Đối tượng nào được hưởng ưu đãi lựa chọn nhà thầu?

Trong cấu trúc kinh tế hiện đại, đấu thầu không chỉ đơn thuần là quy trình kỹ thuật nhằm lựa chọn đơn vị cung ứng hàng hóa, dịch vụ với chi phí tối ưu, mà còn là công cụ chính sách quan trọng để Chính phủ thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội vĩ mô. Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của vai trò điều tiết này chính là chế định về ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu. Thay vì áp dụng một cơ chế cào bằng, pháp luật đấu thầu thiết lập các quy tắc ưu tiên đặc thù dành cho một số đối tượng nhất định, nhằm bù đắp những bất lợi về quy mô, nguồn lực hoặc để khuyến khích các giá trị bền vững như bảo vệ môi trường và đổi mới sáng tạo.

Việc xác định đối tượng được hưởng ưu đãi không chỉ là một thủ tục hành chính mà là sự hiện thực hóa nguyên tắc bảo hộ sản xuất trong nước và hỗ trợ các thành phần kinh tế yếu thế như doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ, hoặc các thực thể sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật, phụ nữ và người dân tộc thiểu số. Đặc biệt, trong bối cảnh thực thi Luật Đấu thầu năm 2023, danh mục đối tượng và phương thức tính ưu đãi đã được chuẩn hóa theo hướng minh bạch và thực chất hơn, tạo điều kiện cho hàng hóa nội địa và các doanh nghiệp mang tính đặc thù có cơ hội cạnh tranh sòng phẳng với các tập đoàn lớn. 

1. Nguyên tắc chung về ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu

Chính sách ưu đãi trong đấu thầu không được thiết lập để phá vỡ nguyên tắc cạnh tranh mà ngược lại, nó nhằm thiết lập một "sân chơi" công bằng hơn cho các chủ thể có đóng góp đặc thù cho sự phát triển của quốc gia. Ý nghĩa của việc áp dụng ưu đãi tập trung vào ba mục tiêu cốt lõi: khuyến khích sản xuất trong nước, bảo vệ môi trường và hỗ trợ các nhóm doanh nghiệp yếu thế hoặc đặc thù.

Việc khuyến khích sản xuất trong nước được thực hiện thông qua cơ chế ưu tiên hàng hóa có xuất xứ Việt Nam và các nhà thầu nội địa. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung ứng nước ngoài, đặc biệt trong các lĩnh vực thiết yếu và công nghệ chiến lược. Về khía cạnh môi trường, đấu thầu xanh đã được luật hóa để ưu tiên các sản phẩm, dịch vụ thân thiện với hệ sinh thái, buộc các nhà thầu phải cải tiến công nghệ sản xuất theo hướng bền vững.

Đặc biệt, chính sách hỗ trợ doanh nghiệp yếu thế (doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ) và các đơn vị sử dụng lao động đặc thù (người khuyết tật, thương binh, phụ nữ) thể hiện vai trò điều tiết xã hội của hoạt động mua sắm công. Nhà nước chấp nhận trả một mức phí cao hơn hoặc dành những đặc quyền nhất định cho các đối tượng này để đảm bảo an sinh xã hội và phân phối lại lợi ích kinh tế một cách công bằng.

Nguyên tắc áp dụng ưu đãi là sự kết hợp giữa định tính và định lượng. Nhà thầu thuộc đối tượng ưu đãi sẽ được cộng điểm vào điểm đánh giá hoặc được trừ tiền vào giá dự thầu/giá đánh giá tùy theo phương pháp lựa chọn nhà thầu được áp dụng. Điều này đảm bảo rằng các ưu đãi được hiện thực hóa một cách minh bạch thông qua các con số cụ thể trong báo cáo đánh giá hồ sơ dự thầu.

2. Đối tượng nào được hưởng ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu?

Trong hoạt động đấu thầu, việc lựa chọn nhà thầu không chỉ dựa trên tiêu chí về giá hay năng lực kỹ thuật mà còn gắn với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nước. Thông qua chính sách ưu đãi trong đấu thầu, pháp luật hướng tới việc khuyến khích sử dụng hàng hóa trong nước, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp khởi nghiệp và tạo điều kiện cho các nhóm lao động yếu thế tham gia thị trường lao động.

