Khám nghiệm tử thi được tiến hành như thế nào trong tố tụng hình sự?

Khám nghiệm tử thi là một thủ tục điều tra pháp lý mang tính cưỡng chế và kỹ thuật cao nhất trong tố tụng hình sự, đóng vai trò nền tảng trong việc xác định nguyên nhân tử vong và phát hiện các dấu vết tội phạm, qua đó chuyển hóa dấu vết vật chất thành chứng cứ hợp pháp trước tòa. Hoạt động này không chỉ là một yêu cầu chuyên môn về mặt pháp y mà còn là một hành vi tố tụng xâm phạm trực tiếp đến thi thể người đã khuất, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt của pháp luật.  

1. Cơ sở pháp lý nền tảng và vai trò cốt lõi của khám nghiệm tử thi

1.1. Bản chất pháp lý và mục đích của khám nghiệm tử thi 

Khám nghiệm tử thi được định nghĩa là một phương thức xét nghiệm phẫu thuật chuyên môn cao, được tiến hành để xác định nguyên nhân, phương thức, thời gian tử vong, và đánh giá sự tồn tại của bệnh tật hay chấn thương có liên quan đến cái chết. Mục đích tối thượng của Khám nghiệm tử thi trong tố tụng hình sự là phục vụ công tác điều tra, nhằm phát hiện, thu giữ các dấu vết vật chứng từ tử thi. Hoạt động này đóng vai trò then chốt trong việc xác định tính chất của vụ việc. Kết quả giám định pháp y giúp cơ quan tố tụng quyết định liệu cái chết là do hành vi phạm tội gây ra, hay thuộc các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự như tự sát, tai nạn, phòng vệ chính đáng, hoặc tình thế cấp thiết. 

Do tầm quan trọng này, việc trưng cầu giám định về nguyên nhân chết người là bắt buộc trong nhiều trường hợp theo Điều 16 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2021 cà 2025 (BLTTHS), đặt nền tảng pháp lý cho sự cần thiết của Khám nghiệm tử thi.

1.2. Cơ chế điều hành và kiểm sát tố tụng khám nghiệm tử thi

Điều 202 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 quy định rõ ràng về thành phần bắt buộc và thẩm quyền tiến hành khám nghiệm tử thi. Hoạt động này phải do Giám định viên pháp y tiến hành dưới sự chủ trì của Điều tra viên và phải có người chứng kiến. Yếu tố quan trọng nhất trong cơ chế này là sự kiểm sát của Viện kiểm sát. Điều tra viên có trách nhiệm thông báo trước về thời gian và địa điểm Khám nghiệm tử thi để Viện kiểm sát cử Kiểm sát viên tham gia kiểm sát. Sự hiện diện bắt buộc của Kiểm sát viên không chỉ đơn thuần là giám sát mà còn là một cơ chế kiểm soát quyền lực điều tra.

Khám nghiệm tử thi là một hoạt động mang tính cưỡng chế và xâm phạm cao; do đó, sự kiểm soát của Kiểm sát viên là cần thiết để cân bằng quyền lực, giảm thiểu khả năng lạm quyền hoặc sai sót tố tụng. Nếu Khám nghiệm tử thi được thực hiện mà thiếu Kiểm sát viên, quy trình sẽ vi phạm nghiêm trọng Điều 202, dẫn đến khả năng bị bác bỏ tính hợp pháp của chứng cứ (kết luận giám định) thu được.

Do đó, Kiểm sát viên đóng vai trò là cầu nối pháp lý, đảm bảo rằng dấu vết kỹ thuật được chuyển hóa thành chứng cứ hợp pháp. Để đảm bảo nguồn lực cho công tác này, pháp luật cũng quy định rõ về thành phần và số lượng người được hưởng chế độ bồi dưỡng giám định, tối đa 03 cán bộ kỹ thuật hình sự, 02 Điều tra viên, và 02 Kiểm sát viên cho mỗi tử thi.

