Những trường hợp ngoại lệ nào không xâm phạm quyền tác giả dành cho người khuyết tật?

Trong xã hội hiện đại, quyền tác giả giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ thành quả sáng tạo của cá nhân và tổ chức, góp phần thúc đẩy hoạt động sáng tạo, đổi mới và phát triển văn hóa, khoa học. Tuy nhiên, bên cạnh mục tiêu bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả, hệ thống pháp luật cũng phải đảm bảo rằng mọi công dân – đặc biệt là người khuyết tật – đều có cơ hội tiếp cận thông tin, tri thức và các sản phẩm văn hóa một cách bình đẳng. Điều này thể hiện không chỉ trách nhiệm pháp lý mà còn là giá trị nhân văn sâu sắc của một xã hội phát triển.

Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam đã thiết lập một số ngoại lệ đặc thù, cho phép tổ chức và cá nhân sử dụng, chuyển đổi hoặc khai thác tác phẩm để phục vụ người khuyết tật mà không bị coi là xâm phạm quyền tác giả. Các quy định này được xây dựng dựa trên tinh thần phù hợp với chuẩn mực quốc tế như Hiệp ước Marrakesh năm 2013 về tạo điều kiện tiếp cận các tác phẩm đã xuất bản cho người khiếm thị và người khuyết tật không thể đọc chữ in.

1. Cơ sở pháp lý về quyền tác giả dành cho người khuyết tật

1.1. Định nghĩa người khuyết tật

Người khuyết tật, theo tinh thần Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2022 và Khoản 1 Điều 30 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, là những cá nhân không thể tiếp cận hoặc sử dụng tác phẩm theo cách thông thường do những hạn chế về thị giác, khả năng đọc chữ in, vận động hoặc nhận thức. Nhóm này không chỉ bao gồm người khuyết tật nhìn mà còn cả những người không thể cầm nắm sách, không thể di chuyển mắt để đọc, hoặc đang trong tình trạng suy giảm nhận thức không thể cải thiện. Việc mở rộng phạm vi này phản ánh cách tiếp cận nhân văn của pháp luật nhằm bảo đảm mọi cá nhân gặp rào cản trong tiếp cận thông tin đều được hỗ trợ hợp pháp.

Tuy nhiên, để được hưởng cơ chế ngoại lệ, họ phải có quyền tiếp cận hợp pháp bản gốc hoặc bản sao tác phẩm nhằm tránh việc lợi dụng tác phẩm vi phạm bản quyền. Đồng thời, pháp luật cũng loại trừ một số loại hình tác phẩm như kiến trúc, mỹ thuật và chương trình máy tính khỏi phạm vi áp dụng, cho thấy nỗ lực cân bằng giữa bảo vệ quyền tác giả và hỗ trợ nhóm người khuyết tật.

1.2. Cơ sở pháp luật hiện hành

Pháp luật Việt Nam đã thiết lập một khung pháp lý khá toàn diện để thực thi ngoại lệ quyền tác giả cho người khuyết tật, trong đó Điều 25a Luật SHTT 2005 sửa đổi 2022 được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc nhân quyền và cam kết quốc tế về bảo đảm quyền tiếp cận thông tin. Quy định này giúp khắc phục tình trạng “đói sách” của người khuyết tật, đặc biệt với nhóm khiếm thị, đồng thời tạo sự cân bằng giữa bảo vệ quyền tác giả và bảo đảm quyền tiếp cận tri thức.

Ở cấp độ quốc tế, Hiệp ước Marrakesh cho phép tạo và chia sẻ bản sao dễ tiếp cận mà không cần xin phép chủ sở hữu quyền, kể cả xuyên biên giới. Việt Nam đã sửa đổi Luật SHTT năm 2022 để nội luật hóa nghĩa vụ gia nhập Hiệp ước theo cam kết trong RCEP, qua đó giúp Hiệp ước có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 06/3/2023 và mở rộng hành lang pháp lý nhằm hỗ trợ tốt hơn việc tiếp cận xuất bản phẩm cho người khuyết tật.  

Dưới đây là danh mục văn bản quy phạm pháp luật quy định trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả dành cho người khuyết tật:

2. Những trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả dành cho người khuyết tật

2.1. Ngoại lệ dành cho cá nhân người khuyết tật

Khoản 1 Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 đặt nền tảng pháp lý căn bản để người khuyết tật có thể tiếp cận các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học mà không bị coi là xâm phạm quyền tác giả. Quy định này không chỉ nhằm thực hiện mục tiêu an sinh xã hội của Việt Nam, mà còn là sự nội luật hóa các cam kết quốc tế quan trọng, đặc biệt là Công ước CRPD của Liên Hợp Quốc.

