Người chuyển giới có phải đi nghĩa vụ quân sự không?

1. Người chuyển giới có phải đi nghĩa vụ quân sự không?

Người chuyển giới vẫn phải thực hiện quy trình đăng ký và khám sức khỏe Nghĩa vụ quân sự nếu giấy tờ tùy thân (CCCD/Giấy khai sinh) của công dân vẫn ghi giới tính pháp lý là "Nam" và đang trong độ tuổi quy định. Việc có được miễn hay không sẽ phụ thuộc vào kết luận của Hội đồng khám sức khỏe, không phải do tình trạng chuyển giới tự động miễn trừ.

Nguyên tắc pháp lý Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 (sau đây gọi là Luật NVQS 2015) triệu tập công dân dựa trên giới tính ghi trên hồ sơ hộ tịch. Theo quy định tại Điều 12 và Điều 13 của Luật này, đối tượng đăng ký và thực hiện nghĩa vụ quân sự là công dân nam trong độ tuổi từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi. Đối với trường hợp đã được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học và được tạm hoãn, độ tuổi gọi nhập ngũ kéo dài đến hết 27 tuổi.

Khi Ban Chỉ huy quân sự cấp xã/phường thực hiện việc rà soát và gửi lệnh gọi, họ căn cứ duy nhất vào dữ liệu hộ tịch (Giấy khai sinh, Căn cước công dân). Nếu hồ sơ ghi "Nam", công dân đó bắt buộc phải có mặt trong danh sách gọi khám, bất kể thể trạng hay bản dạng giới thực tế của họ.

Một sai lầm phổ biến là cho rằng việc đã sử dụng hormone hoặc đã phẫu thuật chuyển giới là lý do để tự động được miễn, hoặc tự ý không chấp hành lệnh gọi. Đây là quan niệm không chính xác. Tình trạng y tế sau can thiệp chuyển giới không phải là cơ sở để miễn đăng ký hoặc miễn đi khám, mà là cơ sở để Hội đồng y tế kết luận sức khỏe trong quá trình khám tuyển.

Do đó, bước đầu tiên và bắt buộc đối với công dân chuyển giới (chưa thay đổi giấy tờ pháp lý) là phải chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe.

Phân biệt nghĩa vụ quân sự của người chuyển giới và người đồng tính

Người chuyển giới (có can thiệp y tế làm thay đổi thể chất/hormone) và người đồng tính (chỉ là xu hướng tính dục, không thay đổi thể chất) là hai trường hợp hoàn toàn khác nhau khi khám sức khỏe NVQS. Tình trạng chuyển giới có thể dẫn đến kết luận sức khỏe loại 5, 6 (miễn), trong khi đồng tính (nếu không có bệnh lý khác) vẫn có thể đủ sức khỏe nhập ngũ.

Sự khác biệt này nằm ở cách thức đánh giá của y tế quân đội, quy định tại Thông tư 105/2023/TT-BQP. Quy trình khám sức khỏe NVQS đánh giá dựa trên thể trạng thực tế và các bệnh lý được liệt kê trong Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư.   

Người đồng tính: Đồng tính luyến ái là xu hướng tính dục, không được coi là bệnh lý hay rối loạn trong các văn bản y tế hiện hành và không có trong danh mục bệnh tật của Thông tư 105/2023. Do đó, một công dân nam là người đồng tính sẽ được khám sức khỏe như mọi công dân khác. Nếu các chỉ số về thể lực, tâm thần và các chuyên khoa khác đều đạt (Loại 1, 2, 3), công dân đó vẫn đủ điều kiện nhập ngũ.

Người chuyển giới: Tình trạng của người chuyển giới liên quan đến các yếu tố y tế cụ thể. Nếu đã can thiệp y tế (hormone, phẫu thuật) hoặc có chẩn đoán về "rối loạn nhận dạng giới tính" , đây là các cơ sở y tế để Hội đồng khám sức khỏe xem xét và phân loại.

Việc nhầm lẫn hai khái niệm này có thể gây khó khăn khi làm việc với Hội đồng y tế, do đó người đi khám cần trình bày rõ về tình trạng y tế (nếu có) thay vì chỉ nêu về xu hướng tính dục.

2. Quy định pháp luật về giới tính khi đăng ký nghĩa vụ quân sự?

Pháp luật NVQS hiện hành chỉ căn cứ vào giới tính pháp lý được ghi trên Giấy khai sinh và Căn cước công dân để xác định đối tượng gọi nhập ngũ. Theo Điều 12 Luật NVQS 2015, công dân "Nam" trong độ tuổi quy định phải thực hiện đăng ký NVQS.

