Khiếu nại đất đai là gì? Điều kiện, thủ tục thực hiện quyền khiếu nại đất đai giải quyết thế nào?

1. Khiếu nại đất đai được hiểu là như thế nào?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 2 của Luật Khiếu nại năm 2011, khiếu nại được hiểu là hành động của công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức gửi yêu cầu đến cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền để xem xét lại quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước, hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức, khi có căn cứ cho rằng các quyết định hoặc hành vi đó trái pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong đó, người khiếu nại có thể là người sử dụng đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất, hoặc người được ủy quyền thực hiện khiếu nại.

Cụ thể, người sử dụng đất bao gồm nhiều đối tượng khác nhau, như hộ gia đình, cá nhân trong nước, các tổ chức sử dụng đất như cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, cơ sở tôn giáo, tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao, người Việt Nam định cư ở nước ngoài và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Ngoài ra, còn có những người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến đất đai như người nhận tặng cho quyền sử dụng đất hoặc người nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất (người mua đất).

Trong trường hợp khiếu nại, người khiếu nại có thể thực hiện theo các hình thức khác nhau, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh và năng lực của họ. Người sử dụng đất hoặc người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan có thể tự mình viết đơn và thực hiện khiếu nại theo thủ tục luật định. Nếu người khiếu nại là người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự, thì người đại diện theo pháp luật của họ sẽ thực hiện khiếu nại thay. Bên cạnh đó, nếu người khiếu nại vì lý do ốm đau, già yếu, hoặc có nhược điểm về thể chất, không thể tự mình khiếu nại, họ có thể ủy quyền cho người thân (cha, mẹ, vợ, chồng, anh chị em ruột, con đã thành niên) hoặc một người khác có năng lực hành vi dân sự đầy đủ để thực hiện việc khiếu nại thay. Ngoài ra, người khiếu nại cũng có quyền ủy quyền cho luật sư để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đặc biệt là trong những trường hợp phức tạp hoặc khi cần sự trợ giúp pháp lý chuyên môn.

Đối tượng khiếu nại đất đai theo quy định của pháp luật chủ yếu là các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trong công tác quản lý đất đai. Những quyết định này có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người sử dụng đất và có thể gây ra tranh chấp hoặc bất đồng nếu không được thực hiện đúng quy trình hoặc pháp luật. Theo thực tiễn quản lý đất đai, các quyết định hành chính và hành vi hành chính về quản lý đất đai có thể được chia thành hai nhóm chính: quyết định hành chính và hành vi hành chính.

Về quyết định hành chính, các quyết định này bao gồm các vấn đề quan trọng liên quan đến quyền và nghĩa vụ sử dụng đất của cá nhân, tổ chức. Cụ thể, các quyết định hành chính trong quản lý đất đai có thể là:

• Quyết định giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất: Những quyết định này có tác động lớn đến quyền sử dụng đất của cá nhân, tổ chức. Chẳng hạn, việc thu hồi đất để phục vụ cho các mục đích công cộng hay chuyển mục đích sử dụng đất có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kế sinh nhai và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất.
• Quyết định bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng, tái định cư: Khi nhà nước thu hồi đất, việc bồi thường cho người dân là rất quan trọng. Quyết định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thường xuyên là nguyên nhân gây ra tranh chấp nếu các mức bồi thường không hợp lý hoặc quá trình thực hiện không minh bạch, công bằng.
• Quyết định cấp hoặc thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất: Đây là một trong những quyết định quan trọng và nhạy cảm. Khi quyền sử dụng đất của cá nhân bị thu hồi hoặc không được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, có thể gây ra khiếu nại và tranh chấp kéo dài.
• Quyết định gia hạn thời hạn sử dụng đất: Các quyết định này liên quan đến việc kéo dài hoặc không kéo dài thời gian sử dụng đất. Nếu quyết định không hợp lý hoặc không rõ ràng, người sử dụng đất có thể cảm thấy bị thiệt thòi và đưa ra khiếu nại.
• Quyết định giải quyết tranh chấp đất đai: Trong quá trình giải quyết tranh chấp đất đai, những quyết định không công bằng hoặc không đúng đắn có thể dẫn đến khiếu nại từ các bên liên quan.

