Hoạt động chứng khoán ngày càng trở nên phổ biến. Đây là một thị trường khá tiềm năng, là một kênh dẫn vốn cho nền kinh tế. Thị trường chứng khoán chỉ hoạt động có hiệu quả khi các chủ thể tham gia trên thị trường có đầy đủ những điều kiện, năng lực nhất định đảm bảo hoạt động kinh doanh có hiệu quả. Thời gian vừa qua thị trường chứng khoán ngày càng chứng minh được sự phát triển của mình và tầm quan trọng đối với nền kinh tế. Vậy thi trường chứng khoán là gì? Thị trường chứng khoán có những chức năng gì và chủ thể tham gia vào thị trường chứng khoán là gì?
1. Khái niệm về thị trường chứng khoán
Thị trường chứng khoán là nơi diễn ra các giao dịch mua bán trao đổi các loại chứng khoán. Thị trường chứng khoán không giống với các thị trường các hàng hóa thông thường khác vì hàng hóa của thị trường chứng khoán là loại hàng hóa đặc biệt, là quyền sở hữu về tư bản. Loại hàng hóa này cũng có giá trị và giá trị sử dụng
Thị trường chứng khoán, tiếng latinh là BRUSA là một thị trường có tổ chức và hoạt động có điều khiển . Ngày nay, có rất nhiều khái niệm về thị trường chứng khoán, các quan niệm này đều được khái quát trên cơ sở thực tiễn và trong các điều kiện lịch sử nhất định.
Tuy nhiên, khái niệm đầy đủ và phù hợp với sự phát triển chung của thị trường chứng khoán hiện nay là: “Thị trường chứng khoán là một loại thị trường vốn trung và dài hạn, nơi diễn ra các hoạt động phát hành, trao đổi, mua, bán, chuyển nhượng chứng khoán nhằm mục đích lợi nhuận”.
2. Các chức năng cơ bản của thị trường chứng khoán
Thị trường chứng khoán có rất nhiều chức năng. Có thể chia chức năng của thị trường chứng khoán thành hai nhóm:
- Các chức năng chung áp dụng đối với bất kỳ một thị trường hàng hóa nào.
- Các chức năng đặc trưng của thị trường chứng khoán cho phép chúng ta phân biệt thị trường này với các thị trường khác.
* Chức năng chung áp dụng đối với tất cả mọi thị trường chứng khoán:
- Chức năng kinh doanh: có nghĩa là việc giao dịch, mua bán chứng khoán trên thị trường chứng khoán có thể đem lại một khoản lợi nhuận nhất định.
- Chức năng định giá: thị trường chứng khoán bảo đảm quá trình hình thành giá cả và sự vận động thường xuyên của nó. Thị trường chứng khoán bảo đảm cho các loại chứng khoán được phép lưu hành có giá cả hình thành theo quy luật cung-cầu giống như các loại hàng hóa khác.
- Chức năng cung cấp thông tin: thị trường chứng khoán đảm bảo việc công bố thông tin liên quan đền hoạt động giao dịch trên thị trường này một cách chính xác, kịp thời. Thông tin thị trường có thể là giá chào mua, giá chào bán, số lượng lệnh và khối lượng của mỗi lệnh, các thông tin ảnh hưởng đến giá chứng khoán của các công ty có chứng khoán niên yết và tác động đến nhà đầu tư...Mục đích của việc công bố thông tin là để đảm bảo tính công khai và minh bạch của thị trường. Tất cả các nhà đầu tư nhất thiết đều phải được tiếp cận thông tin một cách công bằng, nhanh chóng và chính xác.
* Các chức năng đặc trưng của thị trường chứng khoán, bao gồm:
- Chức năng phân phối lại: thị trường chứng khoán thực hiện việc phân phối lại nguồn vốn tài nguyên giữa các ngành và các lĩnh vực hoạt động khác nhau, giữa các tầng lớp dân cư trong xã hội. Thị trường chứng khoán có vai trò to lớn trong việc thu hút các nguồn vốn tiết kiệm để đầu tưu dài hạn vào những nơi có hiệu quả nhất thoogn qua các công cụ tài chính là cổ phiếu, trái phiếu, các chứng khoán phái sinh; là công cụ để Nhà nước thực hiện việc kiểm soát đầu tư nước ngoài vào thị trường trong nước, là động lực thúc đẩy tiến trình đổi mới cơ cấu doanh nghiệp thông qua chính thức cổ phần hóa; tạo điệu kiện luân chuyển vốn đầu tư từ doanh nghiệp này sang doanh nghiệp khác và thúc đẩy các doanh nghiệp làm ăn minh bạch hơn.