1.3. Khám nghiệm tử thi được tiến hành như thế nào trong tố tụng hình sự? 

Hoạt động khám nghiệm tử thi là một quy trình bắt buộc, nghiêm ngặt, thể hiện sự kết hợp chặt chẽ giữa yêu cầu pháp lý của tố tụng và kỹ thuật chuyên môn của pháp y. Khi có tin báo về vụ chết người có dấu hiệu tội phạm, Cơ quan điều tra phải lập tức ra quyết định tiến hành khám nghiệm tử thi. Để đảm bảo tính minh bạch và khách quan, Điều tra viên có trách nhiệm thông báo bằng văn bản về thời gian, địa điểm cho Viện kiểm sát cùng cấp để Kiểm sát viên tham gia kiểm sát toàn bộ quá trình theo quy định tại Điều 202 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025.

Đồng thời, việc thông báo cho gia đình người chết cũng là cần thiết. Giai đoạn chuẩn bị mang tính tiên quyết là bảo vệ hiện trường và thi thể (Điều 178 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025) nhằm đảm bảo tính nguyên vẹn của các dấu vết. Cuộc khám nghiệm phải được tiến hành với sự tham gia bắt buộc của Điều tra viên (chủ trì), Giám định viên Pháp y, Kiểm sát viên (kiểm sát) và người chứng kiến để xác nhận sự khách quan của thủ tục.

Quy trình kỹ thuật khám nghiệm tử thi do Giám định viên Pháp y thực hiện bao gồm hai phần chính. Đầu tiên là khám ngoài, nơi giám định viên kiểm tra và mô tả tỉ mỉ các đặc điểm nhận dạng, quần áo, dấu vết chấn thương bên ngoài và các hiện tượng sinh học của tử thi (như tử ban, co cứng). Tiếp theo là khám trong, hoạt động mổ xẻ chuyên môn sâu nhằm kiểm tra các nội tạng, xác định nguyên nhân tử vong và tìm kiếm các chấn thương bên trong. Đây là hoạt động cưỡng chế được ưu tiên để phục vụ điều tra và không cần sự đồng ý của thân nhân.

Trong suốt quá trình kỹ thuật, Giám định viên tiến hành thu thập và niêm phong mẫu vật (mẫu gen, mô, chất lỏng) dưới sự giám sát của Điều tra viên và Kiểm sát viên theo đúng Điều 216 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Cuối cùng, toàn bộ diễn biến, kết quả khám nghiệm và việc thu giữ mẫu vật phải được ghi chép đầy đủ, chính xác vào biên bản khám nghiệm tử thi, văn bản pháp lý tối quan trọng để chuyển hóa các dấu vết tìm được thành chứng cứ buộc tội hoặc gỡ tội trong vụ án hình sự.

2. Quy trình khám nghiệm tử thi trong tố tụng hình sự

2.1. Kỹ thuật pháp y trong khám nghiệm tử thi

Quy trình kỹ thuật pháp y trong khám nghiệm tử thi được chia thành hai giai đoạn chính nhằm mục tiêu tái tạo diễn biến vụ việc và thu thập vật chứng vi mô.

Giai đoạn đầu là khám ngoài, tập trung vào việc mô tả chi tiết các dấu vết bên ngoài như thương tích, đặc điểm nhận dạng, hiện tượng tử thi (tử ban, co cứng, nhiệt độ), và quần áo nạn nhân. Đây là công đoạn có sự tham gia sát sao của Điều tra viên và Kiểm sát viên để ghi nhận vào biên bản, nhằm thiết lập sự liên kết giữa thi thể và hiện trường vụ án.

