Nghệ thuật trào phúng qua đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia

Mẫu 01. Nghệ thuật trào phúng qua đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia

ác phẩm "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng đã lấy được sự ưa thích của độc giả, được coi là hiện thân của nghệ thuật trào phúng trong văn xuôi Việt Nam. Với "Số đỏ", người đọc được đắc thú từ đầu đến cuối, cười thoải mái nhưng cũng không tránh khỏi sự phẫn nộ trước những diễn biến giả dối, bịp bợm và bất nhân bạc ác của xã hội. Chương XV của tác phẩm, mang tựa đề "Hạnh phúc của một tang gia", là điểm sáng thể hiện rõ tài năng của Vũ Trọng Phụng trong việc tạo ra mâu thuẫn. Tác giả không tạo ra mâu thuẫn mà thực tế mâu thuẫn đã tự nảy sinh từ bản chất xã hội, và ông đã vén lên, nâng lên mâu thuẫn đó để mọi người thấy rõ, để cười, để căm phẫn và khinh bỉ.

Chính cách đặt tựa đề chương "Hạnh phúc của một tang gia" đã làm nổi bật mâu thuẫn. Tang gia mà cũng hạnh phúc à? Đó là một câu hỏi khiến người đọc phải suy ngẫm. Sự chết của người thân không thể mang lại hạnh phúc được chứ? Tuy nhiên, trong câu chuyện, cái chết lại mang lại sự sung sướng cho nhiều người. Bằng những tình tiết về việc mọc sừng, cải trang và tiến hành di chúc, tác giả đã vẽ nên những bức tranh vô cùng bi đồng về sự vô lương, vô nghĩa trong xã hội. Cái chết không chỉ là một cái kết cho một cuộc đời, mà còn là cơ hội cho những kẻ tham lam, ích kỷ hưởng thụ những lợi ích và hạnh phúc tạm thời.

Tâm địa của nhóm người kia đã khiến Vũ Trọng Phụng cảm thấy tởm tởm. Tuy nhiên, đây chỉ là phần nhỏ của câu chuyện. Đặc biệt, tác giả bắt đầu phát hiện ra những mâu thuẫn sâu sắc hơn trong tầng lớp này. Bởi vì những kẻ bất hiếu và vô mục đích nhất trong xã hội cũng muốn tỏ ra như những người có hiếu thảo, có tâm lý nhất trong xã hội.

Dưới ngòi bút của nhà văn trào phúng, sự giả dối đạt đến mức cao nhất, và những kẻ mong chờ ông già sớm qua đời đã tổ chức một đám tang lễ lớn để thể hiện lòng hiếu thảo và tiếc thương đối với người đã khuất! Vì vậy, tác giả đặc biệt tập trung vào phần thứ hai của chương sách, tức là phần tả cảnh đám tang.

Đầu tiên, nhà văn mô tả về cô Tuyết, một cô gái hư hỏng, nhưng chỉ hư hỏng một nửa, một hình ảnh đặc trưng của các thiếu nữ trong xã hội hiện đại. Tuyết mặc bộ trang phục vừa kín vừa hở, với nụ cười buồn lãng mạn (vì nhớ người tình chứ không phải vì thương tiếc người chết), đã tạo ra một hiệu ứng lạ lùng: những người giàu có và quyền lực chỉ nhìn vào vẻ đẹp quyến rũ của Tuyết để cảm động, cứ như thực sự cảm động trước nỗi đau tang thương.

Đám tang thật lớn, đến mức có thể khiến người chết trong quan tài cũng phải mỉm cười sung sướng. Người ta đã lợi dụng đám tang đến mức tối đa để khoe sự giàu có và lòng hiếu thảo giả vờ của mình! Nếu mong muốn của tất cả các con cháu trong đám tang này là, trong buổi tang lễ này, họ muốn thể hiện sự giả dối và tàn nhẫn của mình lên đến mức độ hoàn toàn, thì thực sự họ đã làm được điều đó một cách xuất sắc. Nhưng đây chỉ là phần nhỏ của câu chuyện. Dưới góc nhìn của Vũ Trọng Phụng, đám người giả dối này không chỉ bao gồm một nhóm nhỏ. Họ đông đảo lắm. Họ là toàn bộ xã hội.

