Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán Điều 210 BLHS

Đồng thời, cũng sẽ so sánh tội danh này với các tội phạm kinh tế khác trong lĩnh vực chứng khoán và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống.

Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán, thường được biết đến với tên gọi "giao dịch nội gián" (insider trading), là một trong những tội phạm kinh tế đặc thù và nghiêm trọng nhất được quy định trong Bộ luật Hình sự Việt Nam. Về bản chất, đây là hành vi giao dịch chứng khoán dựa trên lợi thế bất công về thông tin, làm ảnh hưởng trực tiếp đến tính công bằng của thị trường. Theo quy định của pháp luật hiện hành, thông tin nội bộ được định nghĩa là thông tin liên quan đến công ty đại chúng, tổ chức niêm yết, quỹ đại chúng, hoặc công ty đầu tư chứng khoán đại chúng chưa được công bố ra công chúng. Điều đáng chú ý là nếu thông tin này được công bố, nó có thể ảnh hưởng lớn đến giá chứng khoán của tổ chức đó.

Việc xử lý nghiêm minh hành vi giao dịch nội gián có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự phát triển lành mạnh của thị trường vốn. Hành vi này làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư vào sự minh bạch, công bằng của thị trường, gây rối loạn ổn định tài chính và làm méo mó cơ chế định giá tài sản. Khi các nhà đầu tư cảm thấy họ đang giao dịch trên một sân chơi không bình đẳng, nơi một số người có lợi thế thông tin không chính đáng, họ sẽ mất đi động lực tham gia, dẫn đến sự sụt giảm thanh khoản và cản trở việc huy động vốn cho nền kinh tế. Do đó, việc đấu tranh và xử lý hiệu quả tội danh này không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ môi trường đầu tư và kinh doanh bền vững.

1. Cấu thành Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán 

1.1. Chủ thể của tội phạm 

Chủ thể của tội phạm "Sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán" được quy định bao gồm cả cá nhân và pháp nhân thương mại.

• Chủ thể cá nhân: Đây là những người có năng lực trách nhiệm hình sự và có vị trí, chức trách đặc thù cho phép họ tiếp cận và nắm được thông tin nội bộ. Các đối tượng này thường là thành viên Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Giám đốc, Phó giám đốc, hoặc những người có liên quan đến công ty đại chúng hoặc quỹ đại chúng.
• Chủ thể pháp nhân thương mại: Một điểm tiến bộ của pháp luật hình sự Việt Nam là việc mở rộng chủ thể tội phạm ra cả pháp nhân thương mại, phù hợp với xu hướng xử lý tội phạm kinh tế hiện đại.

Điều 210 Bộ luật Hình sự 2015 quy định cả hành vi "tiết lộ, cung cấp thông tin nội bộ hoặc tư vấn cho người khác mua bán chứng khoán". Điều này có nghĩa là một cá nhân nắm giữ thông tin mật nhưng không trực tiếp giao dịch mà chỉ chia sẻ hoặc tư vấn cho người khác để trục lợi thì vẫn bị coi là đã cấu thành tội phạm. Quy định này đóng vai trò then chốt trong việc truy tố các thủ đoạn tinh vi, nơi người có thông tin mật không trực tiếp đứng tên giao dịch mà sử dụng một mạng lưới phức tạp để che giấu hành vi của mình.

1.2. Khách thể của tội phạm

 Khách thể của tội phạm giao dịch nội gián là trật tự quản lý kinh tế trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán. Đây là một tội phạm đặc thù xâm phạm đến những quy tắc nền tảng của thị trường.

Hành vi phạm tội không chỉ dừng lại ở việc gây thiệt hại trực tiếp về tài sản cho các nhà đầu tư khác mà còn tác động tiêu cực đến lợi ích của toàn xã hội. Hậu quả nghiêm trọng nhất là làm suy giảm niềm tin của công chúng vào tính minh bạch và công bằng của thị trường vốn, gây rối loạn ổn định tài chính và làm méo mó môi trường đầu tư. Việc xử lý không hiệu quả hành vi này có thể dẫn đến việc các nhà đầu tư rút lui, làm giảm sút nguồn vốn cho nền kinh tế và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững.