Giai đoạn thứ hai là Khám Trong, là hoạt động mổ xẻ chuyên môn sâu do Giám định viên Pháp y độc lập thực hiện, với mục đích cốt lõi là xác định nguyên nhân chết thông qua việc kiểm tra nội tạng, tìm kiếm chấn thương nội tạng, hoặc lấy mẫu xét nghiệm độc chất. Giai đoạn khám trong này thể hiện rõ ràng nhất quyền lực cưỡng chế của cơ quan tố tụng, bởi vì việc mổ tử thi có thể được tiến hành mà không cần sự đồng ý của thân nhân khi cái chết có dấu hiệu bất thường và cần thiết cho việc điều tra.

2.2. Sự phối hợp liên ngành và thích ứng kỹ thuật

Trong các tình huống đặc biệt phức tạp, ví dụ như Khám nghiệm tử thi đối với tử thi nghi nhiễm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, quy trình kỹ thuật phải được thích ứng theo các quy định y tế nghiêm ngặt. Ví dụ, theo Quyết định 2275/QĐ-BYT, trong trường hợp tử thi nghi nhiễm SARS-CoV-2, Giám định viên, Điều tra viên, Kiểm sát viên và những người tham gia khác đều phải mang phương tiện phòng hộ cá nhân.

Đồng thời, việc xử lý rác thải và khử khuẩn môi trường sau khám nghiệm phải tuân thủ hướng dẫn của Bộ Y tế và có sự phối hợp với y tế địa phương. Sự thích ứng này mở rộng trách nhiệm của Điều tra viên/Kiểm sát viên không chỉ về mặt pháp lý mà còn về an toàn vệ sinh cộng đồng.

2.3. Quy trình thu thập và bảo quản mẫu vật

Chất lượng của chứng cứ pháp y phụ thuộc vào việc Giám định viên Pháp y phải thực hiện công tác giám định một cách trung thực, chính xác, khách quan, và chỉ kết luận về chuyên môn trong phạm vi được yêu cầu. Giám định viên Pháp y có trách nhiệm thu thập mẫu vật một cách chuyên nghiệp. Sau khi thu thập, Điều tra viên và Kiểm sát viên có trách nhiệm giám sát việc niêm phong, bảo quản mẫu vật theo Điều 216 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025. Mẫu vật này sau đó trở thành đối tượng của Giám định Tư pháp. Kết luận giám định phải ghi rõ họ tên người thực hiện, tổ chức giám định, tên cơ quan tiến hành tố tụng, họ tên người trưng cầu giám định, và số văn bản trưng cầu.

Tính chính xác của Khám nghiệm tử thi phụ thuộc sâu sắc vào sự tuân thủ quy chuẩn chuyên môn. Một Giám định viên có quyền từ chối giám định nếu nội dung vượt quá khả năng, hoặc đối tượng và tài liệu liên quan được cung cấp không đủ hoặc không có giá trị để kết luận. Việc Giám định viên bảo toàn tính khách quan bằng cách từ chối khi điều kiện không cho phép là một cơ chế tự bảo vệ tính chính xác của chứng cứ. Ngược lại, nếu cố tình thực hiện khi tài liệu không đầy đủ, kết quả giám định có thể dẫn đến sai lệch. Sự liên kết then chốt nằm ở việc mô tả kỹ thuật hiện trường và dấu vết phải được ghi nhận đầy đủ, chính xác trong Biên bản khám nghiệm tử thi để chính thức biến dấu vết thành chứng cứ hợp pháp trước tòa.

3. Các vướng mắc thực tiễn trong khám nghiệm tử thi

3.1. Thách thức xử lý tử thi không rõ danh tính

Hoạt động Khám nghiệm tử thi đối diện với nhiều thách thức về mặt thủ tục và chi phí trong thực tiễn điều tra. Đối với tử thi vô thừa nhận, khám nghiệm tử thi có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thu thập dữ liệu sinh học (mẫu gen, dấu vân tay, nha khoa) nhằm phục vụ công tác nhận dạng. Điều này đòi hỏi thời gian lưu trữ mẫu vật và thi thể phải kéo dài. Mặt khác, pháp luật hiện hành thiếu quy định chi tiết về thủ tục xử lý hậu kỳ.