Đầu tiên, là đại diện của cơ quan cảnh sát, tức là đại diện của Nhà nước: thầy Min Đơ và thầy Min Toa. Tác giả đã đề cập đến vẻ hân hoan của hai ông khi được mời đến làm người trông coi trật tự tại đám tang. Lý do duy nhất khiến họ hân hoan chính là vì họ đang rảnh rỗi, và đang trống rạnh như nhà buôn sắp phá sản. Tiếp theo là những người giàu có và quyền lực, tầng lớp tinh hoa của xã hội, trang nghiêm và đeo đầy những vật dụng đắt tiền. Trong đám tang này, sự cảm động của họ không phải vì họ nhớ về người đã qua đời, cũng không phải vì âm nhạc tang thương, mà chỉ vì... họ được ngắm nhìn vẻ đẹp của Tuyết mà không cần phải trả tiền.

Sự xuất hiện của hai kẻ lừa đảo trong dịp này đã làm cho đám tang trở nên long trọng, to tát hơn. Xuân Tóc Đỏ và sư cụ Tăng Phú đã sử dụng sáu chiếc xe kéo và nhiều vòng hoa để tăng thêm sự long trọng và hoành tráng cho đám tang. Ngay cả bà cụ cố Hồng, có lẽ là người có lòng thiện nhất trong gia đình bị hỏng hóc và lừa đảo đó, cũng đã bị ấn tượng bởi sự xuất hiện của họ.

Tất cả mọi người tham gia đám tang. Điệp khúc "Đám cứ đi..." được nhắc đi nhắc lại nhiều lần, tác giả như muốn nói: đám tang thật là lớn, thật là đông đúc, mọi người có thể chiêm ngưỡng rõ sự to lớn của nó. Tuy nhiên, hãy thử tìm kiếm xem trong đám đông ấy có ai thực sự tham gia đưa tang, tức là có ai thực sự cảm thấy tiếc thương về người chết mà họ đang tiễn biệt không? Không có ai cả. Tất cả mọi người, từ nam giới đến phụ nữ, từ già đến trẻ, dù có giữ vẻ mặt nghiêm trọng, nhưng đều đang nói, làm, nghĩ về những điều không liên quan đến người chết và đám tang. Nam thanh nữ tú so sánh, phê phán, ghen tuông, hẹn hò... nhưng tất cả đều là vì mục đích riêng của họ, không liên quan đến người chết và đám tang.

Mẫu 02. Nghệ thuật trào phúng qua đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia

"Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng không chỉ là một tác phẩm châm biếm mà còn là một công cụ tố cáo và mang ý nghĩa xã hội sâu sắc. Trong đó, đám tang của cụ Tổ thực sự là một màn hài kịch, với diễn viên là bầy con cháu và lũ quan khách, đã phơi bày tất cả cái bản chất lố lăng và đồi bại của xã hội nhuốm màu sắc “Âu hóa” kệch cỡm.

Năm 1939, Vũ Trọng Phụng đã sáng tác năm tác phẩm nổi tiếng: "Giông tố", "Số đỏ", "Làm đĩ", "Vỡ đê", và "Cơm thầy cơm cô". Trong số đó, "Số đỏ" được đánh giá là một kiệt tác trong văn chương Việt Nam, với nghệ thuật trào phúng bậc thầy. Vũ Trọng Phụng đã sử dụng tác phẩm này để chỉ trích sâu sắc xã hội thượng lưu đang theo đuổi lối sống “Âu hóa”, đầy đồi bại và lố lăng. Mặc dù chỉ có 200 trang, nhưng "Số đỏ" đã lột tả sâu sắc những hạng người xấu xa, đê tiện như mẹ Tây, ma cà bông, giới cảnh sát, nhà chùa, đám du học, nghệ sĩ, y học, giới báo chí...

Chương XV của "Số đỏ" mang tiêu đề đầy mâu thuẫn và châm biếm: “Hạnh phúc của một tang gia”. Từ “tang gia”, một từ thường mang ý nghĩa của sự đau buồn và thương tiếc, nhưng ở đây lại được tác giả sử dụng để chỉ sự hạnh phúc. Gia đình đại tang này, khi cụ Tổ hơn 80 tuổi qua đời, đã khiến cho lũ con cháu cảm thấy “sung sướng lắm!”.