1.3. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội danh này được thể hiện qua các hành vi và dấu hiệu định lượng cụ thể. Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán bao gồm các hành vi sau đây:

• Sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán, tức là hành vi phân tích và tổng hợp thông tin đã biết để thực hiện giao dịch chứng khoán với mục tiêu thu lợi ích cá nhân.
• Tiết lộ hoặc cung cấp thông tin nội bộ cho người khác để họ thực hiện giao dịch chứng khoán, bao gồm việc truyền đạt thông tin qua lời nói, giới thiệu, ghi chép, sao chép, hoặc không tuân theo quy định về quản lý, bảo quản và lưu trữ tài liệu liên quan đến thông tin nội bộ nhằm mục đích để người khác biết về nội dung của thông tin nội bộ.
• Tư vấn cho người khác về việc mua bán chứng khoán, bằng cách sử dụng lời khuyên hoặc thuyết phục họ thực hiện giao dịch chứng khoán.

Dấu hiệu định lượng: Đây là dấu hiệu bắt buộc để cấu thành tội phạm. Điều 210 Bộ luật Hình sự 2015 đã phân định rõ các mức định lượng để xác định khung hình phạt:​

• Khung cơ bản (Khoản 1): Chỉ cấu thành tội phạm khi người phạm tội thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 500 triệu đồng đến dưới 1,5 tỷ đồng.
• Khung tăng nặng (Khoản 2): Áp dụng khi thu lợi bất chính 1 tỷ đồng trở lên hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu tư 1,5 tỷ đồng trở lên.

Sự chặt chẽ của mặt khách quan còn nằm ở việc tội danh này không thể tồn tại độc lập mà phải phụ thuộc vào các văn bản pháp luật chuyên ngành khác. Cụ thể, khái niệm "thông tin nội bộ" được Bộ luật Hình sự sử dụng nhưng không định nghĩa chi tiết. Để xác định một thông tin có phải là thông tin nội bộ hay không, các cơ quan tố tụng phải căn cứ vào định nghĩa tại Luật Chứng khoán 2019. Tương tự, việc xác định một thông tin đã "chưa được công bố" cần dựa vào các quy định về công bố thông tin, ví dụ như Thông tư 155/2015/TT-BTC của Bộ Tài chính. Việc phụ thuộc này cho thấy để truy tố thành công, các cơ quan chức năng cần có sự phối hợp và hiểu biết sâu sắc về hệ thống pháp luật chứng khoán, không chỉ dừng lại ở Bộ luật Hình sự.

1.4. Mặt chủ quan của tội phạm

Tội phạm "Sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán" được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là sử dụng hoặc tiết lộ thông tin mật để giao dịch, biết hành vi đó là nguy hiểm và bị pháp luật cấm. Mặc dù nhận thức được tính chất trái pháp luật, người này vẫn mong muốn thực hiện hành vi để đạt được mục đích thu lợi bất chính cho bản thân hoặc cho người khác.

2. Khung hình phạt Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán 

Nội dung Điều 210 Bộ luật hình sự năm 2015 quy định về tội danh này như sau:

Điều 210. Tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán

1. Người nào biết được thông tin liên quan đến công ty đại chúng hoặc quỹ đại chúng chưa được công bố mà nếu được công bố có thể ảnh hưởng lớn đến giá chứng khoán của công ty đại chúng hoặc quỹ đại chúng đó mà sử dụng thông tin này để mua bán chứng khoán hoặc tiết lộ, cung cấp thông tin này hoặc tư vấn cho người khác mua bán chứng khoán trên cơ sở thông tin này, thu lợi bất chính từ 300.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại cho nhà đầu từ từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.500.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 02 năm đến 07 năm:

a) Có tổ chức;

b) Thu lợi bất chính 1.000.000.000 đồng trở lên;

c) Gây thiệt hại cho nhà đầu tư 1.500.000.000 đồng trở lên;

d) Tái phạm nguy hiểm.

3. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

4. Pháp nhân thương mại phạm tội quy định tại Điều này, thì bị phạt như sau:

a) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này, thì bị phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng;

b) Phạm tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này, thì bị phạt tiền từ 5.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng;

c) Pháp nhân thương mại còn có thể bị cấm kinh doanh, hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

Điều 210 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định hai mức hình phạt:

- Người vi phạm theo khoản 1 sẽ chịu mức hình phạt tiền từ 500.000.000 đồng đến 2.000.000.000 đồng hoặc án tù từ 6 tháng đến 3 năm.