Vướng mắc thực tế mà nhiều người chuyển giới gặp phải là sự xung đột giữa thể trạng thực tế và giấy tờ pháp lý. Mặc dù Bộ luật Dân sự 2015 (có hiệu lực từ 01/01/2017) đã có quy định mang tính bước ngoặt tại Điều 37, công nhận "Quyền xác định lại giới tính".

Tuy nhiên, Điều 37 cũng nêu rõ: "Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật". "Luật" chuyên ngành ở đây chính là Luật Chuyển đổi giới tính. Tính đến nay, Luật Chuyển đổi giới tính vẫn đang trong quá trình soạn thảo, lấy ý kiến và chưa được Quốc hội thông qua, chưa có hiệu lực.

Chính "khoảng trống pháp lý" này khiến cho những người đã chuyển giới (dù đã phẫu thuật hay chưa) không thể thực hiện thủ tục thay đổi giới tính pháp lý trên giấy tờ từ "Nam" sang "Nữ".

Vì vậy, khi cơ quan quân sự địa phương rà soát hồ sơ, họ vẫn thấy giới tính pháp lý là "Nam" và buộc phải ra lệnh gọi khám sức khỏe NVQS theo đúng quy trình. Việc này không phải là sai sót của cơ quan quân sự, mà là hệ quả bắt buộc của việc thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật hiện hành.

3. Quy trình khám sức khỏe NVQS cho người chuyển giới diễn ra thế nào?

Công dân chuyển giới sẽ tham gia quy trình khám sức khỏe như mọi công dân khác, bao gồm 2 vòng: Vòng 1 (Sơ tuyển) tại Trạm y tế xã/phường và Vòng 2 (Khám tuyển) do Hội đồng khám sức khỏe cấp tỉnh tổ chức. Vòng 2 là vòng quan trọng nhất để Hội đồng y tế đưa ra kết luận cuối cùng.

Quy trình này được thực hiện theo quy định tại Thông tư 105/2023/TT-BQP và được điều chỉnh về thẩm quyền bởi Luật 98/2025/QH15 và Thông tư 106/2025/TT-BQP.

Vòng 1: Sơ tuyển tại cấp xã

Tại Trạm y tế xã/phường, cán bộ y tế sẽ tiến hành sơ tuyển, bao gồm các bước như khai thác tiền sử bệnh tật (cá nhân, gia đình), đo chiều cao, cân nặng, huyết áp, và phát hiện các dấu hiệu bất thường về thể lực chung.

Ở vòng này, nhiều khả năng người chuyển giới (đặc biệt là người chưa phẫu thuật) vẫn có thể đạt các chỉ số cơ bản và được đưa vào danh sách khám tuyển Vòng 2.

Vòng 2: Khám tuyển tại cấp tỉnh

Đây là vòng khám chuyên sâu và mang tính quyết định. Do đó, công dân sẽ được khám bởi Hội đồng khám sức khỏe NVQS do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ đạo thành lập, bao gồm các bác sĩ chuyên khoa.

• Tại đây, Hội đồng y tế sẽ phát hiện sự không tương thích giữa thể trạng thực tế (ví dụ: đã phẫu thuật ngực, đang sử dụng hormone, có thay đổi về cơ quan sinh dục) so với hồ sơ pháp lý (giới tính "Nam").
• Đây là thời điểm then chốt để công dân trình bày các hồ sơ y tế chứng minh tình trạng của mình (nếu có).
• Chủ tịch Hội đồng khám NVQS cấp tỉnh sẽ là người đưa ra kết luận sức khỏe cuối cùng.

Cần chuẩn bị hồ sơ y tế, giấy tờ gì để chứng minh khi đi khám?

Pháp luật không quy định bắt buộc, nhưng để bảo vệ quyền lợi và giúp Hội đồng y tế có cơ sở kết luận chính xác, công dân nên chủ động chuẩn bị tất cả giấy tờ y tế chứng minh quá trình chuyển giới của mình (bản sao hoặc bản chính để đối chiếu).