Ngoài các quyết định hành chính, hành vi hành chính cũng là một đối tượng quan trọng trong khiếu nại đất đai. Hành vi hành chính trong quản lý đất đai là hành vi của các cán bộ, công chức trong quá trình thực thi nhiệm vụ quản lý đất đai. Những hành vi này có thể không chỉ làm ảnh hưởng đến việc thực hiện quyết định hành chính mà còn có thể gây ra khó khăn cho người dân trong việc thực hiện quyền sử dụng đất của mình. Các hành vi hành chính thường gặp bao gồm:

• Chậm thực hiện công việc hoặc giải quyết thủ tục hành chính: Việc chậm trễ trong việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cấp phép chuyển nhượng quyền sử dụng đất, hay giải quyết các thủ tục hành chính liên quan đến đất đai có thể gây phiền hà, mất thời gian và ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.
• Thực hiện không đúng quy định hoặc không công bằng: Các hành vi hành chính không tuân thủ đúng quy trình pháp luật, như không tổ chức lấy ý kiến đầy đủ về phương án bồi thường, không thông báo kịp thời các quyết định hành chính hay thực hiện các thủ tục không minh bạch, sẽ tạo ra sự bất bình trong cộng đồng và có thể dẫn đến khiếu nại.
• Gây khó dễ cho người sử dụng đất: Một số cán bộ, công chức có thể có hành vi thiếu trách nhiệm hoặc thái độ làm việc không đúng mực, gây khó khăn cho người dân trong việc thực hiện quyền lợi hợp pháp của mình, chẳng hạn như yêu cầu giấy tờ không cần thiết, từ chối hoặc trì hoãn việc giải quyết hồ sơ mà không có lý do chính đáng.

Với các quyết định hành chính và hành vi hành chính trong quản lý đất đai, khi có căn cứ cho rằng những quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức, việc khiếu nại là một phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Việc giải quyết kịp thời và công bằng các khiếu nại này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân mà còn góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong công tác quản lý đất đai.

2. Điều kiện thực hiện quyền khiếu nại đất đai theo quy định mới

Để thực hiện quyền khiếu nại về đất đai theo thủ tục khiếu nại lần đầu, người khiếu nại cần đảm bảo một số điều kiện quan trọng. Trước hết, người khiếu nại phải là những đối tượng có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất, cụ thể là người sử dụng đất hoặc những người chịu sự tác động trực tiếp từ các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính mà họ đang khiếu nại. Điều này có nghĩa là người khiếu nại phải có mối quan hệ trực tiếp với đất đai và quyết định hành chính bị khiếu nại. Thứ hai, người khiếu nại phải có căn cứ rõ ràng cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính liên quan đến quản lý đất đai là trái pháp luật và xâm phạm đến quyền lợi hợp pháp của mình. Điều này yêu cầu người khiếu nại phải có cơ sở pháp lý vững chắc để chứng minh rằng quyết định đó không hợp pháp hoặc không hợp lý.

Bên cạnh đó, để thực hiện khiếu nại, người khiếu nại phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, nghĩa là họ phải có khả năng tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý. Trong trường hợp người khiếu nại không đủ khả năng hoặc không thể tự thực hiện khiếu nại, họ có thể ủy quyền cho người đại diện hợp pháp để thay mặt thực hiện quyền khiếu nại. Một điều kiện quan trọng nữa là việc khiếu nại phải chưa được tòa án thụ lý và giải quyết. Người khiếu nại phải thực hiện khiếu nại trong thời gian còn hiệu lực và phải đảm bảo rằng thời gian khiếu nại chưa hết. Tuy nhiên, nếu đã hết thời gian khiếu nại nhưng có lý do chính đáng (như không thể thực hiện vì lý do sức khỏe, thiên tai, v.v.), người khiếu nại vẫn có thể yêu cầu xem xét. Cuối cùng, khi thực hiện khiếu nại lần đầu, phải chưa có quyết định giải quyết khiếu nại lần hai.