Để thực hiện mục tiêu này, Khoản 1 Điều 10 Luật Đấu thầu năm 2023 quy định cụ thể các đối tượng được hưởng ưu đãi trong quá trình lựa chọn nhà thầu. Quy định này đã được Khoản này được bổ sung bởi Điểm c Khoản 7 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Đấu thầu; Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư; Luật Hải quan; Luật Thuế giá trị gia tăng; Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu; Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công; Luật Quản lý, sử dụng tài sản công 2025 có hiệu lực từ ngày 01/07/2025, nhằm mở rộng phạm vi ưu đãi đối với các sản phẩm công nghệ cao, hoạt động đổi mới sáng tạo và các chủ thể tham gia hệ sinh thái khoa học – công nghệ.

Các đối tượng được hưởng ưu đãi được thể hiện trong bảng sau:

3. Điểm mới của Luật sửa đổi có hiệu lực từ 01/07/2025

Luật số 90/2025/QH15 không chỉ bổ sung đối tượng mà còn điều chỉnh căn bản cách tiếp cận về điều kiện hưởng ưu đãi, tạo ra sự linh hoạt và nới lỏng các rào cản hành chính cho nhà thầu.

Một trong những cải cách lớn nhất là việc mở rộng khái niệm "nhà thầu ưu đãi" tại Điểm g Khoản 1 Điều 10. Nếu trước đây chỉ dừng lại ở "doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo", thì từ tháng 07/2025, danh sách này bao gồm:

• Cá nhân khởi nghiệp sáng tạo.
• Tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận.
• Trung tâm đổi mới sáng tạo; Trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D).
• Doanh nghiệp khoa học và công nghệ; Tổ chức khoa học và công nghệ.
• Cơ sở ươm tạo công nghệ cao; Doanh nghiệp thành lập mới từ dự án sản xuất sản phẩm công nghệ cao.

Việc công nhận cá nhân và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp là một bước đi đột phá, cho thấy Nhà nước sẵn sàng hỗ trợ từ giai đoạn "ý tưởng" và "vườn ươm" thay vì chỉ hỗ trợ khi đã hình thành doanh nghiệp chính thức.

Tại Điểm h Khoản 1 Điều 10, Luật sửa đổi đã lược bỏ con số "25%" cụ thể trong văn bản luật. Thay vào đó, việc xác định tỷ lệ cụ thể sẽ do Chính phủ quy định chi tiết trong các Nghị định hướng dẫn (như Nghị định 214/2025/NĐ-CP) tùy theo tình hình kinh tế - xã hội từng thời kỳ. Điều này cho phép sự linh hoạt tối đa, giúp Chính phủ có thể điều chỉnh tăng hoặc giảm mức yêu cầu mà không cần phải chờ sửa đổi Luật, qua đó phản ứng nhanh hơn với các biến động của thị trường lao động.

Điểm sáng của Nghị định 214/2025/NĐ-CP là quy định về việc miễn đáp ứng yêu cầu năng lực, kinh nghiệm cho các đối tượng quy định tại Điểm g Khoản 1 Điều 10 (nhóm khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo) trong vòng 05 năm đầu kể từ khi được công nhận. Trước đây, nhiều doanh nghiệp công nghệ trẻ thường bị loại ngay từ vòng "gửi xe" vì không có hợp đồng tương tự. Quy định mới này phá vỡ vòng quẩn: "Muốn có hợp đồng phải có kinh nghiệm - Muốn có kinh nghiệm phải có hợp đồng". Giờ đây, các sản phẩm sáng tạo có thể trực tiếp đi vào quá trình đánh giá kỹ thuật và tài chính dựa trên giá trị thực tế của giải pháp thay vì hồ sơ quá khứ.

4. Cách chứng minh đối tượng ưu đãi trong hồ sơ dự thầu

Chứng minh ưu đãi là trách nhiệm của nhà thầu. Nếu không cung cấp đủ bằng chứng, nhà thầu sẽ mặc nhiên không được hưởng ưu đãi dù thực tế họ thuộc đối tượng đó.

4.1. Các loại giấy tờ chứng nhận quan trọng

Nhà thầu cần chuẩn bị các tài liệu sau đây trong Hồ sơ dự thầu (E-HSDT) để xác nhận tư cách ưu đãi:

Đối với hàng hóa xuất xứ Việt Nam: Cần có Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) hoặc bản tự khai chi phí sản xuất trong nước có xác nhận của đơn vị sản xuất. Trong đó, phải bóc tách rõ chi phí sản xuất nội địa (G*) so với giá dự thầu (G) trừ thuế.

Đối với doanh nghiệp công nghệ cao và KH&CN: Bản sao có chứng thực Giấy chứng nhận doanh nghiệp công nghệ cao hoặc Giấy chứng nhận doanh nghiệp khoa học và công nghệ do Bộ Khoa học và Công nghệ cấp.