Dù Thông tư 105/2023 hay 106/2025 không quy định cụ thể, nhưng thực tiễn thăm khám cho thấy việc cung cấp hồ sơ là rất quan trọng. Các giấy tờ nên chuẩn bị bao gồm:   

• Giấy xác nhận, hồ sơ bệnh án từ bệnh viện nơi thực hiện phẫu thuật chuyển giới (nếu có), kể cả phẫu thuật ở nước ngoài (nên có bản dịch thuật công chứng).
• Giấy tờ chẩn đoán, khám tâm lý (nếu có) xác nhận về tình trạng "Rối loạn nhận dạng giới tính".
• Đơn thuốc, sổ khám bệnh, hồ sơ điều trị chứng minh việc đang sử dụng liệu pháp hormone liên tục.

Các giấy tờ này nên được nộp tại Vòng 2 trực tiếp cho các bác sĩ chuyên khoa (Nội tiết, Tâm thần, Ngoại khoa) và Chủ tịch Hội đồng khám sức khỏe để làm căn cứ kết luận.

Buổi khám sơ tuyển NVQS / Tiktok Nguyễn Hoàng Như

4. Kết quả phân loại sức khỏe NVQS cho người chuyển giới

 Dù bị gọi đi khám, nhưng nếu công dân đã can thiệp y tế (phẫu thuật, dùng hormone) hoặc có chẩn đoán rõ ràng, họ rất có khả năng sẽ được Hội đồng y tế kết luận sức khỏe Loại 5 hoặc Loại 6 (Không đủ điều kiện nhập ngũ) dựa trên các tiêu chuẩn của Thông tư 105/2023/TT-BQP. Công dân sức khỏe loại 5, 6 sẽ được miễn gọi nhập ngũ.

Cơ sở pháp lý cho việc miễn trừ này nằm ở Khoản 3, Điều 41 Luật NVQS 2015, quy định miễn gọi nhập ngũ đối với công dân "Không đủ sức khỏe phục vụ tại ngũ theo kết luận của Hội đồng khám sức khỏe".

Hội đồng y tế sẽ căn cứ vào Phụ lục I ban hành kèm Thông tư 105/2023/TT-BQP để chấm điểm từng chuyên khoa. Tiêu chuẩn nhập ngũ là phải đạt sức khỏe Loại 1, 2, hoặc 3. Các trường hợp Loại 4, 5, 6 là không đủ điều kiện.   

Việc phân loại sức khỏe đối với người chuyển giới thường dựa trên các yếu tố sau:

Khám Tâm thần: Theo Phụ lục I của Thông tư 105/2023, "Các rối loạn về phân định giới tính" (mã F64 theo ICD-10) được chấm Điểm 4. Kết quả Điểm 4 sẽ dẫn đến phân loại sức khỏe Loại 4. Theo quy định, công dân sức khỏe Loại 4 sẽ thuộc diện tạm hoãn gọi nhập ngũ.   

Khám Ngoại khoa: Nếu công dân đã trải qua phẫu thuật chuyển giới (ví dụ: cắt bỏ tinh hoàn, tái tạo cơ quan sinh dục), tình trạng này sẽ được các bác sĩ chuyên khoa Ngoại đánh giá. Đây là những thay đổi vĩnh viễn về giải phẫu, làm thay đổi chức năng cơ quan, và thường sẽ được chấm Điểm 6 (tương đương sức khỏe Loại 6).

Khám Nội tiết: Nếu công dân đang trong quá trình sử dụng liệu pháp hormone (ví dụ: dùng estrogen và các chất kháng androgen) để thay đổi đặc tính sinh lý, tình trạng này sẽ được chuyên khoa Nội tiết đánh giá là không đảm bảo sức khỏe để phục vụ quân ngũ, thường được chấm Điểm 5 hoặc 6 (Loại 5 hoặc 6).

Theo nguyên tắc, sức khỏe tổng thể sẽ được phân loại dựa trên chỉ số thấp nhất (bất lợi nhất) trong các chuyên khoa. Do đó, chỉ cần một chuyên khoa kết luận Điểm 5 hoặc 6, công dân sẽ được xếp loại sức khỏe 5 hoặc 6 và được miễn gọi nhập ngũ theo Điều 41 Luật NVQS 2015.

5. Người chuyển giới không đi khám NVQS theo lệnh gọi bị phạt thế nào?

Nếu công dân (với giấy tờ pháp lý là "Nam") không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe NVQS, họ sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính bằng tiền, không bị truy cứu hình sự ngay lập tức. Mức phạt sẽ tăng nặng nếu tái phạm. Đây là hành vi rủi ro và không được khuyến khích.