Đối với thủ tục khiếu nại lần hai, ngoài việc đảm bảo các điều kiện như khi thực hiện khiếu nại lần đầu, còn có một yêu cầu quan trọng là người khiếu nại phải đã nhận được quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu từ cơ quan có thẩm quyền. Khiếu nại lần hai chỉ được thực hiện nếu người khiếu nại không đồng ý với quyết định giải quyết khiếu nại lần đầu và tiếp tục yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét lại quyết định đó. Điều này đảm bảo rằng quyền khiếu nại của công dân được thực hiện trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ và có sự giám sát từ các cơ quan chức năng.

3. Thủ tục giải quyết khiếu nại đất đai diễn ra như thế nào?

Luật Đất đai năm 2024 đã có những sửa đổi, bổ sung quan trọng nhằm từng bước giải quyết tình trạng khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực đất đai. Việc giải quyết khiếu nại hành chính về đất đai là quá trình giải quyết các vụ việc tranh chấp hành chính giữa các cá nhân, tổ chức có quyền sử dụng đất và các cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý hành chính trong lĩnh vực đất đai. Các tranh chấp này chủ yếu liên quan đến quyết định hành chính và hành vi hành chính của cơ quan nhà nước trong quản lý đất đai. Chính vì vậy, việc đánh giá và điều chỉnh các quy định pháp luật về khiếu nại và giải quyết khiếu nại trong lĩnh vực đất đai là rất quan trọng để bảo đảm tính hiệu quả của các chính sách, pháp luật, nhằm ngăn chặn hành vi vi phạm trong quản lý đất đai, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà nước cũng như quyền lợi của các cá nhân và tổ chức, đồng thời khắc phục kịp thời các sai phạm trong quá trình quản lý đất đai.

Để đạt được mục tiêu này, các cơ quan có thẩm quyền cần phải nhận diện và xử lý các vi phạm có thể dẫn đến khiếu nại ngay từ khi các quy định, quyết định có liên quan được ban hành. Một trong những ví dụ điển hình là các quyết định hành chính và hành vi hành chính về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. Các vi phạm dẫn đến khiếu nại trong trường hợp này có thể bao gồm việc không công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, không thực hiện đúng quy định về tổ chức lấy ý kiến của người dân đối với phương án bồi thường, hoặc việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư không đúng đối tượng, diện tích, mức bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, hay thời hạn cho người có đất bị thu hồi. Những dấu hiệu vi phạm này có thể dẫn đến tranh chấp và khiếu nại của người dân, đòi hỏi cơ quan nhà nước phải có biện pháp xử lý kịp thời để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

Tương tự, trong các quyết định hành chính về cưỡng chế thu hồi đất, các cơ quan chức năng cũng cần phải nhận diện rõ các vi phạm pháp luật dẫn đến khiếu nại, như việc không tuân thủ các điều kiện cưỡng chế theo quy định của Luật Đất đai năm 2013. Các vi phạm phổ biến có thể là việc chưa thực hiện các bước vận động, thuyết phục người dân trước khi tiến hành cưỡng chế, hoặc chưa niêm yết công khai quyết định cưỡng chế, khiến quyết định chưa có hiệu lực. Ngoài ra, việc cưỡng chế có thể gặp phải khiếu nại nếu người bị cưỡng chế không nhận được quyết định cưỡng chế đúng thời hạn, hoặc các thủ tục cưỡng chế không được thực hiện đầy đủ như chưa vận động thuyết phục, chưa tổ chức đối thoại, hay thiếu biên bản xác nhận quá trình cưỡng chế. Hơn nữa, nếu không tổ chức bảo quản tài sản hoặc thông báo cho người có tài sản về việc nhận lại tài sản khi họ từ chối nhận, cũng có thể là căn cứ để người dân khiếu nại.

Như vậy, việc giải quyết khiếu nại về đất đai không chỉ yêu cầu sự điều chỉnh, sửa đổi về mặt pháp lý mà còn đòi hỏi các cơ quan quản lý nhà nước cần thực hiện một cách bài bản, công khai, minh bạch và tôn trọng quyền lợi hợp pháp của công dân. Các quy định pháp luật cần phải được triển khai hiệu quả, đồng thời có cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi của các bên được bảo vệ một cách công bằng, đúng đắn, từ đó hạn chế tối đa các vụ khiếu nại, tố cáo trong lĩnh vực đất đai.

