Mục lục bài viết

Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định một số biện pháp ngăn chặn thay thế tạm giam, trong đó bảo lãnh là một biện pháp mang tính nhân đạo, thể hiện sự khoan dung và tôn trọng quyền tự do cá nhân, nhưng vẫn đảm bảo bị can, bị cáo có mặt theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng. Thủ tục bảo lãnh cho bị cáo đang bị tạm giữ hình sự vì thế vừa là cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người, vừa là giải pháp cân bằng giữa yêu cầu trừng trị và nhân đạo trong tư pháp hình sự.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp bị tạm giữ đều có thể được bảo lãnh, và việc bảo lãnh phải tuân thủ nghiêm ngặt về chủ thể, điều kiện, hồ sơ và trình tự thủ tục theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Việc tìm hiểu rõ thủ tục bảo lãnh cho bị cáo đang bị tạm giữ hình sự là điều cần thiết để bảo đảm việc áp dụng pháp luật đúng đắn, hợp lý, và phù hợp với nguyên tắc “Không ai bị coi là có tội cho đến khi có bản án kết tội của tòa án có hiệu lực pháp luật”.

1. Bảo lĩnh là gì?  

Bảo lĩnh được quy định tại Điều 121 Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015 và được định nghĩa rõ ràng là một biện pháp ngăn chặn thay thế biện pháp tạm giam.  Căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có thể quyết định cho họ được bảo lĩnh. Mục đích cốt lõi của biện pháp này là đảm bảo sự có mặt kịp thời của bị can, bị cáo theo giấy triệu tập, đúng thời gian quy định, đồng thời ngăn chặn họ bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, hoặc có hành vi cản trở hoạt động tố tụng của vụ án.   

Bảo lĩnh là một trong các biện pháp ngăn chặn được liệt kê tại Khoản 1 Điều 109 BLTTHS 2015, bên cạnh các biện pháp cưỡng chế khác như bắt, tạm giữ, tạm giam, đặt tiền để bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú, và tạm hoãn xuất cảnh. Việc quy định biện pháp bảo lĩnh, đặc biệt là vai trò thay thế tạm giam, thể hiện nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân theo tinh thần Điều 8 BLTTHS 2015. Đây là một cơ chế pháp lý ưu tiên các biện pháp không giam giữ khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật.   

2. Thủ tục bảo lĩnh cho bị cáo đang bị tạm giữ hình sự?

2.1. Thẩm quyền quyết định áp dụng theo giai đoạn tố tụng

Thẩm quyền áp dụng Bảo Lĩnh trải dài qua các giai đoạn tố tụng hình sự. Thẩm quyền chung được quy định tại Điều 113 BLTTHS 2015.   

  • Trong giai đoạn Điều tra và Truy tố, thẩm quyền thuộc về Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát.
  • Trong giai đoạn Xét xử, thẩm quyền thuộc về Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án.   
  • Trong trường hợp hồ sơ vụ án chuyển sang Tòa án xét xử mà chưa phân công được Thẩm phán giải quyết, Chánh án hoặc Phó chánh án có thẩm quyền áp dụng, hủy bỏ, hoặc thay đổi biện pháp ngăn chặn, bao gồm cả Bảo Lĩnh.   
  • Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử có thể ra quyết định tạm giam bị cáo ngay tại phiên tòa nếu có căn cứ cho thấy bị cáo có thể trốn hoặc tiếp tục phạm tội.   

Thẩm quyền linh hoạt của Chánh án hoặc Phó chánh án trong giai đoạn chuẩn bị xét xử giúp đảm bảo quá trình tố tụng không bị đình trệ, duy trì tính liên tục và hiệu quả của việc quản lý biện pháp ngăn chặn.   

2.2. Hồ sơ đề nghị bảo lĩnh

Hồ sơ đề nghị áp dụng Bảo Lĩnh phải đáp ứng các yêu cầu cụ thể về thành phần và xác nhận:

  • Đơn xin Bảo Lĩnh: Do người bảo lĩnh nộp tới cơ quan có thẩm quyền quyết định.   
  • Giấy cam đoan: Của cá nhân hoặc tổ chức nhận bảo lĩnh, cam đoan không để bị can, bị cáo vi phạm các nghĩa vụ.   
  • Văn bản xác nhận: Giấy cam đoan của cá nhân phải có xác nhận của chính quyền địa phương (nơi cư trú) hoặc cơ quan/tổ chức (nơi làm việc/học tập). Giấy cam đoan của tổ chức phải có xác nhận của người đứng đầu tổ chức.   

2.3. Quy trình xét duyệt và quyền khiếu nại

Quy trình xét duyệt bao gồm việc cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận, xem xét điều kiện của bị can/bị cáo (nhân thân, tính chất tội phạm) và điều kiện của chủ thể bảo lĩnh. Sau khi xem xét đầy đủ các yếu tố, cơ quan này sẽ ra quyết định áp dụng Bảo Lĩnh hoặc từ chối.