- Người vi phạm theo khoản 2 sẽ bị áp dụng mức hình phạt tiền từ 2.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng hoặc án tù từ 2 năm đến 7 năm. Điều này áp dụng trong các trường hợp sau đây:

•  Hành vi vi phạm được tổ chức;
•  Thu lợi ích bất chính từ 1.000.000.000 đồng trở lên;
•  Gây ra thiệt hại cho các nhà đầu tư từ 1.500.000.000 đồng trở lên;
•  Tái phạm có tính nguy hiểm.

Đối với các tổ chức thương mại, hình phạt được quy định tại khoản 4 như sau:

•  Hành vi vi phạm thuộc khoản 1 sẽ bị áp dụng mức hình phạt tiền từ 1.000.000.000 đồng đến 5.000.000.000 đồng.
•  Hành vi vi phạm thuộc khoản 2 sẽ bị áp dụng mức hình phạt tiền từ 5.000.000.000 đồng đến 10.000.000.000 đồng.
•  Hình phạt bổ sung đối với các tổ chức thương mại có thể bao gồm việc cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực cụ thể, hoặc cấm huy động vốn trong khoảng thời gian từ 1 năm đến 3 năm.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung nhằm hạn chế khả năng tái phạm và tăng tính răn đe.

• Đối với cá nhân: Có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm.
• Đối với pháp nhân thương mại: Có thể bị cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.

3. Án lệ và thực tiễn xét xử

Mặc dù pháp luật đã có quy định rõ ràng, thực tiễn xét xử các vụ án hình sự về tội "Sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán" tại Việt Nam lại rất hiếm hoi. Dữ liệu cho thấy nhiều vi phạm trong lĩnh vực chứng khoán thường chỉ dừng lại ở mức xử phạt hành chính. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã ban hành hàng trăm quyết định xử phạt vi phạm hành chính mỗi năm, nhưng số vụ được truy tố hình sự lại không nhiều.

Các vụ án chấn động thị trường gần đây, như vụ Trịnh Văn Quyết hay Đỗ Thành Nhân, đều bị truy tố và xét xử về các tội danh khác như "Thao túng thị trường chứng khoán" (Điều 211 BLHS) và "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" (Điều 174 BLHS). Điều này cho thấy, việc truy tố hình sự đối với hành vi giao dịch nội gián vẫn còn là một thách thức lớn trong thực tiễn, và chưa có nhiều án lệ công khai để các cơ quan tiến hành tố tụng tham khảo và áp dụng.

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc truy tố tội giao dịch nội gián là việc chứng minh hành vi "sử dụng thông tin nội bộ" một cách thuyết phục. Các đối tượng phạm tội thường áp dụng các thủ đoạn tinh vi, phức tạp để che giấu hành vi của mình. Chẳng hạn, người nội bộ có thể không trực tiếp đặt lệnh mà thông qua các mối quan hệ phức tạp như bạn bè, người thân, hoặc đối tác kinh doanh. Việc truy vết và thu thập bằng chứng vật chất về việc truyền tải thông tin, đặc biệt trong bối cảnh các giao dịch được thực hiện qua các kênh ẩn danh hoặc xuyên biên giới, là vô cùng khó khăn.

Điều này tạo ra một vòng lặp: thủ đoạn phạm tội càng tinh vi thì việc chứng minh càng phức tạp, dẫn đến số vụ án hình sự thấp và nhiều vi phạm chỉ bị xử lý hành chính. Việc xử phạt hành chính, dù có mức phạt cao, vẫn thiếu tính răn đe mạnh mẽ như hình phạt tù, làm suy giảm hiệu quả phòng chống tội phạm và tiếp tục xói mòn niềm tin của nhà đầu tư vào tính minh bạch của thị trường.

4. So sánh với Tội thao túng thị trường chứng khoán (Điều 211 BLHS)

Để làm rõ bản chất của tội giao dịch nội gián, việc so sánh với Tội thao túng thị trường chứng khoán là cần thiết. Cả hai tội danh đều là hành vi lạm dụng thị trường và gây hậu quả tiêu cực, nhưng có sự khác biệt rõ rệt về bản chất và phương thức thực hiện.

