĐ cần báo cáo ngay cho Ban Chỉ huy Quân sự (Ban CHQS) cấp xã nơi mình cư trú hoặc nơi làm việc. Theo Khoản 4 Điều 9 Nghị định 218/2025/NĐ-CP, hành vi cản trở công dân thực hiện nghĩa vụ quân sự sẽ bị:

  • Phạt tiền từ 10.000.000 đến 20.000.000 đồng đối với tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm;
  • Buộc khắc phục hậu quả, thậm chí có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

7. Đang đi làm có thể tạm hoãn nghĩa vụ quân sự được không?

Không. Cần phải khẳng định rõ, việc "đang đi làm" hoặc có hợp đồng lao động tại doanh nghiệp (kể cả khu vực tư nhân) không phải là lý do để được tạm hoãn nghĩa vụ quân sự.

Pháp luật không phân biệt người đang đi làm hay đang không đi làm, mà chỉ quy định các trường hợp cụ thể được tạm hoãn gọi nhập ngũ tại Khoản 1, Điều 41, Luật Nghĩa vụ quân sự 2015. Nếu người lao động thuộc một trong các trường hợp này thì sẽ được tạm hoãn, ngược lại, nếu không thuộc diện nào, họ vẫn phải chấp hành lệnh gọi khi nhận được.

Các trường hợp tạm hoãn phổ biến mà người lao động có thể thuộc diện áp dụng bao gồm:

  • Là lao động duy nhất: Phải trực tiếp nuôi dưỡng thân nhân không còn khả năng lao động hoặc chưa đến tuổi lao động (ví dụ: cha mẹ già yếu).
  • Hoàn cảnh gia đình: Có anh, chị, em ruột đang là hạ sĩ quan, binh sĩ phục vụ tại ngũ hoặc đang thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân.
  • Sức khỏe: Chưa đủ sức khỏe phục vụ tại ngũ theo kết luận của Hội đồng khám sức khỏe.
  • Nhiệm vụ đặc thù: Thuộc diện "Dân quân thường trực".
  • Cư trú: Người di dân đến vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn trong 3 năm đầu.

Doanh nghiệp và người lao động cần rà soát chính xác các điều kiện này. Nếu không thuộc các diện trên, NLĐ phải sắp xếp công việc để đi khám sức khỏe và nhập ngũ khi có lệnh.

Kết luận

Việc nghỉ khám nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ và quyền lợi hợp pháp, người lao động tuyệt đối không bị trừ vào ngày nghỉ phép năm. Vấn đề hưởng lương được pháp luật phân định rõ ràng: NLĐ làm tại cơ quan, doanh nghiệp nhà nước được hưởng nguyên lương, phụ cấp do đơn vị chi trả. Ngược lại, NLĐ tại doanh nghiệp tư nhân không hưởng lương công ty, nhưng được Nhà nước đảm bảo trợ cấp tiền ăn và tàu xe.

Theo quy định mới tại Nghị định 220/2025/NĐ-CP, khoản trợ cấp này sẽ do Ban CHQS cấp Xã chi trả để thuận tiện hơn cho công dân. Người lao động phải nộp Lệnh/Quyết định gọi để thông báo cho công ty , và doanh nghiệp có trách nhiệm tạo điều kiện, không được cản trở.

Đây là những quy định pháp lý phức tạp. Nếu Quý khách là NLĐ hay doanh nghiệp cần tư vấn chi tiết về thủ tục hoặc giải quyết tranh chấp, hãy liên hệ ngay với Luật Minh Khuê qua Hotline 1900 6162, Email hoặc Chat trực tuyến để được các luật sư hỗ trợ kịp thời và chính xác.