Đối với các quyết định tố tụng, bị can, bị cáo và người đại diện hợp pháp của họ có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối biện pháp ngăn chặn. Việc quy định rõ cơ chế khiếu nại đối với quyết định từ chối áp dụng Bảo Lĩnh, đặc biệt trong giai đoạn điều tra, là cần thiết để đảm bảo quyền lợi của người bị buộc tội, tránh sự tùy nghi của CQTHTT.   

Mặc dù BLTTHS 2015 đã quy định tại Điều 121, thực tiễn cho thấy việc áp dụng còn nhiều hạn chế do thiếu các văn bản hướng dẫn liên tịch chi tiết. Sự thiếu sót trong việc quy định thống nhất về thủ tục, hồ sơ Bảo Lĩnh ảnh hưởng trực tiếp đến tính thống nhất trong thực hiện của các CQTHTT và cản trở khả năng người bị buộc tội được hưởng quyền lợi hợp pháp này.   

3. Yêu cầu đối với chủ thể nhận bảo lĩnh

Chủ thể nhận Bảo Lĩnh quy định tại khoản 2 Điều 121 BLTTHS đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo bị can, bị cáo tuân thủ nghĩa vụ. Pháp luật phân biệt rõ điều kiện đối với tổ chức và cá nhân.

3.1. Điều kiện đối với tổ chức nhận bảo lĩnh

Cơ quan, tổ chức có thể nhận Bảo Lĩnh cho bị can, bị cáo là người của cơ quan, tổ chức mình. Thủ tục bắt buộc là tổ chức phải làm giấy cam đoan và giấy cam đoan này cần có xác nhận của người đứng đầu tổ chức.   

Theo quan điểm học thuật, phạm vi tổ chức có thể mở rộng bao gồm các tổ chức có tư cách pháp nhân được thành lập hợp pháp, đặc biệt là tổ chức chính trị xã hội hoặc tổ chức tôn giáo từ cấp tỉnh trở lên.   

3.2. Điều kiện đối với cá nhân nhận bảo lĩnh

Cá nhân chỉ có thể nhận Bảo Lĩnh cho bị can, bị cáo là người thân thích của họ. Cá nhân nhận bảo lĩnh phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt sau:   

  • Phải đủ 18 tuổi trở lên.
  • Phải có nhân thân tốt, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật.
  • Phải có thu nhập ổn định.
  • Phải có điều kiện quản lý người được bảo lĩnh.   
  • Trường hợp cá nhân nhận bảo lĩnh, phải có ít nhất 02 người cùng đứng ra bảo lĩnh.   

Thủ tục bắt buộc là cá nhân phải làm giấy cam đoan có xác nhận của chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người đó cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập.   

Việc yêu cầu ít nhất 02 cá nhân bảo lĩnh đối với người thân thích  nhằm mục đích chia sẻ trách nhiệm và tăng cường hiệu quả quản lý, qua đó nhấn mạnh khía cạnh quản lý xã hội của biện pháp Bảo Lĩnh, nơi sự cam kết cộng đồng thay thế cho tài sản. Việc giấy cam đoan cần có xác nhận của chính quyền địa phương hoặc người đứng đầu tổ chức  cho thấy Bảo Lĩnh không chỉ là cam kết cá nhân mà còn là sự bảo đảm của cơ chế quản lý nhà nước hoặc tổ chức xã hội. Tuy nhiên, nếu bị can, bị cáo không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không có việc làm/tổ chức, việc hoàn thành thủ tục xác nhận này sẽ gặp nhiều khó khăn, hạn chế đối tượng được Bảo Lĩnh.   

4. Kết luận

Biện pháp Bảo Lĩnh, được thiết lập trong BLTTHS 2015, là một cơ chế tiến bộ nhằm cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ hoạt động tố tụng hình sự và nguyên tắc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là quyền không bị giam giữ tùy tiện. Tuy nhiên, sự thiếu hụt các quy định hướng dẫn chi tiết về phạm vi áp dụng và chế tài cụ thể đối với chủ thể bảo lĩnh đã làm suy yếu hiệu lực thực tiễn của biện pháp này. Quyết định áp dụng Bảo Lĩnh hiện nay dễ bị chi phối bởi đánh giá chủ quan của CQTHTT. Việc hoàn thiện pháp luật, đặc biệt là thông qua việc ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể và xây dựng cơ chế trách nhiệm rõ ràng, đủ sức răn đe đối với người bảo lĩnh, là điều kiện tiên quyết để biện pháp Bảo Lĩnh thực sự trở thành một thay thế hiệu quả và đáng tin cậy cho biện pháp Tạm Giam trong hệ thống tố tụng hình sự.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!