Lỗi cố ý trực tiếp là gì? Phân biệt lỗi cố ý trực tiếp, lỗi cố ý gián tiếp và lỗi vô ý do cẩu thả

Phân tích định nghĩa này có thể rút ra những dấu hiệu sau của lỗi cố ý trực tiếp:

1. Quy định về lý trí đối với lỗi cố ý trực tiếp

Người phạm tội nhận thức rõ tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình (được hiểu là tính gây (hoặc đe dọa gây) thiệt hại cho xã hội)(1) và thấy trước hậu quả thiệt hại của hành vi đó.

Nhận thức rõ tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi là sự nhận thức trên cơ sở nhận thức những tình tiết khách quan tạo nên tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi. Những tình tiết đó có thể là mặt thực tế của hành vi, là đặc điểm của đối tượng tác động của tội phạm, là những điều kiện khách quan như công cụ, thủ đoạn, thời gian, địa điểm phạm tội...

Ở các tội có cấu thành tội phạm (CTTP) vật chất, hậu quả thiệt hại là dấu hiệu được mô tả trong cấu thành tội phạm nên người phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp không chỉ nhận thức được tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi của mình mà khi thực hiện hành vi cũng thấy trước được hậu quả thiệt hại của hành vi.

Thấy trước hậu quả thiệt hại của hành vi là nhận thức vượt trước, là dự kiến của người phạm tội về hậu quả đó. Người phạm tội có thể dự kiến hành vi tất nhiên sẽ gây ra hậu quả thiệt hại hoặc dự kiến hành vi có thể gây ra hậu quả thiệt hại.

Ở các tội có cấu thành tội phạm hình thức, hậu quả thiệt hại không phải là dấu hiệu được mô tả trong cấu thành tội phạm nên vấn đề có thấy trước hay không thấy trước hậu quả thiệt hại không được đặt ra khi xem xét lí trí của người phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp.

Nếu hậu quả thiệt hại được quy định là dấu hiệu định khung hình phạt trong cấu thành tội phạm tăng nặng hoặc được xem là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt thì cũng đòi hỏi phải xác định người phạm tội thấy trước hậu quả thiệt hại để khẳng định người phạm tội có lỗi cố ý trực tiếp đối với hậu quả thiệt hại.

Nhận thức rõ tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi và thấy trước hậu quả thiệt hại của hành vi là hai nội dung của yếu tố lí trí có liên quan chặt chẽ với nhau. Thấy trước hậu quả thiệt hại của hành vi là kết quả và là sự cụ thể hoá sự nhận thức tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi. Trái lại, nhận thức rõ tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi là cơ sở cho việc thấy trước hậu quả thiệt hại của hành vi.

2. Quy định về ý chí đối với lỗi cố ý trực tiếp

Người phạm tội mong muốn hậu quả thiệt hại phát sinh.

Điều này có nghĩa hậu quả thiệt hại của hành vi mà người phạm tội thấy trước hoàn toàn phù hợp với mục đích - phù hợp với sự mong muốn của người đó. Ở đây, sở dĩ không đặt vấn đề mong muốn hay không mong muốn hành vi có tính gây thiệt hại cho xã hội vì khi đã nhận thức được tính chất của hành vi mà vẫn thực hiện thì đã có nghĩa chủ thể mong muốn thực hiện hành vi đó.

Ở các tội có cấu thành tội phạm vật chất, hậu quả thiệt hại được quy định là dấu hiệu của cấu thành tội phạm nên việc kiểm tra ý chí của người phạm tội đối với hậu quả thiệt hại đã thấy trước là cần thiết để có thể khẳng định có lỗi cố ý trực tiếp hay không.

Ở các tội có cấu thành tội phạm hình thức, hậu quả thiệt hại không được quy định là dấu hiệu của cấu thành tội phạm nên việc xác định ý chí đối với hậu quả thiệt hại không được đặt ra. Muốn xác định người phạm tội có lỗi cố ý trực tiếp chỉ cần xác định người đó nhận thức được tính gây thiệt hại cho xã hội cùa hành vi mà vẫn thực hiện hành vi đó.

Nếu hậu quả thiệt hại cho xã hội được quy định là dấu hiệu định khung hình phạt trong cấu thành tội phạm tăng nặng hoặc được xem xét là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khi quyết định hình phạt thì việc chứng minh lỗi cố ý trực tiếp đối với hậu quả thiệt hại cũng đòi hỏi phải xác định ý chí của người phạm tội đối với hậu quả thiệt hại.

3. Phân biệt lỗi cố ý trực tiếp, cố ý gián tiếp và vô ý do cẩu thả

4. Lỗi cố ý gián tiếp là gì?

Lỗi cố ý gián tiếp là lỗi của người khi thực hiện hành vi "... nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả của hành vi đó có thể xảy ra, tưy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra”.

So sánh lỗi cố ý trực tiếp với lỗi cố ý gián tiếp thấy rằng trong hai trường hợp có lỗi cố ý, lí trí của người có lỗi về cơ bản không có gì khác nhau. Sự khác nhau của hai loại lỗi này chủ yếu là ở yểu tố ý chí. Đó là “mong muốn...” hay “có ý thức để mặc...”.