Vũ Trọng Phụng đã tạo ra một tình huống để tiết lộ những bản chất đồi bại trong gia đình này, vạch trần những thứ dơ bẩn và những phần xấu xa của xã hội thời đó. Cha mất, nhưng “bọn con cháu vô tâm cũng sung sướng thỏa thích”. Đây là cơ hội để khoe giàu, để phô trương sự sang trọng ra cho thiên hạ biết. Mọi người tưng bừng, vui vẻ đi đưa giấy cáo phó, gọi phường kèn, thuê xe tang... Mọi người trong tang gia đều hạnh phúc.

Người con trai cả, cụ cố Hồng, đã hút liền một chập 60 điếu thuốc phiện, với vẻ mặt hả hê. Trong lúc tận hưởng niềm vui của thuốc, cụ đã “nhắm nghiền mắt lại để mơ màng" đến cái giờ phút hạnh phúc, trong bộ trang phục tang lễ, chống gậy, vừa ho vừa khóc... Đây là một bức tranh biếm họa, làm sâu sắc những vấn đề tâm linh và đạo đức trong xã hội. Từ cha đến con, tâm hồn đều sa đọa, đạo lí suy đồi đến cùng cực.

Trong chương "Hạnh phúc của một tang gia" của tác phẩm "Số đỏ", Vũ Trọng Phụng đã tả một cảnh đám tang đầy châm biếm và phản ánh sâu sắc về bản chất lố lăng và thô bỉ của xã hội thượng lưu.

Hai đứa cháu nội của cụ Tổ, Văn Minh và Tú Tân, xuất hiện tại đám tang với những tư duy và hành động lố lăng. Văn Minh, sau khi đi Tây du học không có thành tích gì nổi bật, quay về mở hiệu may để cổ vũ cho phong trào "Âu hóa". Cậu ta chỉ nghĩ đến việc chia gia tài sau cái chết của ông nội mình. Trong khi đó, Tú Tân mở cờ trong bụng và tận dụng dịp này để trổ tài bấm lách và chụp ảnh. Cậu ta không chỉ chạy lên chạy xuống tạo dáng mà còn đạo diễn các cảnh tang lễ để chụp ảnh, tạo ra một không khí hỗn độn và kỳ quặc.

Tác giả đã tả đám ma của cụ Tổ với nhiều chi tiết hoạt hình, như kiệu bát cống lợn quay đi lọng, lốc bốc xoảng và bu dích, cũng như sự hiện diện của nhiều vòng hoa, câu đối và đám đông người đi đưa. Tất cả những điều này làm cho đám tang trở thành một tràng cười trong sự ngớ ngẩn và vô lương của bọn thượng lưu.

Bên cạnh đó, tác giả cũng mô tả sự xuất hiện của Xuân Tóc Đỏ, người mang đến cho đám tang một không khí sang trọng và quý phái hơn. Tuy nhiên, thực chất, những hành động của Xuân cũng chỉ là một sự thể hiện lố lăng và giả dối, khi cố gắng thu hút sự chú ý và sự khen ngợi của người khác.

Bằng cách này, Vũ Trọng Phụng đã sử dụng một thủ pháp hài hước nhưng sắc bén để phản ánh bức tranh chân thực về xã hội thượng lưu với những giá trị và hành vi đạo đức giả dối và thiếu trách nhiệm. Đám ma của cụ Tổ không chỉ là một nơi tưởng niệm mà còn là một trận hội hải hước, tiêu biểu cho sự lố lăng và đội lốt trong xã hội của họ.

Mẫu 03. Nghệ thuật trào phúng qua đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia

Vũ Trọng Phụng không chỉ được biết đến là “ông vua phóng sự đất Bắc” mà còn là một nhà tiểu thuyết hiện thực đại tài. Dù thời gian sáng tác ít ỏi, nhưng ông đã để lại cho văn học Việt Nam hiện đại những tác phẩm xuất sắc như "Giông tố", "Số đỏ", "Kỹ nghệ lấy tây"... Các tác phẩm của ông thường đi sâu phân tích, khám phá những mâu thuẫn trong đời sống, phê phán lối sống giả dối của xã hội thượng lưu đương thời thông qua nghệ thuật trào phúng đặc sắc.

