Khách hàng: Kính thưa Luật sư Minh Khuê, tôi có một vấn đề trong bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra mong muốn luật sư giúp tôi giải đáp. Vấn đề của tôi là gia súc là những con vật như thế nào? Hiện nay trong thực tiễn còn tồn tại vấn đề “việc xác định nhầm gia cầm là súc vật" và xác định cả “lỗi của súc vật” không?

Cảm ơn!

Trả lời:

Chào bạn, cảm ơn bạn đã tin tưởng và gửi câu hỏi tới Công ty Luật Minh Khuê, câu hỏi của bạn sẽ do đội ngũ Luật sư bên Công Ty TNHH Luật Minh Khuê trả lời như sau:

1. Khái niệm gia súc

Theo từ điển tiếng việt, Súc vật hay còn gọi là vật nuôi theo cách hiểu chung nhất là những loài động vật được nuôi trong nhà, chúng có thể được thuần hóa (hoàn toàn) hoặc bán thuần hóa (thuần hóa một phần) hoặc được thuần dưỡng, huấn luyện. Súc vật có thể bao gồm gia súc, gia cầm, thú cưng hoặc vật nuôi khác. Súc vật được nuôi và sử dụng trong nông nghiệp, công nghiệp, thể thao, giải trí, bầu bạn và các công việc khác. Dưới đây là danh sách liệt kê các loài động vật được nuôi trong nhà.

Súc vật được hiểu đó là “thú vật nhà”, hay “thú vật nuôi trong nhà”, “con vật nuôi trong nhà”. Như vậy, có thể hiểu một cách chung nhất thì “súc vật là những loại vật nuôi trong nhà”. Tuy nhiên, vật nuôi trong nhà có thể là thú hoặc chim, mà súc vật là động vật thuộc lớp thú, đó là “một loài động vật có 4 chân, có vú và sinh con”, khác với gia cầm là “giống vật có cánh nuôi trong nhà như gà, vịt, ngỗng”. Ngoài ra, súc vật còn được hiểu là “thú dữ được thuần hóa,...”.

Như vậy, Bộ luật dân sự năm 2015 không đưa ra khái niệm súc vật, nhưng đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về súc vật được đưa ra. Nhìn chung, các cách định nghĩa này đều khẳng định súc vật là loài thú đã được thuần dưỡng để nuôi ở trong nhà.

Vậy thú giữ và súc vật khác nhau hay giống nhau? Thú dữ có những đặc điểm khác biệt so với súc vật, trong đó đặc điểm đặc biệt quan trọng đó là con người chưa thể thuần dưỡng được thú dữ. Còn những loài thú mà có thể thuần dưỡng để nuôi trong nhà thì về bản chất đều “không dữ”. Do đó, ta chỉ nên coi súc vật là một loài thú (không dữ) chứ không nên coi chúng là thú dữ. Từ những phân tích này, có thể đưa ra khái niệm súc vật như sau:

Súc vật là những loài động vật đã được con người thuần dưỡng để trở thành những vật nuôi trong nhà, sống thân thiện với con người và môi trường xung quanh, con người có thể điều khiển được hoạt động của chúng để phục vụ cho các nhu cầu của mình.

=> Như vậy, nhóm gia cầm như gà, vịt, ngỗng... không thể coi là súc vật (gia súc) gây thiệt hại được. nhóm gia cầm có thể được đặt tên là nhóm thứ ba, không phải gia súc (súc vật) cũng không phải thú dữ.

2. Cơ sở pháp lý bồi thường thiệt hại do súc vật gây thiệt hại

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra được quy định cụ thể trong Điều 603 Bộ luật dân sự năm 2015.

"Điều 603. Bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra

1. Chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra cho người khác. Người chiếm hữu, sử dụng súc vật phải bồi thường thiệt hại trong thời gian chiếm hữu, sử dụng súc vật, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

2. Trường hợp người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm cho súc vật gây thiệt hại cho người khác thì người thứ ba phải bồi thường thiệt hại; nếu người thứ ba và chủ sở hữu cùng có lỗi thì phải liên đới bồi thường thiệt hại.