Theo Khoản 1 Điều 25a, cá nhân người khuyết tật, cùng với người nuôi dưỡng hoặc chăm sóc họ, được phép sao chép, biểu diễn, và truyền đạt tác phẩm dưới định dạng bản sao dễ tiếp cận, miễn là họ có “quyền tiếp cận hợp pháp với bản gốc hoặc bản sao tác phẩm”. Việc yêu cầu nguồn tiếp cận hợp pháp này là ranh giới tránh việc lợi dụng ngoại lệ để phục vụ mục đích không chính đáng. Bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận được luật định nghĩa rất rõ ràng: đây là bản sao “được thể hiện bằng một phương thức hay định dạng khác dành cho người khuyết tật”. Quy định bao hàm mọi hình thức cải biến kỹ thuật: từ chữ nổi Braille, sách nói cho người khiếm thị, phụ đề nâng cao cho người khiếm thính, cho đến văn bản kỹ thuật số có thể đọc bằng phần mềm hỗ trợ. Đây không phải là hành vi sửa đổi nội dung sáng tạo của tác phẩm mà chỉ là điều chỉnh cách trình bày để người khuyết tật có thể tiếp cận bình đẳng như những người khác.

Điểm quan trọng nhất của Khoản 1 là giới hạn về mục đích sử dụng: bản sao dễ tiếp cận “chỉ được sử dụng cho mục đích cá nhân của người khuyết tật”. Điều này có nghĩa, bản sao được tạo ra không được chuyển cho người khác, không được cho mượn đại trà, không được đăng lên mạng, và càng không được dùng để thu lợi. Quy định này nhằm bảo vệ tác giả khỏi nguy cơ thất thoát thị trường khai thác bình thường của tác phẩm – vốn là tiêu chuẩn then chốt của mọi ngoại lệ quyền tác giả trên thế giới. Hạn chế quyền phân phối đối với cá nhân là điểm đặc biệt quan trọng trong Điều 25a. Nếu pháp luật cho phép cá nhân tự do phân phối bản sao dễ tiếp cận, sẽ không có cơ chế nào kiểm soát mục đích sử dụng; điều này có thể dẫn đến sự lưu hành ồ ạt các bản sao dưới dạng kỹ thuật số – vốn dễ lan truyền và khó quản lý. Bằng cách giới hạn cá nhân ở ba hành vi (sao chép, biểu diễn, truyền đạt) và chỉ để họ sử dụng nội bộ, pháp luật đã lựa chọn một cơ chế an toàn, tránh rủi ro thị trường bị ảnh hưởng nhưng vẫn bảo đảm quyền tiếp cận của người khuyết tật.

Ở góc độ nhân quyền, Khoản 1 Điều 25a thể hiện quan điểm tiến bộ của Việt Nam: quyền tác giả không thể trở thành rào cản khiến người khuyết tật bị tước đi cơ hội học tập, lao động, hoặc tham gia đời sống văn hóa. Nhưng ở góc độ kinh tế – pháp lý, ngoại lệ này được xây dựng rất chặt chẽ nhằm tránh bị lạm dụng. Cơ chế này thể hiện sự cân bằng mang tính nguyên tắc giữa lợi ích công cộng và quyền độc quyền của tác giả: người khuyết tật được tiếp cận; còn chủ sở hữu quyền tác giả không mất đi quyền kiểm soát đối với thị trường chính của mình.

2.2. Ngoại lệ dành cho tổ chức đáp ứng các điều kiện 

Khác với phạm vi quyền tương đối hẹp chỉ giới hạn ở việc sao chép, biểu diễn và truyền đạt của cá nhân, Khoản 2 và Khoản 3 Điều 25a của Luật Sở hữu trí tuệ đã thiết kế một nhóm ngoại lệ mở rộng dành riêng cho tổ chức đáp ứng điều kiện. Mô hình này được xây dựng dựa trên cấu trúc của Hiệp ước Marrakesh 2013, một hiệp ước quốc tế quan trọng nhằm xóa bỏ rào cản bản quyền đối với người khiếm thị và người khó đọc. Việt Nam đã nội luật hóa gần như toàn bộ cơ chế của hiệp ước này vào Điều 25a.