Vướng mắc thực tiễn lớn là việc xác định trách nhiệm và chi phí cho việc lưu giữ, bảo quản lạnh, và cuối cùng là mai táng tử thi vô thừa nhận sau khi Khám nghiệm tử thi/giám định hoàn tất. Mặc dù có thể suy luận rằng chi phí mai táng đối với trường hợp không có thân nhân sẽ do ngân sách nhà nước chi trả (tương tự như quy định xử lý tử thi tử tù), một cơ chế pháp lý rõ ràng, cân bằng giữa nhu cầu lưu trữ bằng chứng (tố tụng) và yêu cầu nhân đạo (mai táng), là cần thiết.

3.2. Ảnh hưởng của sai sót/thiếu sót trong biên bản khám nghiệm tử thi

Biên bản Khám nghiệm tử thi là văn bản pháp lý ghi lại toàn bộ quá trình Khám nghiệm tử thi. Thiếu sót trong biên bản, ví dụ như không mô tả đầy đủ các bước kỹ thuật, thiếu chữ ký người chứng kiến, hoặc đặc biệt là vi phạm về thành phần tố tụng (thiếu Kiểm sát viên kiểm sát), có thể bị phía bào chữa thách thức về tính hợp pháp của chứng cứ. Không phải mọi sai sót đều dẫn đến việc loại trừ chứng cứ.

Tuy nhiên, sai sót nghiêm trọng, đặc biệt là vi phạm Điều 202 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 về thành phần cơ quan tiến hành tố tụng, có thể dẫn đến việc bác bỏ toàn bộ kết luận giám định liên quan khỏi hồ sơ vụ án, gây hậu quả nghiêm trọng cho việc buộc tội. Mối liên hệ ở đây là: lỗi sơ cấp (hiện trường bị xáo trộn hoặc Giám định viên thiếu chuyên môn) dẫn đến lỗi tố tụng (Biên bản khám nghiệm tử thi không chính xác hoặc không hợp pháp), cuối cùng gây ra nguy cơ mất tính hợp pháp của chứng cứ.

3.3. Quy định về chi phí khám nghiệm tử thi và giám định

Theo nguyên tắc chung, chi phí giám định tư pháp do cơ quan tố tụng trưng cầu (như Khám nghiệm tử thi) sẽ do ngân sách nhà nước chi trả. Chi phí này bao gồm cả chế độ bồi dưỡng cho Giám định viên, Điều tra viên, và Kiểm sát viên theo quy định (ví dụ: Thông tư 98/2025/TT-BCA).

Tuy nhiên, một điểm nghẽn thực tiễn lớn phát sinh khi đương sự (bị can, bị cáo, bị hại, hoặc người tham gia tố tụng khác) thực hiện quyền đề nghị giám định hoặc yêu cầu giám định bổ sung/giám định lại. Trong những trường hợp này, đương sự phải chịu chi phí giám định. Việc phải tự chi trả chi phí cho giám định lại tạo ra một rào cản tài chính đáng kể, có thể ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công lý của những người có hoàn cảnh khó khăn khi họ muốn thực hiện quyền đề nghị giám định để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

3.4. Thách thức bảo vệ hiện trường và thi thể 

Chất lượng của Khám nghiệm tử thi phụ thuộc tuyệt đối vào tính nguyên vẹn của hiện trường. Thi thể và các dấu vết vật chứng rất dễ bị biến đổi và hư hỏng do tác động của thiên nhiên (mưa, nhiệt độ), súc vật/côn trùng, hoặc, phổ biến nhất, là do tác động vô ý của con người (người dân hiếu kỳ, sự hốt hoảng của người thân, hoặc hành động cứu hộ khẩn cấp). Công tác bảo vệ hiện trường (Điều 178 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025) được xác định là trách nhiệm không chỉ của lực lượng công an mà còn là nghĩa vụ của tất cả mọi người dân, đặc biệt là những người đầu tiên có mặt tại nơi xảy ra sự việc. 

