Mục lục bài viết

1. Tổng quan về dẫn độ tội phạm ở Việt Nam

Ở Việt Nam, theo thống kê của Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an, tính đến tháng 5/2019, 317 đối tượng có lệnh truy nã đỏ của Interpol có thông tin lẩn trốn vào nội địa. Trong khi đó, trên 1.200 đối tượng người Việt Nam phạm tội bỏ trốn ra nước ngoài, trong đó 235 đối tượng đã bị Interpol ra lệnh truy nã đỏ và nhiều đối tượng phạm tội đặc biệt nghiêm trọng. Căn cứ vào các quy định của Luật Tương trợ tư pháp 2007, các điều ước quốc tế và các văn bản pháp luật liên quan, theo Cục Pháp chế và cải cách hành chính, tư pháp Bộ Công an, Việt Nam đã tiếp nhận và xử lý 23 yêu cầu dẫn độ của nước ngoài, cũng như lập và chuyển 35 hồ sơ yêu cầu dẫn độ đến cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. Điều này góp phần giải quyết nhiều vụ án phức tạp, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng, được dư luận xã hội trong và ngoài nước quan tâm, đảm bảo các yêu cầu chính trị, đối ngoại, từng bước nâng cao uy tín của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế. 

Hoạt động dẫn độ tội phạm được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật tương trợ tư pháp năm 2007 và Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, đây được coi là những quy định mang tính chất "xương sống" cho hoạt động dẫn độ tội phạm. Các đạo luật khác mang tính chất hỗ trợ, bổ sung, cùng với đó các điều ước quốc tế bảo đảm phạm vi hợp tác của hoạt động dẫn độ, là cơ sở pháp lý nhằm ràng buộc trách nhiệm và nghĩa vụ của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. Tuy nhiên, những vấn đề lý luận và thực tiễn hoạt động dẫn độ ở Việt Nam đã và đang bộc lộ một s bất cập, tồn tại xung đột với điều ước quốc tế hoặc xung đột trong chính các quy định của văn bản pháp luật trong nước, chưa phù hợp với thông lệ quốc tế,… 

 

2. Quy định của Luật tương trợ tư pháp năm 2007 về dẫn độ tội phạm

Luật Tương trợ Tư pháp quy định về khái niệm dẫn độ như sau “Dẫn độ là việc một nƣớc chuyển giao cho nƣớc khác ngƣời có hành vi phạm tội hoặc người bị kết án hình sự đang có mặt trên lãnh thổ nước mình để nước được chuyển giao truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án đối với người đó”. Luật Tương trợ Tư pháp 2007 của Việt Nam là văn bản pháp lý chính thức đầu tiên quy định về khái niệm dẫn độ. Đây là cơ sở pháp lý để phân biệt khái niệm dẫn độ với các hoạt động hợp tác tương trợ tư pháp khác giữa Việt Nam với các quốc gia khác hoặc toà án quốc tế.
 

2.1. Thẩm quyền tiến hành dẫn độ tội phạm

Thẩm quyền tiến hành hoạt động dẫn độ phải đáp ứng yêu cầu dẫn độ hoặc đưa ra yêu cầu dẫn độ theo Luật Tương trợ Tư pháp 2007 thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng của Việt Nam. Theo quy định tại Chương 6 của Luật Tương trợ Tư pháp 2007 và Nghị định số 92/2008/NĐ - CP Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Tương trợ Tư pháp. Thẩm quyền của các cơ quan khác nhau trong hoạt động dẫn độ được quy định cụ thể như sau: Thẩm quyền của Bộ Tư pháp là chủ trì, phối hợp với Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan hữu quan đàm phán các hiệp định tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù theo quy định của pháp luật...
Thẩm quyền của Tòa án nhân dân tối cao là xem xét, quyết định các vụ việc về dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù theo thẩm quyền. Thẩm quyền của Bộ Công an là cơ quan tiếp nhận, chuyển giao, xem xét, giải quyết các yêu cầu của nước ngoài về dẫn độ, xem xét và chuyển hồ sơ cho Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân và thực hiện hoạt động tương trợ tư pháp theo thẩm quyền ; Đề xuất viện ký kết và thực hiện điều ước quốc tế về dẫn độ ... Thẩm quyền của Toà án nhân dân cấp tỉnh là xem xét, quyết định dẫn độ, chuyển giao ngƣời đang chấp hành hình phạt tù hoặc từ chối dẫn độ, chuyển giao ngƣời đang chấp hành hình phạt tù theo quy định của Luật Tương trợ Tư pháp.
Cùng với đó, Luật Tương trợ Tư pháp 2007 cũng quy định thẩm quyền cho các cơ quan có liên quan khác trong hoạt động tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ tội phạm như: Bộ ngoại giao, cơ quan đại diện của Việt Nam ở nước ngoài, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, cơ quan điều tra.
 