3. Trường hợp súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật gây thiệt hại thì người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật phải bồi thường; khi chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng súc vật có lỗi trong việc để súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật thì phải liên đới bồi thường thiệt hại.

4. Trường hợp súc vật thả rông theo tập quán mà gây thiệt hại thì chủ sở hữu súc vật đó phải bồi thường theo tập quán nhưng không được trái pháp luật, đạo đức xã hội."

Mặc dù súc vật và thú dữ đều là các loài động vật và đều có khả năng gây ra những thiệt hại cho con người và môi trường xung quanh, dẫn đến việc phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại của chủ sở hữu hoặc các chủ thể khác. Tuy nhiên, cơ sở pháp lý để giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại do súc vật và thú dữ gây ra lại được quy định khác nhau. Điều này được giải thích bởi những đặc điểm khác biệt về bản năng tính loài giữa súc vật và thú dữ.

=> Sự tách biệt các trường hợp bồi thường thiệt hại do động vật gây trong Bộ luật Dân sự của Việt Nam đảm bảo việc xác định căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường trong các trường họp khác nhau một cách chi tiết hơn.

Tuy nhiên, việc tách biệt sẽ rơi vào việc liệt kê các trường hợp bồi thường thiệt hại do động vật gây ra, mà việc liệt kê sẽ không thể bao quát được tất cả các trường hợp động vật gây thiệt hại, dẫn đến việc khi giải quyết tranh chấp về bồi thường thiệt hại sẽ phải viện dẫn quy định tương tự pháp luật để giải quyết. Điều này dẫn đến nhiều trường hợp, cơ quan áp dụng đã viện dẫn quy định một cách không chính xác. Thực tế này cho thấy việc hoàn thiện cơ cấu các quy định liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do động vật gây ra là một trong những yêu cầu mà cuốn sách này cần phải giải quyết.

3. Thực tiễn súc vật gây thiệt hại

Trên thực tế súc vật gây thiệt hại xảy ra rất nhiều, nhưng các bên thường thỏa thuận được về mức bồi thường và phương thức bồi thường nên không yêu cầu tòa án giải quyết.

Do đó, số lượng các vụ tranh chấp về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra được giải quyết tại tòa án không nhiều. Mặt khác, các vụ việc có liên quan đến bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra thường không có nhiều tình tiết phức tạp, nên các phán quyết mà Hội đồng xét xử đưa ra hầu như đều có cơ sở pháp lý rõ ràng.

Tuy nhiên, thông qua việc nghiên cứu một số vụ án điển hình về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, chúng tôi nhận thấy một số vấn đề còn tồn tại trong việc áp dụng pháp luật vào giải quyết tranh chấp, cụ thể vấn đề “việc xác định gia cầm là súc vật" và xác định cả “lỗi của súc vật” vẫn còn tồn tại và không chỉnh xác” chúng ta sẽ phân tích sau:

4. Sưu tầm vụ án thực tiễn liên quan đến vấn đề

Trong Bộ luật Dân sự năm 2015 không đưa ra khái niệm cũng như cách xác định thế nào là súc vật. Chính vì điều này là nguyên nhân khiến cho một số trường hợp khi xét xử tranh chấp về bồi thường thiệt hại có liên quan đến động vật, Hội đồng xét xử thường xác định luôn đó là súc vật.

Chúng tôi đã sưu tầm vụ việc có liên quan đến xác định gia cầm là “con ngỗng gây thiệt hại” của "Đỗ Văn Đại (2014), Luật Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việt Nam - Bản án và bình luận bàn án, Nxb. Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, tr.223-224" như sau:

“Khoảng 15 giờ chiều ngày 14/8/2003, anh Khánh thuê xe ôm do anh Thái chở từ ấp Lộ sỏi về đò Đôn Xuân để về nhà ở xã Long Vĩnh, huyện Duyên Hải, tỉnh Trà Vinh. Đi được khoảng 200m thì xe cán phải con ngỗng nhà anh Trung làm anh Khánh và con gái 22 tháng tuổi bị ngã, lúc đó chiếu xe ba gác do anh Tùng điều khiển ở phía sau chạy tới lao vào làm anh Khánh bị thương, con gái anh tử vong. Anh Khánh khởi kiện yêu cầu anh Thái và anh Tùng có trách nhiệm bồi thường chi phí điều trị của anh, tiền mai táng cho con gái anh là 8 triệu đồng và tiền bồi thường tổn thất tinh thần 15 triệu đồng. Tổng cộng hai khoản là 23 triệu đồng.