- Chức năng bảo hiểm rủi ro về giá cả và về tài chính: thị trường chứng khoán là thị trường được bảo đảm tốt nhất các quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư bởi lẽ giá cả được hình thành khách quan theo quy luật cung-cầu và chứng khoán được phát hành, giao dịch trên cơ sở các thỏa thuận được xác lập khi phát hành, giao dịch và niêm yết chứng khoán. Các nguồn vốn, tài chính của nhà đầu tư vì thế được hình thành, mua bán, chuyển nhượng một cách khách quan, đảm bảo quyền tự do ý chí của các nhà đầu tư trong các giao dịch trên thị trường chứng khoán .
3. Các chủ thể tham gia vào thị trường chứng khoán
Thị trường chứng khoán là thị trường có sự tham gia của các chủ thể khác nhâu, bao gồm: tổ chức phát hành, tổ chức niêm yết chứng khoán, nhà đầu tư, các tổ chức kinh doanh chứng khoán, sở giao dịch chứng khoán và các chủ thể hỗ trợ cho các hoạt động mua bán, giao dịch chứng khoán, cơ quan quản lý Nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán, hiệp hội các nhà đầu tư, kinh doanh chứng khoán.
a. Tổ chức phát hành chứng khoán
- Tổ chức phát hành là tổ chức thực hiện chào bán chứng khoán dưới hình thức chào bán riêng lẻ hoặc chào bán ra công chúng hoặc cả hai hình thức nêu trên.
- Điều kiện phát hành chứng khoán:
+ Yêu cầu về vốn tối thiểu;
+ Hoạt động kinh doanh có lãi;
+ Về phương án đầu tư và phương án sử dụng vốn hiệu quả;
+ Về sự phê chuẩn của các cơ quan quản lý
+ Điều hành trong cơ quan phát hành
b. Nhà đầu tư chứng khoán
- Thị trường chứng khoán không thể tồn tại và phát triển nếu không có sự tham gia của nhà đầu tư chứng khoán. Nhà đầu tư rất đa dạng, có thể là bất kỳ tổ chức, cá nhân nào nếu có nguyện vọng tham gia thị trường, có nguồn tài chính thỏa mãn các nhu cầu mua bán chứng khoán và thực hiện các thủ tục mở tài khoản giao dịch, đăng ký mua bán chứng khoán thì có thể là nhà đầu tư và thu được những khoản lợi nhuận nhất định trên thị trường chứng khoán tập trung.
+ Nhà đầu tư cá nhân: là những người có vốn nhàn rỗi tạm thời, tham gia mua bán trên thị trường chứng khoán với mục đích tìm kiếm lợi nhuận. Tuy nhiên, trong đầu tư thì lợi nhuận lại luôn gắn với rủi ro, lợi nhuận càng cao thì rủi ro càng lớn và ngược lại. Chính vì vậy các nhà đầu tư cá nhân luôn phải lựa chọn các hình thức đầu tư phù hợp với khả năng cũng như mức độ chấp nhận rủi ro của mình.
+ Tổ chức là nhà đầu tư: Các tổ chức này thường có các bộ phận chức năng bao gồm nhiều chuyên gia có kinh nghiệm để nghiên cứu thị trường và đưa ra các quyết định đầu tư. Một số nhà đầu tư chuyên nghiệp chính trên thị trường chứng khoán là các công ty đầu tư, các công ty bảo hiểm, các quỹ lương hưu và các quỹ bảo hiểm xã hội khác. Đầu tư thông qua các tổ chức đầu tư có ưu điểm nổi bật là có thể đa dạng hoá danh mục đầu tư và các quyết định đầu tư được thực hiện bởi các chuyên gia có kinh nghiệm.