2.2. Nghĩa vụ dẫn độ

Cá nhân có thể bị dẫn độ theo quy định của Luật Tương trợ Tư pháp là những cá nhân có hành vi phạm tội mà Bộ Luật Hình sự Việt Nam mà pháp luật hình sự của quốc gia yêu cầu quy định hình phạt tù có thời hạn từ một năm trở lên, chung thân hoặc tử hình hoặc đã bị Tòa án của quốc gia yêu cầu xử phạt tù mà thời hạn chấp hành hình phạt tù còn lại ít nhất sáu tháng. Hành vi phạm tội của cá nhân đƣợc yêu cầu dẫn độ không nhất thiết phải thuộc cùng một nhóm tội hoặc cùng một tội danh, các yếu tố cấu thành tội phạm không nhất thiết phải giống nhau theo quy định của pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc gia yêu cầu. Đây là những quy định nhằm đáp ứng nguyên tắc định danh kép trong các quy định của luật Hình sự quốc tế về dẫn độ tội phạm. Trong trường hợp hành vi phạm tội của cá nhân bị yêu cầu dẫn độ thực hiện. Bên ngoài lãnh thổ của quốc gia yêu cầu thì việc dẫn độ cá nhân đó có thể được thực hiện nếu theo quy định của Bộ Luật Hình sự Việt Nam thì hành vi đó là hành vi phạm tội.
 

2.3. Căn cứ từ chối dẫn độ tội phạm

Các căn cứ từ chối dẫn độ tội phạm là cơ sở để các cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam căn cứ vào đó để tiến hành các thủ tục nhằm đáp ứng hoặc từ chối yêu cầu dẫn độ của các quốc gia khác. Theo đó các trường hợp mà Việt Nam sẽ từ chối dẫn độ bao gồm: Trường hợp cá nhân bị yêu cầu dẫn độ là công dân Việt Nam, trường hợp theo quy định của pháp luật Việt Nam khi hành vi phạm tội mà cả nhân bị yêu cầu dẫn độ không thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chấp hành hình phạt do hết thời hiệu hoặc vì lý do hợp pháp khác (lý do về tuổi, sức khỏe...). Trường hợp cá nhân bị yêu cầu dẫn độ sẽ có khả năng bị truy bức ở quốc gia yêu cầu dẫn độ do có sự phân biệt về chủng tộc, tôn giáo, giới tính, quốc tịch, dân tộc, thành phần xã hội hoặc quan điểm chính trị. Trong quy định này của Luật Tương trợ Tư pháp đã quy định đầy đủ về các căn cứ từ chối dẫn độ, trong đó có căn cứ xuất phát từ nguyên tắc không dẫn độ tội phạm chính trị (quan điểm chính trị). Tuy nhiên, văn bản này không đề cập cụ thể đến các quan điểm chính trị như thế nào mới thuộc trường hợp không dẫn độ tội phạm và thuộc tội phạm chính trị. 

 

2.4. Thủ tục của yêu cầu dẫn độ

Với tầm quan trọng liên quan đến trình tự thủ tục dẫn độ trong hoạt động hợp tác dẫn độ Luật tương trợ tư pháp năm 2007 yêu cầu dẫn độ phải có các văn bản sau:
  • Văn bản của cơ quan có thẩm quyền yêu cầu về dẫn độ.
  • Các văn bản kèm theo ngày tháng năm địa điểm, lý do yêu cầu dẫn độ cơ quan được yêu cầu dẫn độ đi kèm các văn bản dẫn độ phải có bản tóm tắt nội dung vụ án, các điều luật áp dụng để xác định yếu tố cấu thành tội phạm.
  • Trường hợp yêu cầu dẫn độ để truy cứu trách nhiệm hình sự phải kèm theo bản sao lệnh bắt giữ hoặc giam giữ của cơ quan có thẩm quyền yêu cầu dẫn độ.
  • Trường hợp yêu cầu dẫn độ để thi hành án phải kèm theo bản sao bản án, quyết định hình sự của toàn án quốc gia yêu cầu dẫn độ văn bản xác nhận cá nhân bị yêu cầu dẫn độ là cá nhân bị kết án.

 

3. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, một trong những quy định quan trọng của bộ luật liên quan đến vấn đề hợp tác quốc tế giữa các cơ quan tố tụng của Việt Nam với các cơ quan tương ứng nước ngoài Hợp tác quốc tế về dẫn độ đƣợc quy định trong chương XXXVI (Một số hoạt động quốc tế). quy định cụ thể trong điều 497, điều 498 , điều 499 và điều 501 của bộ luật về dẫn độ tội phạm.
Căn cứ từ chối dẫn độ, thẩm quyền truy tố trách nhiệm hình sự, quy định về trình tự thủ tục xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với công dân nước Việt Nam bị từ chối dẫn độ. 
 