Luật Đất đai năm 2024 đã bổ sung một quy định mới nhằm cải thiện cơ chế giải quyết tranh chấp đất đai, đặc biệt là việc khuyến khích các bên tranh chấp tự hòa giải trước khi cơ quan nhà nước can thiệp. Cụ thể, Luật này khuyến khích các bên tranh chấp đất đai thực hiện hòa giải ở cơ sở, tuân thủ theo các quy định pháp luật về hòa giải ở cơ sở, hòa giải thương mại, hoặc các cơ chế hòa giải khác phù hợp với quy định pháp luật. Mục tiêu là giảm thiểu tình trạng tranh chấp kéo dài và giảm tải cho các cơ quan nhà nước, đồng thời khuyến khích các bên tranh chấp tự giải quyết mâu thuẫn một cách hòa bình, tiết kiệm thời gian và chi phí.

Theo khoản 2 Điều 235 của Luật Đất đai 2024, trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai theo quy định tại Điều 236, các bên tranh chấp phải thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp. Đây là một bước quan trọng trong quy trình giải quyết tranh chấp đất đai, giúp các bên tìm kiếm giải pháp hòa bình, giảm thiểu các vụ kiện tụng. Quy trình hòa giải tại UBND cấp xã được quy định khá chi tiết để đảm bảo tính công bằng và hiệu quả.

Khi nhận được đơn yêu cầu hòa giải tranh chấp đất đai, Chủ tịch UBND cấp xã sẽ có trách nhiệm thành lập Hội đồng hòa giải. Hội đồng hòa giải tranh chấp đất đai bao gồm các thành viên có thẩm quyền và kiến thức về lĩnh vực đất đai, bao gồm Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch UBND cấp xã (đảm nhận vai trò Chủ tịch Hội đồng), đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã, công chức làm công tác địa chính, và có thể là người sinh sống lâu năm, am hiểu về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất đối với thửa đất tranh chấp. Tùy vào từng trường hợp cụ thể, Hội đồng có thể mời thêm các đại diện từ tổ chức hoặc cá nhân khác có liên quan để tham gia quá trình hòa giải.

Quá trình hòa giải tại UBND cấp xã phải được thực hiện trong thời gian không quá 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu hòa giải. Trong thời gian này, Hội đồng hòa giải sẽ tiến hành các bước làm việc, trao đổi giữa các bên để tìm ra phương án giải quyết hợp lý. Sau khi hoàn tất, kết quả hòa giải sẽ được lập thành biên bản, có chữ ký của các bên tham gia hòa giải. Biên bản hòa giải sẽ được xác nhận là hòa giải thành hoặc hòa giải không thành bởi UBND cấp xã, đồng thời biên bản này sẽ được gửi cho các bên tranh chấp và lưu tại UBND cấp xã nơi có đất tranh chấp.

Trong trường hợp hòa giải không thành công, nếu một hoặc các bên tranh chấp không ký vào biên bản, Hội đồng hòa giải vẫn phải ký vào biên bản và đóng dấu của UBND cấp xã để xác nhận kết quả. Biên bản hòa giải không thành cũng sẽ được gửi đến các bên tranh chấp để làm cơ sở cho các bước giải quyết tiếp theo, như là yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết tranh chấp.

Điều này cho thấy Luật Đất đai năm 2024 đã chú trọng đến việc thực hiện các biện pháp hòa giải, tạo điều kiện thuận lợi cho các bên tranh chấp có thể tự giải quyết mâu thuẫn trong khuôn khổ pháp lý, đồng thời giảm thiểu tình trạng khiếu nại, tố cáo kéo dài, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý đất đai và ổn định tình hình tranh chấp đất đai trong xã hội.