Theo Khoản 2, các tổ chức đáp ứng điều kiện không chỉ được hưởng các quyền năng tương tự như cá nhân (sao chép, biểu diễn, truyền đạt) mà còn được trao thêm quyền cốt lõi là phân phối bản sao dễ tiếp cận. Quyền năng phân phối này đặc biệt quan trọng vì nó cho phép các tổ chức phục vụ một cộng đồng người khuyết tật rộng lớn. Việc pháp luật cho phép một tổ chức thực hiện quyền phân phối - một quyền năng mà cá nhân không được trao - cho thấy sự tin tưởng vào năng lực kiểm soát, quản lý và bảo đảm mục đích sử dụng đúng đối tượng của các tổ chức này.

Đặc biệt quan trọng hơn, Khoản 3 Điều 25a còn mở rộng quyền năng của tổ chức ra phạm vi quốc tế, cho phép tổ chức đáp ứng điều kiện được phân phối hoặc truyền đạt bản sao dễ tiếp cận cho tổ chức tương ứng ở nước ngoài mà không cần xin phép chủ sở hữu quyền tác giả, miễn là hoạt động đó phù hợp với điều ước quốc tế. Điều khoản này thiết lập một cơ chế chia sẻ xuyên biên giới giữa các thư viện người khiếm thị giữa các quốc gia, giúp tối ưu hóa nguồn lực và tránh lãng phí khi nhiều nước phải tốn chi phí sản xuất lặp lại các tài liệu chuyên dụng như sách chữ nổi hay sách nói. Tuy nhiên, để bảo đảm rằng quyền mở rộng này không bị lạm dụng, Điều 25a buộc các tổ chức đáp ứng điều kiện phải hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Nếu tổ chức bị phát hiện thu lợi vượt quá chi phí hợp lý, họ sẽ ngay lập tức mất ngoại lệ và bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Luật SHTT, đồng thời bị xử phạt theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP với mức phạt gấp đôi mức áp dụng cho cá nhân.

Nhờ sự kết hợp giữa quyền năng mở rộng và điều kiện ràng buộc nghiêm ngặt, cơ chế ngoại lệ của tổ chức theo Điều 25a đã tạo nên một mạng lưới phân phối bản sao dễ tiếp cận có kiểm soát, có trách nhiệm và bền vững, là nền tảng quan trọng để đảm bảo người khuyết tật tại Việt Nam không bị bỏ lại phía sau.

2.3. Phân định quyền năng và tiêu chí xác định tổ chức đáp ứng điều kiện

Để bảo đảm rằng quyền phân phối và trao đổi xuyên biên giới không bị lạm dụng, Điều 25a đã giao cho Chính phủ nhiệm vụ xác định tiêu chí để nhận diện “Tổ chức đáp ứng điều kiện”. Cơ chế này được cụ thể hóa trong Khoản 3 Điều 30 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, bao gồm hai tiêu chí nền tảng: tổ chức phải (1) là tổ chức phi lợi nhuận hoặc cơ quan nhà nước, và (2) có chức năng cung cấp dịch vụ cho người khuyết tật trong các lĩnh vực giáo dục, đào tạo hoặc hỗ trợ tiếp cận thông tin.

Cách định danh theo tiêu chí, thay vì theo danh sách cố định, bảo đảm rằng các tổ chức xã hội, thư viện, trường học, trung tâm hỗ trợ người khuyết tật có thể được tham gia một cách tự nhiên nếu đáp ứng yêu cầu. Cơ chế tự chứng nhận được áp dụng, theo đó tổ chức tự chịu trách nhiệm đánh giá xem mình có đáp ứng đầy đủ các tiêu chí hay không. Mặc dù cơ chế này giảm thủ tục hành chính cho Nhà nước, nhưng đồng thời cũng đặt trách nhiệm pháp lý lớn lên tổ chức: mọi hành vi vượt khỏi phạm vi được miễn trừ sẽ bị coi là xâm phạm. Đây là cơ chế quản lý hiện đại, tương tự nhiều quốc gia phát triển áp dụng để triển khai Hiệp ước Marrakesh.