Nếu công tác bảo vệ ban đầu thất bại (ví dụ: người dân xáo trộn hiện trường tìm hiểu thông tin), các dấu vết sơ cấp có thể bị phá hủy. Điều này tạo ra một rủi ro tố tụng lớn nhất về tính khách quan, bởi vì ngay cả Khám nghiệm tử thi được tiến hành đúng quy trình sau đó cũng chỉ thu thập được chứng cứ đã bị nhiễm bẩn hoặc không đầy đủ.

4. So sánh với pháp luật quốc tế về quy trình điều tra chết người

4.1. Phân loại mô hình Điều tra và vị trí của khám nghiệm tử thi

Để đánh giá toàn diện cơ chế Khám nghiệm tử thi của Việt Nam, việc so sánh với các mô hình điều tra chết người trên thế giới là cần thiết, qua đó làm nổi bật sự khác biệt về thẩm quyền ra quyết định. Các hệ thống pháp luật lớn thường được phân thành hai mô hình chính.

Thứ nhất là Mô hình Công tố/Điều tra (như Việt Nam và Đức), trong đó quyết định mổ tử thi là một hành vi tố tụng gắn liền với cuộc điều tra hình sự, và người ra quyết định mang thẩm quyền tư pháp hoặc tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên).

Thứ hai là mô hình y tế pháp y, phổ biến ở Mỹ, nơi quyết định mổ tử thi là một thẩm quyền y tế công cộng do bác sĩ pháp y chuyên nghiệp ra lệnh khi phát hiện cái chết bất thường hoặc không rõ nguyên nhân. Mục tiêu chính của mô hình ME là xác định nguyên nhân y học, hoạt động này diễn ra độc lập với áp lực và quy trình điều tra của cảnh sát, đảm bảo tính khách quan tối đa của kết quả giám định.

4.2. So sánh thẩm quyền ra quyết định mổ tử thi

Trong hệ thống tố tụng Việt Nam, thẩm quyền ra quyết định tiến hành mổ tử thi (như là hoạt động chuyên môn của Khám nghiệm tử thi) thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng (Điều tra viên dưới sự kiểm sát của Kiểm sát viên).  

Dưới đây là bảng so sánh thẩm quyền quyết định mổ tử thi giữa Việt Nam và các mô hình tiêu biểu: 

Việc Việt Nam áp dụng mô hình Công tố/Điều tra giúp đảm bảo tốc độ và hiệu quả trong việc thu thập chứng cứ phục vụ điều tra. Tuy nhiên, mô hình Medical examiner của Mỹ lại có ưu điểm là tối đa hóa tính vô tư của kết quả pháp y, do người ra lệnh mổ là chuyên gia y tế độc lập, tách biệt khỏi mục tiêu buộc tội của cảnh sát. Việc gắn quyết định mổ tử thi trực tiếp vào cơ quan điều tra có thể tạo ra nhận thức về sự thiếu độc lập, đòi hỏi cơ chế giám sát độc lập của ngành pháp y (ví dụ: Viện pháp y quốc gia) cần được tăng cường để bảo đảm tính vô tư của kết luận giám định.

5. Yếu tố nhân văn, đạo đức và quyền của người thân trong khám nghiệm tử thi 

5.1. Nguyên tắc tôn trọng thi thể và nhân quyền người đã khuất

Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025 đã thể hiện sự nhân văn trong hoạt động điều tra. Khoản 4 Điều 202 quy định rõ ràng rằng việc khám nghiệm tử thi và khai quật tử thi phải được tiến hành "bảo đảm giữ gìn, tôn trọng thi thể." Đây là nguyên tắc cốt lõi, thừa nhận giá trị đạo đức và văn hóa truyền thống của người Việt, đồng thời là yêu cầu pháp lý đối với cơ quan tiến hành tố tụng. Việc tôn trọng thi thể đòi hỏi Khám nghiệm tử thi phải được thực hiện tại địa điểm phù hợp, việc mổ xẻ phải hạn chế ở mức cần thiết, và thi thể phải được khâu lại cẩn thận sau khi hoàn tất thủ tục. Trong các trường hợp phức tạp (như tử thi nhiễm bệnh), sự phối hợp với cơ sở y tế địa phương trong việc xử lý hậu kỳ và khử khuẩn môi trường là bắt buộc để đảm bảo an toàn và vệ sinh.