Nghệ thuật trào phúng là nghệ thuật tạo ra những mâu thuẫn, tiếng cười châm biếm để phê phán, châm chọc những hiện tượng xã hội. Một trong những ví dụ điển hình là đoạn trích "Hạnh phúc một tang gia" từ tiểu thuyết "Số đỏ".

Nhan đề chương "Hạnh phúc một tang gia" đã thể hiện một mâu thuẫn trào phúng rõ ràng. Hạnh phúc thường được hiểu là trạng thái tâm lí vui sướng, hân hoan khi đạt được điều gì đó, trong khi tang gia lại là biểu tượng của nỗi buồn, đau khổ. Tuy nhiên, trong tác phẩm này, tang gia lại trở thành nguồn hạnh phúc cho mọi người. Gia đình cụ cố Hồng đã biến tang gia thành một sự kiện vui vẻ, hạnh phúc. Việc cụ cố tử vong đã mang lại sự sung sướng cho tất cả thành viên trong gia đình, vì họ hy vọng vào việc chia tài sản. Mỗi người trong gia đình lại có niềm vui riêng, từ việc khoe mẽ, thể hiện sự trẻ trung, cho đến việc tham gia vào sàn diễn thời trang, hay thậm chí là nhấm nháp sự phong phú của cuộc sống. Cả những người ngoài gia đình cũng tìm thấy hạnh phúc cho riêng mình trong sự kiện này.

Một mâu thuẫn trào phúng khác nằm ở việc Xuân Tóc Đỏ, kẻ gây ra cái chết của cụ cố, lại trở thành người được khen ngợi vì "công lao" của mình, khiến mọi người lo lắng về việc thiếu ông đốc tờ Xuân. Trong đoạn trích này, Vũ Trọng Phụng sử dụng những chi tiết đậm chất trào phúng để phản ánh sự giả tạo và lố lăng trong đám tang của cụ Tổ.

Đầu tiên, ông mô tả cảnh đám ma nhộn nhịp như một buổi hội. Đám ma này không phải là một dịp để tưởng niệm mà thậm chí còn trở thành một cuộc vui, với sự kết hợp lố lăng, Tây – Tàu – Ta lẫn lộn. Người tham dự không quan tâm đến người chết mà chỉ đang tận hưởng và tận dụng dịp này để thể hiện sự giàu có và hào nhoáng của mình. Điều này được thể hiện qua việc họ không ngừng nói chuyện, tán dóc, hoặc thậm chí tận dụng cơ hội để tạo ra những thương vụ và mối quan hệ mới.

Tiếp theo, tác giả đưa ra cận cảnh về hành động và thái độ của từng nhân vật trong đám tang. Cậu Tú Tân hò hét, la ó mọi người để chụp ảnh và tạo ra những cảnh tượng ấn tượng. Bà Văn Minh sốt ruột, cụ cố Hồng mếu máo, khóc ngất đi, và ông Phán mọc sừng trong lúc đau đớn vẫn tận dụng cơ hội để thực hiện các giao dịch và trao đổi với Xuân Tóc Đỏ. Tất cả những hành động này không chỉ làm lộ ra sự giả dối và lố lăng của họ mà còn tạo nên một bức tranh hài hước và trào phúng về xã hội.

Sử dụng ngôn ngữ trào phúng và hài hước, Vũ Trọng Phụng tạo ra những hình ảnh và tình huống trớ trêu, như lợn quay đi lọng, lốc bốc xoảng, hay cách đặt tên nhân vật như ông Phán mọc sừng. Tất cả những chi tiết này cùng với việc sử dụng các từ ngữ gây cười và những cụm từ châm biếm, như "đám cứ đi", "cái chết kia làm cho nhiều người sung sướng lắm", đã tạo nên một bức tranh sắc nét và châm biếm về xã hội đương thời.

Quý khách xem thêm bài viết sau: 

- Phân tích Hạnh phúc của một tang gia trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng

- Tóm tắt Hạnh phúc của một tang gia đầy đủ, ngắn gọn, súc tích nhất