Đáng chú ý, Điều 25a còn mở rộng quyền của các tổ chức đáp ứng điều kiện thông qua Khoản 4 và Khoản 5, cho phép tổ chức phân phối bản sao dễ tiếp cận cho người khuyết tật ở nước ngoài hoặc nhập khẩu bản sao dễ tiếp cận từ tổ chức tương ứng. Tất cả đều không yêu cầu sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả. Điều này không chỉ mở rộng phạm vi hưởng lợi cho người khuyết tật Việt Nam, mà còn giúp họ tiếp cận kho tàng tác phẩm quốc tế mà trước đây họ khó có cơ hội tiếp cận. Nhờ các quy định này, Điều 25a trở thành một hệ thống ngoại lệ mang tính hoàn chỉnh. Cá nhân được trao quyền tự tạo bản sao cho riêng mình; trong khi tổ chức được trao quyền phân phối một cách có kiểm soát. Sự phân định này đảm bảo tính cân bằng, tính minh bạch và khả năng thực thi của hệ thống pháp luật về quyền tác giả, đồng thời giúp Việt Nam đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn của Hiệp ước Marrakesh và thông lệ quốc tế.

4. Cơ chế trao đổi và lưu thông bản sao dễ tiếp cận xuyên biên giới

4.1. Cơ chế xuất khẩu bản sao dễ tiếp cận

Cơ chế trao đổi xuyên biên giới là một trong những điểm cốt lõi nhất của Hiệp ước Marrakesh được nội luật hóa tại Điều 25a Khoản 3, nhằm giải quyết vấn đề khan hiếm tài liệu bằng cách cho phép nhập khẩu và xuất khẩu bản sao dễ tiếp cận giữa các quốc gia thành viên. Khoản 3 Điều 25a trao quyền năng độc quyền cho Tổ chức đáp ứng điều kiện của Việt Nam để phân phối hoặc truyền đạt bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận của tác phẩm tới tổ chức tương ứng theo quy định tại điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (tức là Hiệp ước Marrakesh). Ưu điểm nổi bật của cơ chế này là việc trao đổi được thực hiện mà không cần sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả. Điều này loại bỏ hoàn toàn rào cản bản quyền quốc tế, tạo ra một mạng lưới toàn cầu cho phép lưu thông sách nói, chữ nổi, và các định dạng dễ tiếp cận khác giữa các thư viện và tổ chức hỗ trợ trên khắp thế giới.

4.2. Quy định về nhập khẩu và thủ tục kiểm soát an ninh

Tương tự, các tổ chức đáp ứng điều kiện tại Việt Nam có quyền tiếp nhận bản sao dễ tiếp cận từ các Tổ chức tương ứng nước ngoài. Để đảm bảo tính minh bạch và an toàn, Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 quy định rõ Chính phủ sẽ quy định chi tiết về việc thực hiện thủ tục kiểm soát an ninh liên quan đến bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận.

Mặc dù Nghị định 17/2023/NĐ-CP đã hướng dẫn chi tiết một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, việc quy định chi tiết về thủ tục hành chính, đặc biệt là các quy định về kiểm soát an ninh liên quan đến nhập khẩu, cần phải được cụ thể hóa thêm. Mục tiêu của Hiệp ước Marrakesh là tối ưu hóa tốc độ tiếp cận, vì vậy, tồn tại một rủi ro pháp lý tiềm ẩn nếu thủ tục kiểm soát an ninh được quy định quá phức tạp. Nếu quy trình kiểm soát an ninh không được quy định rõ ràng, đơn giản hóa và nhanh chóng, nó có thể trở thành một rào cản hành chính mới. Rào cản này sẽ làm chậm trễ đáng kể việc tiếp cận tài liệu của người khuyết tật, dù rào cản Sở hữu trí tuệ đã được loại bỏ trên nguyên tắc.

Hơn nữa, các tổ chức đáp ứng điều kiện Việt Nam có trách nhiệm pháp lý ngầm khi nhập khẩu. Để bảo vệ mình khỏi việc vô tình nhập khẩu tài liệu vi phạm bản quyền, Tổ chức đáp ứng điều kiện Việt Nam phải thực hiện thẩm định để đảm bảo rằng tác phẩm được tạo ra hợp pháp ở nước ngoài và tổ chức gửi là "tổ chức tương ứng" theo đúng định nghĩa của Hiệp ước Marrakesh và pháp luật Việt Nam. 

5. Hệ quả pháp lý và chế tài xử lý lạm dụng các trường hợp ngoại lệ

5.1. Cơ sở pháp lý và phân loại hành vi lạm dụng

Ngoại lệ dành cho người khuyết tật tại Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ được xây dựng dựa trên nguyên tắc hạn chế và cân bằng theo Nguyên tắc Ba bước của Công ước Berne, nhằm tạo điều kiện cho người khuyết tật tiếp cận tác phẩm mà vẫn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tác giả. Do đó, bất kỳ hành vi nào vượt quá giới hạn hoặc vi phạm các điều kiện của Điều 25a đều bị coi là hành vi xâm phạm quyền tác giả thông thường và phải chịu chế tài pháp lý nghiêm khắc.