Khoản 5 Điều 236 của Luật Đất đai 2024 đã bổ sung một quy định quan trọng về giải quyết tranh chấp đất đai phát sinh từ hoạt động thương mại liên quan đến đất đai. Theo đó, các tranh chấp này không chỉ được giải quyết bởi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, mà còn có thể được Tòa án giải quyết theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự, hoặc thông qua Trọng tài thương mại Việt Nam theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại. Đây là một điểm mới so với các quy định trong Luật Đất đai năm 2013, khi mà các tranh chấp tài sản gắn liền với đất đều được Tòa án giải quyết. Luật Đất đai 2024 đã loại bỏ việc quy định giải quyết tranh chấp tài sản gắn liền với đất ở phạm vi này, thay vào đó là lựa chọn thẩm quyền giải quyết tranh chấp dựa trên tình trạng pháp lý của quyền sử dụng đất và các giấy tờ liên quan mà các bên tranh chấp có.

Cụ thể, Điều 236 của Luật Đất đai năm 2024 quy định rằng đối với các tranh chấp đất đai mà các bên tranh chấp không có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ), Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở, quyền sở hữu công trình xây dựng, hoặc không có bất kỳ giấy tờ hợp pháp nào quy định tại Điều 137 của Luật này, các bên tranh chấp có thể lựa chọn một trong hai hình thức giải quyết tranh chấp. Thứ nhất là nộp đơn yêu cầu giải quyết tranh chấp tại UBND cấp có thẩm quyền, hoặc thứ hai là khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự. Đây là cơ hội để các bên tranh chấp lựa chọn phương thức giải quyết sao cho phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh cụ thể của mình, từ đó tăng tính linh hoạt và hiệu quả trong việc giải quyết các tranh chấp đất đai.

Khi các bên tranh chấp lựa chọn giải quyết tranh chấp tại UBND cấp có thẩm quyền, quy trình giải quyết sẽ được thực hiện như sau: Nếu tranh chấp xảy ra giữa các hộ gia đình, cá nhân hoặc cộng đồng dân cư, Chủ tịch UBND cấp huyện sẽ là người giải quyết. Sau khi nhận được quyết định giải quyết từ Chủ tịch UBND cấp huyện, nếu trong vòng 30 ngày các bên tranh chấp không có khiếu nại hoặc khởi kiện, quyết định này sẽ có hiệu lực thi hành. Tuy nhiên, nếu các bên không đồng ý với quyết định của Chủ tịch UBND cấp huyện, họ có quyền khởi kiện tại Tòa án theo quy định của pháp luật về tố tụng hành chính hoặc khiếu nại đến Chủ tịch UBND cấp tỉnh trong vòng 30 ngày kể từ ngày nhận được quyết định. Quyết định giải quyết của Chủ tịch UBND cấp tỉnh sẽ có hiệu lực thi hành nếu không có khiếu nại hay khởi kiện.

Trong trường hợp tranh chấp có sự tham gia của tổ chức, tổ chức tôn giáo, tổ chức tôn giáo trực thuộc, người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, thẩm quyền giải quyết thuộc về Chủ tịch UBND cấp tỉnh. Tương tự như trường hợp tranh chấp ở cấp huyện, sau khi nhận được quyết định giải quyết từ Chủ tịch UBND cấp tỉnh, nếu các bên tranh chấp không khiếu nại hoặc khởi kiện trong vòng 30 ngày, quyết định này sẽ có hiệu lực thi hành. Nếu không đồng ý, các bên có thể khiếu nại đến Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) hoặc khởi kiện tại Tòa án theo quy định của pháp luật về tố tụng hành chính. Quyết định của Bộ trưởng Bộ TN&MT sẽ có hiệu lực thi hành nếu không có khiếu nại hoặc khởi kiện.

Các quy định mới này của Luật Đất đai 2024 đã làm rõ hơn các phương thức và thủ tục giải quyết tranh chấp đất đai, giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền sử dụng đất. Đồng thời, việc mở rộng quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp cũng giúp các bên tranh chấp có thể lựa chọn phương thức phù hợp với tình huống của mình, từ đó giảm tải cho hệ thống Tòa án và nâng cao hiệu quả trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

Xem thêm bài viết: Quá thời hạn khiếu nại đất đai nhưng cơ quan nhà nước không trả lời thì xử lý thế nào?

Khi quý khách có thắc mắc về quy định pháp luật, vui lòng liên hệ đến hotline Luật sư tư vấn pháp luật đất đai trực tuyến miễn phí 24/7: 19006162 hoặc gửi thư tư vấn đến địa chỉ email: lienhe@luatminhkhue.vn để được tư vấn.