Vụ việc trên được giải quyết bởi hai cấp tòa, trong đó: Tòa án cấp sơ thẩm đã xử chấp nhận một phần yêu cầu của anh Khánh. Buộc anh Thái và anh Tùng phải có trách nhiệm bồi thường cho anh các khoản tổng cộng 9.709.931 đồng.

Tòa án cấp phúc thẩm đã ra Bản án số 100/DSPT ngày 07/6/2005 của Tòa án nhân dân tỉnh Trà Vinh, theo đó, hủy bản án sơ thẩm và giao hồ sơ để xét xử sơ thẩm lại. Trong đó, Tòa án phúc thẩm đã có những nhận định con ngỗng là nguyên nhân trực tiếp gây ra tại nạn và xác định “lỗi của súc vật”, lỗi của anh Trung.

5. Bình luận vụ việc

Với hai cấp xét xử trên, ngoài việc tồn tại mâu thuẫn giữa hai cấp tòa liên quan đến việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường, thì còn tồn tại những nhận định chưa hợp lý cùa Tòa án phúc thẩm Tòa án nhân dân tỉnh Trà Vinh, cụ thể là những nhận định sau:

- Một là, việc xác định con ngỗng là súc vật là không chính xác. Bởi vì mặc dù trong Bộ luật Dân sự cũng như trong các văn bản pháp luật có liên quan không đưa ra khái niệm súc vật cũng như không xác những loại động vật nào là súc vật.

Tuy nhiên, thuật ngữ súc vật hay gia súc, gia cầm,... không phải là những thuật ngữ mới trong tiếng Việt, nên với trình độ tiếng Việt phổ thông đã có thể xác định được con ngỗng không phải là súc vật mà là gia cầm.

Hơn nữa, trong Từ điển tiếng Việt cũng có đưa ra định nghĩa súc vật, nên Hội đồng hoàn toàn có thể dựa vào đó để xác định đúng loại động vật đã gây thiệt hại là gì. Mặc dù việc xác định khái niệm súc vật không chính xác trong trường hợp này không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ việc, nhưng lại thể hiện cơ quan xét xử đã vận dụng cơ sở pháp lý không chính xác.

- Hai là, Tòa án phúc thẩm còn nhắc đến cụm từ “lỗi của súc vật” là không chính xác. Bởi vì, súc vật hay các loại động vật đều được xác định là một trong các loại tài sản.

Hoạt động của động vật nói chung chỉ là những hoạt động theo bản năng mà không có ý thức, và nó không được coi là hành vi có ý thức của con người. Hơn nữa, lỗi chỉ được xác định trên cơ sở hành vi có ý thức của con người.

- Ba là, Tòa sơ thẩm vận dụng quy định về bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra, nhưng khi xác định chủ thể phải bồi thường lại không đề cập đến trách nhiệm của chủ sở hữu con ngỗng (anh Trung) mà chỉ buộc anh Thái (lái xe ôm) và anh Tùng (lái xe ba gác) là không hợp lý. Hơn nữa, việc anh Thái cán phải con ngỗng nên bị ngã dẫn đến thiệt hại cũng không thể khẳng định con ngỗng đã gây ra thiệt hại.

Rõ ràng, thiệt hại xảy ra đối với anh Khánh và con gái là có sự kết hợp của các nguyên nhân khác nhau (con ngỗng nhà anh Trung chạy ra đường, anh Thái lái xe lao vào con ngỗng, anh Tùng lái xe ba gác lao vào bố con anh Khánh). Do đó, phải xác định tính chất, mức độ ảnh hưởng của các yếu tố để buộc các chủ thể hên quan bồi thường cho chính xác.

Trân trọng!

Luật Minh Khuê (tổng hợp & phân tích)