Cụ thể, hành vi lạm dụng ngoại lệ Điều 25a xảy ra khi chủ thể vi phạm mục đích (như sao chép/phân phối vì mục đích thương mại hoặc sử dụng bản sao dễ tiếp cận ngoài mục đích cá nhân của người khuyết tật), vi phạm giới hạn tác phẩm (như sao chép/chuyển đổi các tác phẩm bị loại trừ như kiến trúc, mỹ thuật, chương trình máy tính), hoặc vi phạm Nguyên tắc Ba bước (gây mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm hoặc gây thiệt hại bất hợp lý đến lợi ích của chủ sở hữu). Khi hành vi lạm dụng này xảy ra, khung xử phạt sẽ được áp dụng theo quy định tại Nghị định 131/2013/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 28/2017/NĐ-CP) về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.

5.2. Chế tài xử phạt vi phạm hành chính

Các hành vi lạm dụng ngoại lệ tại Điều 25a Luật Sở hữu trí tuệ sẽ bị xếp vào các nhóm hành vi xâm phạm quyền tác giả thông thường được quy định chi tiết tại Nghị định 131/2013/NĐ-CP. Nếu tổ chức đáp ứng điều kiện vi phạm nghiêm trọng điều kiện phi lợi nhuận và bị xác định sao chép tác phẩm trái phép vì mục đích thương mại, tổ chức này sẽ chịu mức phạt vi phạm hành chính cao, căn cứ vào khung phạt dành cho tổ chức và quy mô vi phạm. Ngoài phạt tiền, cơ quan nhà nước còn có thể áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc chấm dứt hành vi, buộc tiêu hủy tang vật vi phạm, và buộc nộp lại lợi nhuận bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm.

Trong quá trình xử lý, việc phân biệt giữa việc thu phí hoàn vốn và việc thu lợi nhuận thặng dư là tối quan trọng, bởi lẽ nếu khoản phí vượt quá chi phí hợp lý, hành vi của tổ chức sẽ chuyển thành xâm phạm quyền tác giả vì mục đích thương mại và phải chịu mức phạt nghiêm khắc nhất. Về trách nhiệm dân sự, chủ sở hữu quyền tác giả có quyền khởi kiện tại tòa án để yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế phát sinh và thu hồi lợi nhuận bất hợp pháp mà cá nhân hoặc tổ chức lạm dụng ngoại lệ đã thu được. Nghiêm trọng hơn, trong trường hợp hành vi lạm dụng có yếu tố thương mại hóa quy mô lớn hoặc gây thiệt hại đáng kể cho chủ sở hữu quyền tác giả, chủ thể vi phạm có thể bị truy cứu Trách nhiệm Hình sự theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự.

6. Kết luận 

Để việc sử dụng tác phẩm theo Điều 25a Luật sở hữu trí tuệ 2005, sửa đổi, bổ sung 2022 được coi là hợp pháp, chủ thể phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện tiên quyết: chủ thể phải là cá nhân Người khuyết tật/người chăm sóc hoặc tổ chức đáp ứng điều kiện, và phải có quyền tiếp cận hợp pháp đối với bản gốc hoặc bản sao tác phẩm. Bản sao dưới định dạng dễ tiếp cận được tạo ra chỉ nhằm mục đích cá nhân của người khuyết tật, hoặc đối với các tổ chức, việc sử dụng phải đảm bảo nguyên tắc hoạt động phi lợi nhuận. Bên cạnh đó, việc sử dụng phải luôn đáp ứng nguyên tắc ba bước, đồng thời loại trừ các tác phẩm kiến trúc, mỹ thuật, chương trình máy tính và hợp tuyển khỏi phạm vi áp dụng ngoại lệ. Về mặt thực tiễn, các tổ chức đáp ứng điều kiện cần thiết lập hệ thống tuân thủ nội bộ chặt chẽ, bao gồm quy trình kiểm tra đầu vào để xác minh tính hợp pháp của tác phẩm gốc và kiểm tra đầu ra để ngăn chặn rò rỉ bản sao ra công chúng. Việc ban hành Điều 25a là bước tiến quan trọng trong việc cân bằng giữa bảo vệ quyền tác giả và đảm bảo quyền tiếp cận tri thức cho người khuyết tật. Tuy nhiên, để tối đa hóa hiệu quả thực thi, cần có sự hoàn thiện từ phía cơ quan quản lý nhà nước. 

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.