Nếu trong trường họp có lỗi cố ý trực tiếp, người phạm tội mong muốn hậu quả thiệt hại xảy ra thì trong trường hợp có lỗi cố ý gián tiếp, người phạm tội không mong muốn mà chỉ có ý thức để mặc cho hậu quả thiệt hại xảy ra. Đối với người có lỗi cố ý gián tiếp, hậu quả thiệt hại xảy ra hay không xảy ra đều không có ý nghĩa, không xảy ra cũng được và nếu xảy ra cũng chấp nhận.

Ví dụ: Do bực tức, A đã dùng dao đâm bừa vào B làm B chết. Khi đâm, A nhận thức được việc đâm của mình là nguy hiểm, có thể dẫn đến chết người. Nhưng do bực tức nên vẫn cứ đâm, muốn như thế nào cũng được. A không mong muốn giết B nhung nếu B chết cũng chấp nhận.

Với sự khác nhau về yếu tố ý chí như vậy, buộc yếu tố lí trí của người phạm tội ở hai trường hợp có lỗi cố ý tuy về cơ bản là giống nhau, phải có điểm khác nhau. Ở trường hợp có lỗi cố ý trực tiếp, sự thấy trước hậu quả thiệt hại của người phạm tội có thể là thấy trước hậu quả đó tất nhiên phải xảy ra hoặc là có thể xảy ra. Nhưng ở trường hợp có lỗi cố ý gián tiếp, sự thấy trước hậu quả thiệt hại của người phạm tội chỉ có thể là thấy trước hậu quả đó có thể xảy ra. Không thể có trường họp người phạm tội đã thấy trước hậu quả tất nhiên phải xảy ra mà lại “có ý thức để mặc...”, không mong muốn hậu quả đó khi thực hiện hành vi. Thái độ có ý thức để mặc cho hậu quả thiệt hại xảy ra chỉ có thể xảy ra trong trường hợp thấy trước cả hai khả năng - khả năng hậu quả thiệt hại xảy ra và khả năng hậu quả thiệt hại không xảy ra.

5. Những dấu hiệu của lỗi cố ý gián tiếp

- Về lí trí: Người phạm tội nhận thức rõ tính gây thiệt hại cho xã hội của hành vi của mình, thấy trước hành vi đó có thể gây ra hậu quả thiệt hại.

- Về ý chí: Người phạm tội không mong muốn hậu quả thiệt hại xảy ra. Hậu quả thiệt hại mà người phạm tội thấy trước không phù hợp với mục đích của họ. Người phạm tội thực hiện hành vi có tính gây thiệt hại cho xã hội là nhằm mục đích khác. Đe đạt được mục đích này, người phạm tội chấp nhận hậu quả thiệt hại do hành vi của mình có thể gây ra. Người phạm tội với lỗi cố ý gián tiếp tuy không mong muốn nhưng có ý thức để mặc đoi với hậu quả thiệt hại của hành vi của mình mà họ thấy trước.

Tóm lại, dấu hiệu quan trong nhất của lỗi cố ý gián tiếp là dấu hiệu “có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra”. Dấu hiệu này có nghĩa chủ thể “chấp nhận hậu quả xảy ra”.

Trong bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, lỗi cố ý được phân thành hai loại: Lỗi cố ý trực tiếp và lỗi cố ý gián tiếp như đã trình bày. Trong nghiên cứu, còn có thể phân loại lỗi cố ý theo các cách sau:

- Tuỳ thuộc vào thời điểm hình thành có thể phân biệt hai loại lỗi cố ý: cố ý có dự mưu và cố ý đột xuất.

Cố ý có dự mưu là trường hợp người phạm tội đã có sự suy nghĩ, cân nhắc kĩ trước khi thực hiện hành vi có tính gây thiệt hại cho xã hội.

Cố ý đột xuất là trường hợp người phạm tội vừa có ý định phạm tội đã thực hiện ngay ý định đó, chưa kịp có sự cân nhắc kĩ.

- Căn cứ vào mức độ cụ thể của sự hình dung về hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, có thể phân biệt hai loại lỗi cố ý: cố ý xác định và cố ý không xác định.

Cố ỷ xác định là trường hợp người phạm tội hình dung được một cách rõ ràng và cụ thể hậu quả thiệt hại mà hành vi của họ sẽ gây ra.

Ví dụ: Người phạm tội trộm cắp tài sản có ý định trộm cắp tài sản cụ thể và đã thực hiện ý định đó.

Cổ ý không xác định là trường hợp người phạm tội tuy thay trước hậu quả thiệt hại nhưng chưa hình dung được một cách cụ thể hậu quả đó.

Ví dụ: Khi dùng gậy gây thương tích cho người khác, người phạm tội chưa hình dung được một cách cụ thể thương tích sẽ xảy ra có mức độ nặng nhẹ như thế nào.

Mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua tổng đài. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực hình sự luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp cụ thể. Trân trọng cảm ơn!