5.2. Quyền Kiến nghị của người thân và giới hạn quyền từ chối

Theo Khoản 4 Điều 202, Điều tra viên phải thông báo thời gian và địa điểm Khám nghiệm tử thi cho gia đình người chết. Đây là cơ sở để người thân thực hiện quyền được biết và giám sát. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam đã lựa chọn ưu tiên lợi ích công (phòng chống tội phạm và tìm kiếm sự thật) so với quyền cá nhân của gia đình trong việc giữ vẹn toàn thi thể.

Do đó, quyền từ chối Khám nghiệm tử thi (đặc biệt là mổ tử thi) của thân nhân bị bác bỏ hoàn toàn khi có dấu hiệu tội phạm và cần xác định nguyên nhân chết để phục vụ công lý. Mặc dù đây là một sự ưu tiên hợp lý về mặt pháp quyền, cơ quan tố tụng cần có cơ chế giải trình và truyền thông nhân văn hiệu quả, giải thích rõ ràng rằng việc mổ tử thi là hành vi cần thiết và cuối cùng nhằm tìm ra sự thật khách quan.

5.3. Trách nhiệm đạo đức trong khám nghiệm tử thi

Kết luận giám định pháp y, đặc biệt trong khám nghiệm tử thi là thông tin quan trọng quyết định số phận pháp lý của vụ án. Đây là thông tin ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống công dân. Do đó, Giám định viên phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc trung thực, chính xác, khách quan, vô tư. Để bảo vệ tính vô tư này, pháp luật có quy định về việc từ chối giám định.

Giám định viên phải từ chối tham gia tố tụng hoặc bị thay đổi nếu họ là bị hại, đương sự, hoặc người thân thích của bị hại, đương sự, người bị tố giác, hoặc người bị buộc tội. Cơ chế này nhằm loại bỏ mọi xung đột lợi ích tiềm ẩn, đảm bảo kết quả giám định đáp ứng các tiêu chuẩn cao nhất về đạo đức và chuyên môn pháp lý.

6. Kết luận

Khám nghiệm tử thi trong tố tụng hình sự Việt Nam là một cơ chế điều tra nghiêm ngặt, được xây dựng trên nền tảng pháp lý vững chắc của Điều 202 Bộ luật tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2025, trong đó vai trò kiểm sát của Kiểm sát viên là mấu chốt để đảm bảo tính hợp pháp của chứng cứ. Mặc dù quy trình kỹ thuật và tố tụng được quy định chi tiết, thực tiễn vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn, bao gồm thách thức xử lý tử thi vô thừa nhận, rủi ro làm mất tính khách quan của chứng cứ do sự thiếu sót trong bảo vệ hiện trường giai đoạn sơ cấp và rào cản tài chính đối với đương sự yêu cầu giám định lại.

Việc pháp luật ưu tiên thẩm quyền tố tụng (Điều tra viên/Kiểm sát viên) trong việc ra quyết định mổ tử thi, ngay cả khi gia đình từ chối, thể hiện sự cân bằng giữa nhu cầu tìm kiếm sự thật khách quan và nguyên tắc tôn trọng thi thể. Để khắc phục các điểm nghẽn, cần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành giữa cơ quan tố tụng và cơ quan y tế/chính quyền địa phương trong việc xử lý hậu kỳ và chi phí đối với tử thi vô thừa nhận. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm bảo vệ hiện trường để bảo toàn tính nguyên vẹn của bằng chứng sơ cấp.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.