Hậu quả pháp lý của hoạt động trả hồ sơ điều tra bổ sung trong vụ án hình sự?

Trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự là hoạt động tố tụng quan trọng được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm đảm bảo giải quyết vụ án được khách quan, toàn diện và chính xác, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Thực tiễn áp dụng các quy định về trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự trong thời gian qua đã đem lại nhiều giá trị thực tiễn to lớn. Hậu quả pháp lý là việc ta áp dụng chế định trả hồ sơ điều tra bổ sung thì có nhiều vấn đề sẽ xảy ra, nhiều chế định được áp dụng để giải quyết vụ án cho chính xác. Khi đã đem lại được những thành công trong quá trình áp dụng các chế định đó thì sẽ được pháp luật ghi nhận một cách cụ thể và trong từng điều luật.

Nhiệm vụ của điều tra vụ án hình sự là: Xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội; xác định thiệt hại do tội phạm gây ra, tạo điều kiện cần thiết cho việc giải quyết vụ án; lập hồ sơ đề nghị truy tố bị can; xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan, tổ chức áp dụng các biện pháp khắc phục và  ngăn ngừa. Tuy nhiên, cơ quan tiến hành tố tụng quyết định trả hồ sơ để điều tra bổ sung tất nhiên là nhiệm vụ điều tra đã không thực hiện đầy đủ. Do đó khi có quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung của Viện kiểm sát hoặc Tòa án thì Cơ quan điều tra sẽ lại làm nhiệm vụ tiến hành việc điều tra lần nữa. Việc điều tra bổ sung này sẽ giúp Cơ quan điều tra thu thập những chứng cứ cũng như những chế định quan trọng để giải quyết vụ án chính xác hơn. Vì vậy mà việc trả hồ sơ điều tra bổ sung khi chưa đủ căn cứ hoặc còn thiếu một vấn đề nào đó có lien quan để giải quyết vụ án là việc rất cần thiết, và khi có quyết định trả hồ sơ điều tra bổ sung tất nhiên sẽ dẫn đến việc điều tra, việc điều tra này sẽ thu thập thông tin chứng minh cho vụ án chính xác, toàn diện hơn.

Quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án được đưa ra khi không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, người thực hiện hành vi chưa đến tuổi chịu trách nhiệm, bị can tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo khác và khoản 2 Điều 164 Bộ luật Tố tụng hình sự5... Đây là hậu quả của hoạt động điều tra nếu thuộc vào các quy định đó vụ án sẽ bị đình chỉ  hoặc tạm đình chỉ, và cũng có trong hoạt động điều tra bổ sung mà được cụ thể hóa trong quy định của pháp luật cụ thể là Điều 169 và 180 của Bộ luật Tố tụng hình sự6. Trong một số trường hợp, khi tiến hành điều tra để thu thập thêm chứng cứ thì vụ án đó lại rơi vào những căn cứ không thể giải quyết tiếp được. Vì vậy hoạt động điều tra được tiến hành để thu thập thêm bằng chứng cụ thể, để có thể giải quyết vụ án, thu thập thêm chứng cứ chứng minh đúng tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội, xác định tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Tùy thuộc vào những vấn đề thu thập được trong lần điều tra bổ sung nếu có nhiều sai phạm được phát hiện, nhiều vấn đề chưa được làm rõ cần phải điều tra thêm để thu thập thêm thông tin có ích cho vụ án. Do vậy, tùy vào mức độ mà cơ quan tiến hành tố tụng hình sự quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án, giúp giải quyết vụ án khách quan, đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa và đặc biệt là tôn trọng, bảo vệ các quyền và lợi ích cơ bản của công dân.

Theo quy định của pháp luật thì những vụ việc nào thu thập được trong quá trình điều tra hay bất cứ những gì có thể đáp ứng để làm sáng tỏ vụ án đều có thể xem là căn cứ để định tội. Thông qua những căn cứ cũng như những gì thu thập được sẽ làm cơ sở cho việc truy tố bị can. Điều tra bổ sung là tìm kiếm thêm những chứng cứ quan trọng của vụ án, khi đó có nhiều vấn đề sẽ phát hiện ra: Có thể là tìm thấy bằng chứng mới hay tội phạm mới trong lần điều tra bổ sung này… Vấn đề quan trọng nói ở đây là khi điều tra bổ sung có phát hiện những vấn đề trên thì Viện kiểm sát truy cứu thêm người thêm tội. Khi đã truy cứu thêm người thêm tội thì Cơ quan điều tra phải có bản kết luận điều tra lại. Thông qua bản kết luận điều tra đó nếu không thuộc trường hợp tình tiết tăng nặng hình sự thì Viện kiểm sát phải truy tố lại, và dẫn đến quy định tại Điều 163 đề nghị truy tố lại. Theo đó, Tòa án phải làm lại quyết định đưa vụ án ra xét xử. Thông qua hoạt động điều tra bổ sung mà Cơ quan điều tra lại có thể tìm ra người phạm tội mới, tìm ra chứng cứ mới để cho việc truy tố của Viện kiểm sát, cũng như việc định tội của Tòa án đúng đắn, không để lọt tội phạm khỏi vòng pháp luật.

Tất cả hậu quả pháp lý của ba vấn đề trên đều dẫn đến hậu quả pháp lý thứ tư này, cái mà hậu quả trên hướng tới là cơ sở cho việc xác định vụ án thật sự chính xác với sự thật khách quan của vụ án. Xác định sự thật của vụ án một cách khách quan là tiến hành điều tra và xét xử vụ án một cách vô tư, không định kiến suy diễn mà phải dựa vào các chứng cứ đã thu thập và đánh giá theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Các quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng phải có căn cứ, tức là chỉ khởi tố vụ án hình sự khi đã xác định có dấu hiệu phạm tội, xem xét hành vi phạm tội trên các mặt của yếu tố cấu thành tội phạm trong một tổng thể không tách rời nhau. Những vấn đề trên đã được cụ thể hóa trong quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự cụ thể ở Điều 10 xác định sự thật của vụ án, đây là hậu quả rất quan trọng mà mọi vấn đề điều hướng tới và đã trở thành nguyên tắc cơ bản của Bộ luật Tố tụng hình sự, đảm bảo việc xử lý vụ án được công minh, không để lọt tội phạm đồng thời không làm oan người vô tội.

Thông qua quá trình trả hồ sơ điều tra bổ sung vụ án hình sự có thể thấy rằng việc trả hồ sơ để điều tra sẽ làm cho vụ án thêm sáng tỏ, đúng sự thật hơn. Thông qua quy định trả hồ sơ điều tra bổ sung góp phần cho vụ án được chính xác, đúng như hậu quả thứ tư của vấn đề. Và qua đó các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự ghi nhận từng vấn đề và sẽ cụ thể hóa thành những quy định của pháp luật để tất cả các cơ quan tố tụng áp dụng theo những quy định cụ thể đó để có thể giải quyết vụ án nhanh chóng và chính xác hơn.