- Mục tiêu của đại đa số nhà đầu tư chứng khoán là tìm kiếm lợi nhuận, hoạt động theo nguyên tắc canh tranh tự do và bình đẳng. Nhà đầu tư khi tham gia thị trường có các nghĩa vụ, đồng thời có các quyền và lợi ích hợp pháp nhất định phụ thuộc vào loại chứng khoán mà nhà đầu tư sở hữu
c. Các tổ chức kinh doanh chứng khoán
- Công ty chứng khoán:
Công ty chứng khoán là những công ty hoạt động trong lĩnh vực chứng khoán, có thể đảm nhận một hoặc nhiều trong số các nghiệp vụ chính là bảo lãnh phát hành, môi giới, tự doanh, quản lý quỹ đầu tư và tư vấn đầu tư chứng khoán.
Để có thể được thực hiện mỗi nghiệp vụ, các công ty chứng khoán phải đảm bảo được một số vốn nhất định và phải được phép của cơ quan có thẩm quyền.
- Các ngân hàng thương mại:
Tại một số nước, các ngân hàng thương mại có thể sử dụng vốn tự có để tăng và đa dạng hoá lợi nhuận thông qua đầu tư vào các chứng khoán. Tuy nhiên các ngân hàng chỉ được đầu tư vào chứng khoán trong những giới hạn nhất định để bảo vệ ngân hàng trước những biến động của giá chứng khoán. Một số nước cho phép ngân hàng thương mại thành lập công ty con độc lập để kinh doanh chứng khoán và thực hiên nghiệp vụ bảo lãnh phát hành.
d. Sở giao dịch chứng khoán và các chủ thể hỗ trợ cho các hoạt động mua bán, giao dịch chứng khoán
- Sở giao dịch chứng khoán
+ Là thị trường chứng khoán tập trung nơi mua bán các loại chứng khoán đủ điều kiện niêm yết trên sở.
+ Các chứng khoán được niêm yết giao dịch tại sở giao dịch thông thường là chứng khoán của các công ty lớn, có danh tiếng, đã trải qua nhiều thử thách trên thị trường và đáp ứng được các yêu cầu, tiêu chuẩn niêm yết do sở giao dịch chứng khoán đặt ra.
+ Sở giao dịch chứng khoán được tổ chức và quản lý một cách chặt chẽ bởi ủy ban chứng khoán Nhà nước, các giao dịch chịu sự điều tiết của luật chứng khoán và thị trường chứng khoán
- Bên cạnh sở giao dịch chứng khoán còn có các tổ chức phụ trợ, hỗ trợ cho các giao dịch chứng khoán được thực hiện đúng, đó là: Trung tâm thư ký chứng khoán, thành viên lưu ký, quỹ hỗ trợ thanh toán:
+ Trung tâm lưu ký chứng khoán cung cấp dịch vụ đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán chứng khoán và dịch vụ khác có liên quan đến lưu ký chứng khoán theo yêu cầu của khách hàng. Tùy theo mô hình thị trường chứng khoán của từng nước mà mô hình Trung Tâm lưu ký chứng khoán sẽ khác nhau.
+ Thành viên lưu ký bao gồm: ngân hàng thương mại và thị trường chứng khoán, được cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán cấp Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động lưu ký chứng khoán và được Trung tâm lưu ký chứng khoán chấp thuận trở thành thành viên lưu ký. Thành viên lưu ký có thể cung cấp dịch vụ lưu ký và thanh toán các giao dịch chứng khoán cho khách hàng.
+ Hiệp hội chứng khoán: là một tổ chức xã hội nghề nghiệp của các cá nhân, tổ chức có cùng chung lợi ích nhất định trong các hoạt động liên quan đến chứng khoán. Mỗi hiệp hội chứng khoán có các chức năng, đặc điểm, hoạt động phụ thuộc vào quy mô và trình độ phát triển của thị trường chứng khoán cũng như cơ chế quản lý thị trường chứng khoán.
- Ủy ban Chứng khoán Nhà nước:
+ Là đơn vị thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Tài chính quản lý thị trường chứng khoán. Ủy ban Chứng khoán trực tiếp quản lý, giám sát hoạt động chứng khoán và thị trường chứng khoán, đồng thời quản lý các hoạt động dịch vụ thuộc lĩnh vực theo quy định của pháp luật.