Đối với cá nhân khởi nghiệp và trung tâm đổi mới sáng tạo: Văn bản xác nhận của cơ quan chủ quản (Bộ, cơ quan ngang Bộ hoặc UBND cấp tỉnh) về việc công nhận cá nhân/tổ chức đó thuộc hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia hoặc địa phương.

Đối với lao động đặc thù:

• Danh sách lao động ký tên đóng dấu của doanh nghiệp.
• Bản sao hợp đồng lao động và xác nhận đóng BHXH trong thời gian ít nhất 03 tháng gần nhất tính đến thời điểm đóng thầu.
• Giấy tờ chứng minh đối tượng: Giấy xác nhận mức độ khuyết tật, thẻ thương binh, hoặc giấy khai sinh/hộ khẩu chứng minh dân tộc thiểu số.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ: Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp và báo cáo tài chính năm gần nhất để xác định số lượng lao động trung bình năm và tổng doanh thu không vượt quá ngưỡng quy định của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.

4.2. Quy trình nộp và bổ sung tài liệu minh chứng

Trong kỷ nguyên đấu thầu qua mạng, hầu hết thông tin này sẽ được nhà thầu cập nhật lên hồ sơ năng lực trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Hệ thống hiện đã kết nối với cơ sở dữ liệu về đăng ký doanh nghiệp và quản lý thuế, giúp tự động xác thực một phần các tiêu chí về SMEs và tình hình nộp thuế.

Một điểm lưu ý quan trọng theo Nghị định 214/2025/NĐ-CP: Nếu nhà thầu phát hiện thiếu tài liệu chứng minh về tư cách hợp lệ hoặc ưu đãi sau thời điểm đóng thầu, họ được phép gửi tài liệu bổ sung đến chủ đầu tư. Chủ đầu tư có trách nhiệm tiếp nhận và đánh giá, miễn là việc bổ sung này không làm thay đổi bản chất của nhà thầu hay các nội dung cơ bản về kỹ thuật, giá dự thầu đã nộp.

Đối với nhóm sản phẩm mới tại Điểm i, hồ sơ minh chứng còn bao gồm các bằng chứng về sở hữu trí tuệ hoặc kết quả nghiệm thu nhiệm vụ KH&CN cấp Nhà nước/cấp Bộ. Việc sở hữu bằng độc quyền sáng chế hoặc giải pháp hữu ích liên quan đến sản phẩm chào thầu là một trong những bằng chứng thuyết phục nhất để nhà thầu được hưởng mức ưu đãi tối đa 7,5%.

Kết luận

Các quy định về đối tượng được hưởng ưu đãi trong lựa chọn nhà thầu là một bộ phận không thể tách rời của hệ thống pháp luật đấu thầu, đóng vai trò như một "bộ lọc" tích cực để định hướng dòng vốn đầu tư công vào các mục tiêu phát triển bền vững. Thông qua việc tạo ra các lợi thế về điểm số hoặc giá đánh giá cho các sản phẩm đổi mới sáng tạo, hàng hóa có tỷ lệ nội địa hóa cao và các doanh nghiệp có đóng góp lớn cho an sinh xã hội, Nhà nước đã tạo ra một bệ phóng quan trọng giúp các thực thể này nâng cao năng lực tự thân và khả năng cạnh tranh quốc tế. Chính sách ưu đãi không làm mất đi tính cạnh tranh của đấu thầu, mà ngược lại, nó tạo ra sự cạnh tranh công bằng hơn bằng cách thiết lập một điểm xuất phát phù hợp cho những chủ thể mang trọng trách đặc thù.

Tuy nhiên, để các chính sách này thực sự đi vào cuộc sống, đòi hỏi các nhà thầu phải chủ động nắm vững các tiêu chuẩn kỹ thuật và hồ sơ minh chứng năng lực để hiện thực hóa quyền lợi hợp pháp của mình. Đồng thời, các đơn vị mời thầu cũng cần thực hiện chức trách một cách liêm chính, đảm bảo việc áp dụng ưu đãi đúng đối tượng, đúng định mức, tránh mọi biểu hiện trục lợi hoặc làm sai lệch bản chất tốt đẹp của chính sách. Khép lại vấn đề, có thể khẳng định rằng, một hệ thống ưu đãi minh bạch và thực chất sẽ là động lực mạnh mẽ để thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng chuyên nghiệp, sáng tạo và trách nhiệm, góp phần kiến tạo một nền kinh tế tự chủ, thịnh vượng và bao trùm.

Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!