Ngoài ra, Tội giao dịch nội gián cũng có thể được phân biệt với các tội danh khác trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng như Tội làm giả tài liệu trong hồ sơ chào bán, niêm yết chứng khoán (Điều 212 BLHS) hay Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS). Trong khi Tội giao dịch nội gián liên quan đến việc lạm dụng thông tin có thật nhưng chưa công khai, Tội làm giả tài liệu liên quan đến việc tạo ra thông tin sai lệch ngay từ đầu để lừa dối nhà đầu tư. Tương tự, Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tập trung vào hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản, với giá trị tài sản bị chiếm đoạt là dấu hiệu bắt buộc.

5. Thách thức và giải pháp trong việc phòng chống và xử lý

Thực tiễn cho thấy việc xử lý tội giao dịch nội gián tại Việt Nam còn tồn tại nhiều thách thức. Về mặt pháp lý, mặc dù Điều 210 đã tạo ra một khung pháp lý vững chắc, các văn bản hướng dẫn chi tiết của Tòa án nhân dân Tối cao vẫn chưa đầy đủ để giải quyết các tình huống phức tạp trong thực tế. Việc xác định và định lượng chính xác "thu lợi bất chính" hoặc "thiệt hại cho nhà đầu tư" trong một thị trường biến động là một công việc phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành.

Về mặt nghiệp vụ, các hành vi phạm tội ngày càng tinh vi, ẩn danh và có yếu tố xuyên biên giới. Điều này đòi hỏi các cơ quan chức năng phải có năng lực điều tra chuyên sâu về tài chính, công nghệ và khả năng hợp tác quốc tế. Nếu không có đủ nguồn lực và chuyên môn, việc truy vết và thu thập bằng chứng trở nên vô cùng khó khăn. Hậu quả của những thách thức này là nhiều vi phạm nghiêm trọng chỉ bị xử lý hành chính, làm suy giảm tính răn đe của pháp luật, khiến tội phạm tiếp tục diễn ra.

Để nâng cao hiệu quả phòng chống và xử lý tội giao dịch nội gián, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:

• Hoàn thiện khung pháp lý: Cần có thêm các nghị quyết, thông tư hướng dẫn của Tòa án nhân dân Tối cao để cụ thể hóa các dấu hiệu cấu thành tội phạm, đặc biệt là cách thức xác định thiệt hại và thu lợi bất chính trong các tình huống thực tế.
• Nâng cao năng lực thực thi: Tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các cơ quan điều tra thuộc Bộ Công an. Đầu tư đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên trách có kiến thức sâu rộng về tài chính, công nghệ và pháp lý để nâng cao năng lực phát hiện, điều tra, và truy tố tội phạm.
• Ứng dụng công nghệ: Tích hợp công nghệ hiện đại như Big Data và trí tuệ nhân tạo (AI) để tự động giám sát và phát hiện các giao dịch hoặc mạng lưới tài khoản có dấu hiệu bất thường, rút ngắn thời gian điều tra và tăng khả năng thu thập bằng chứng.
• Tăng cường nhận thức: Tăng cường giáo dục pháp luật và đạo đức nghề nghiệp cho các cá nhân và tổ chức tham gia thị trường để họ hiểu rõ hành vi giao dịch nội gián là vi phạm pháp luật và gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Kết luận

Điều 210 Bộ luật Hình sự Việt Nam đã thiết lập một nền tảng pháp lý quan trọng để xử lý tội "Sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán", góp phần bảo vệ sự công bằng và minh bạch của thị trường. Tuy nhiên, giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành vẫn còn tồn tại một khoảng cách lớn, chủ yếu do tính chất tinh vi của tội phạm và những khó khăn trong công tác điều tra, chứng minh.

Cuộc chiến chống lại giao dịch nội gián không thể chỉ dựa vào pháp luật trên giấy mà đòi hỏi sự nỗ lực tổng hợp từ việc hoàn thiện các văn bản hướng dẫn, nâng cao năng lực thực thi của các cơ quan chức năng, ứng dụng công nghệ hiện đại và nâng cao nhận thức của cộng đồng. Chỉ khi các giải pháp này được thực hiện đồng bộ và hiệu quả, chúng ta mới có thể xây dựng một thị trường chứng khoán thực sự công bằng, minh bạch, và bền vững, xứng đáng là kênh huy động vốn hiệu quả cho nền kinh tế quốc gia.

Luật Minh Khuê xin tiếp nhận yêu cầu tư vấn của quý khách hàng thông qua số hotline: 1900.6162 hoặc email: lienhe@luatminhkhue.vn. Xin trân trọng cảm ơn!