4. Một số thách thức và giải pháp nâng cao hiệu qủa hoạt động dẫn độ tội phạm ở Việt Nam

Một trong những khó khăn nhất của Việt Nam khi thực hiện dẫn độ phải kể đến chính là các văn bản về mặt pháp lý như:
Thứ nhất, Việt Nam chưa có một văn bản quy định riêng về dẫn độ tội phạm, rất nhiều các quốc gia có văn bản pháp ly riêng về dẫn độ( Nhật Bản, Hoa Kỳ, Trung Quốc....), tuy bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 cuả Việt Nam có quy định về dẫn độ tội phạm tuy nhiên còn chung chung chưa đầy đủ. 
Thứ hai, việc ban hành các văn bản hướng dẫn Luật tương trợ Tư pháp còn chậm dù luật Tương trợ tư pháp đã được ban hành rất lâu điều đó dẫn đến các hoạt động cụ thể sẽ không được nghiên cứu sâu.
Thứ ba, chế độ chính trị trang thiết bị cho hoạt động tƣơng trợ còn hạn hẹp, kinh phí đảm bảo cho công tác tƣơng trợ còn rải rác chủ yếu chi cho hoạt động xác minh, thu thập chứng cứ,đi lại..... trong đó một số hoạt động có thể phát sinh như nghiên cứu, giám định chưa có hƣớng dẫn cụ thể nhất định như nào.
Thứ tư, đội ngũ cán bộ thực hiện hoạt động dẫn độ còn hạn chế về số lượng trong khi khả năng làm việc đòi hỏi ngày càng nhiều nhất là ở các địa phương, vấn đề kỹ năng còn thiếu như tin học, ngoại ngữ, phiên dịch.
Trên đây là những khó khăn về mặt pháp lý và một số vấn đề khác tuy nhiên cũng sự ảnh hưởng lớn đến chất lượng cũng như hoạt động của quá  trình hợp tác dẫn độ tội phạm cũng như đấu tranh phòng chống tội phạm giữa Việt Nam và các cộng đồng quốc tế khác. 
Việc tìm ra những giải pháp khắc phục khi khăn khi thực hiện dẫn độ tại Việt Nam luôn là mối quan tâm hàng đầu của các cấp lãnh đạo dưới đây là một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động dẫn độ tội phạm tại Việt Nam
- Các cơ quan có thẩm quyền cần xem xét lấy ý kiến và đưa ra các văn bản quy định riêng về về dẫn độ tội phạm tại Việt Nam, bên cạnh đó phải có quy định rõ ràng về thời hạn áp dụng các biện pháp này, để trong trƣờng hợp yêu cầu dẫn độ không đuợc gửi đến hoặc không đầy đủ cho cơ quan có thẩm quyền.
- Đẩy mạnh đàm phán ký kết các điều ước quốc tế trong lĩnh vực phòng chống tội phạm cụ thể là dẫn độ tội phạm, Việt Nam cần làm rõ vai trò và tích cực tham gia đàm phán các hội nghị trong khuôn khổ ASEAN cùng với các nước thành viên khác xây dựng điều ước quốc tế về dẫn độ tội phạm.
- Giải pháp về nguồn nhân lực là vấn đề quan trọng không đẽ dàng hoàn thiện nhất là lĩnh vực hình sự nói chung và tội phạm nói riêng, các cá nhân phải có đầy đủ năng lực trình độ chuyên môn và có sự nhiệt huyết với nghề bên cạnh đó cần đầu tư tăng cường công tác tập huấn, nâng cao kỹ năng trình độ chuyên môn nghiệp vụ đặc biệt là khả năng ngoại ngữ tốt.
- Giải pháp với các trang thiết bị kỹ thuật, hoạt động dẫn độ tội phạm diễn ra giữa một hay nhiều quốc gia sự liên lạc giữa các quốc gia chủ yếu thông qua đƣờng ngoại giao tuy nhiên con đường này không phải lúc nào cũng thuận tiện và đầy đủ thông tin, các dữ liệu thông tin về tội phậm đều cần lưu giữ cẩn thận.
- Sự phối hợp đồng bộ được nói đến phải đi từ sự chỉ đạo sát sao của Đảng và nhà nƣớc với các chính sách phát triển trong đó có sự chỉ đạo liên quan đến hoạt động hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng chống tội phạm, đây đƣợc coi như kim chỉ nam trong hoạt động của cơ quan có thẩm quyền, chú trọng việc mua sắm các trang thiết bị mới phục vụ hoạt động dẫn độ tội phạm.
Những nỗ lực không ngừng của Việt Nam trong hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm trong phạm vi quốc gia và quốc tế luôn được công đồng quốc tế và quốc gia tạo điều kiện để hợp tác, điều này sẽ tạo điều kiện cho Việt Nam tham gia sâu vào các công cuộc đấu tranh chung vì nền hòa bình ổn định bền vững của nhân loại.

Trên đây là bài viết sưu tầm và tổng hợp về Một số quy định của pháp luật Việt Nam về dẫn độ tội phạm.  Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900.6162 để được giải đáp. Rất mong nhận được sự hợp tác!