Xử phạt vi phạm hành chính:

Theo quy định mới tại Nghị định 218/2025/NĐ-CP (văn bản thay thế Nghị định 120/2013/NĐ-CP và Nghị định 37/2022/NĐ-CP), các mức phạt liên quan đến việc không đi khám sức khỏe được quy định như sau:   

• Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 12.000.000 đồng đối với hành vi không có mặt đúng thời gian hoặc địa điểm khám sức khỏe ghi trong lệnh gọi mà không có lý do chính đáng.
• Phạt tiền từ 25.000.000 đồng đến 35.000.000 đồng đối với hành vi không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe (cố ý không đến khám).

Ngoài việc bị phạt tiền, người vi phạm còn bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả là buộc phải thực hiện khám sức khỏe để hoàn thành nghĩa vụ.

Truy cứu trách nhiệm hình sự:

Việc trốn khám NVQS lần đầu chỉ bị xử phạt hành chính. Tuy nhiên, nếu đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn tái phạm (cố tình không chấp hành sau khi đã bị phạt), người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự" theo Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017.

Lời khuyên pháp lý rõ ràng là: Việc chấp hành lệnh gọi khám, mang theo hồ sơ y tế để được Hội đồng kết luận miễn trừ hợp pháp (Loại 5, 6) là giải pháp an toàn, đúng luật và tránh được mọi rủi ro về tài chính (phạt tiền) và pháp lý (hình sự) so với việc trốn tránh.

6. Luật Chuyển đổi giới tính ảnh hưởng thế nào đến NVQS?

Nếu (và khi) Luật Chuyển đổi giới tính được Quốc hội thông qua và có hiệu lực, nó sẽ mở ra cơ hội cho người chuyển giới được phép thay đổi giới tính pháp lý (từ "Nam" sang "Nữ") trên giấy tờ tùy thân. Khi đó, công dân sẽ hiển nhiên không còn là đối tượng bắt buộc phải đăng ký NVQS theo Luật NVQS.

Như đã phân tích ở Mục 2, vướng mắc hiện tại là do giấy tờ pháp lý (giới tính "Nam") không khớp với thể trạng thực tế. Quy trình khám sức khỏe để được miễn (Mục 4) thực chất là giải pháp tình thế dựa trên quy định y tế.

Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính (đang trong quá trình xem xét) được kỳ vọng sẽ cung cấp một quy trình pháp lý cụ thể để cá nhân đã can thiệp y tế được công nhận giới tính mới. Khi một người chuyển giới nữ (MTF) hoàn tất thủ tục này và được cấp Căn cước công dân mới với giới tính "Nữ", họ sẽ không còn thuộc đối tượng "công dân nam" phải đăng ký NVQS theo Điều 12 Luật NVQS 2015.

Đây là giải pháp triệt để và giải quyết tận gốc vấn đề, giúp họ không còn nhận được lệnh gọi khám NVQS hàng năm. Tuy nhiên, cho đến khi luật này chính thức được ban hành và có hiệu lực, quy trình hiện tại vẫn là chấp hành lệnh gọi và được miễn trừ thông qua kết luận sức khỏe của Hội đồng y tế.

Kết luận

Tóm lại, pháp luật hiện hành (Luật NVQS 2015) yêu cầu công dân chuyển giới (còn giới tính pháp lý "Nam") vẫn phải chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe. Đây là nghĩa vụ bắt buộc. Tuy nhiên, điểm mấu chốt nằm ở kết quả khám. Tình trạng y tế như "rối loạn nhận dạng giới tính", sử dụng hormone hoặc đã phẫu thuật, sẽ là cơ sở để được phân loại sức khỏe Loại 4 (tạm hoãn), 5 hoặc 6 (miễn gọi nhập ngũ).

Việc trốn tránh sẽ bị xử phạt hành chính rất nặng (đến 75 triệu đồng theo NĐ 218/2025/NĐ-CP) và có thể bị truy cứu hình sự nếu tái phạm. Do đó, đi khám là giải pháp an toàn nhất. Vấn đề này chỉ được giải quyết triệt để khi Luật Chuyển đổi giới tính được ban hành.

Trên đây là toàn bộ tư vấn pháp lý của Luật Minh Khuê về vấn đề người chuyển giới có phải đi nghĩa vụ quân sự không. Do đây là vấn đề phức tạp, phụ thuộc vào tình trạng y tế cụ thể và quy trình làm việc của Hội đồng y tế địa phương, nếu bạn cần hỗ trợ thêm về pháp lý hoặc gặp khó khăn trong quá trình khám tuyển, vui lòng liên hệ trực tiếp với chúng tôi qua Hotline 1900 6162.