Người đi tù về có phải đi nghĩa vụ quân sự không?

Việc thực hiện nghĩa vụ quân sự (NVQS) là nghĩa vụ thiêng liêng và là quyền của mỗi công dân. Tuy nhiên, đối với những người vừa chấp hành xong án phạt tù (thường được gọi là "đi tù về"), có rất nhiều thắc mắc và lo lắng về việc liệu họ có còn thuộc đối tượng phải tham gia NVQS hay không. Một câu hỏi phổ biến là tình trạng pháp lý trong quá khứ ảnh hưởng như thế nào đến nghĩa vụ này trong tương lai.

Bài viết này Luật Minh Khuê sẽ làm rõ các quy định pháp luật liên quan, tập trung vào yếu tố án tích để xác định nghĩa vụ của công dân trong trường hợp này.

1. Người đi tù về (chấp hành xong hình phạt tù) có phải đi nghĩa vụ quân sự không?

Người đi tù về có phải đi nghĩa vụ quân sự hay không còn tùy thuộc vào tình trạng án tích của người đó. Pháp luật không quy định việc miễn trừ nghĩa vụ quân sự đối với người từng chấp hành án phạt tù. Vấn đề mấu chốt là xác định người đó đã được xóa án tích hay chưa tại thời điểm xem xét nghĩa vụ quân sự. Cụ thể:

• Trường hợp chưa được xóa án tích: Người đã chấp hành xong hình phạt tù nhưng chưa được xóa án tích thuộc diện không được đăng ký nghĩa vụ quân sự.
• Trường hợp đã được xóa án tích: Khi đã được xóa án tích, về mặt pháp lý, người đó được coi là chưa từng bị kết án. Do đó, nếu vẫn trong độ tuổi gọi nhập ngũ và đủ tiêu chuẩn sức khỏe, người này phải đăng ký và thực hiện nghĩa vụ quân sự như mọi công dân khác.

Như vậy, yếu tố quyết định không nằm ở việc đã từng đi tù mà ở tình trạng pháp lý hiện tại. Quy định này thể hiện tính nhân văn của pháp luật, tạo cơ hội cho công dân sau khi chấp hành xong bản án và được xóa án tích có thể phục hồi đầy đủ quyền và nghĩa vụ, bao gồm cả nghĩa vụ quân sự.

Căn cứ pháp lý tại Khoản 1, Điều 13 Luật NVQS năm 2015: "a) Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự; đang chấp hành hình phạt tù, cải tạo không giam giữ, quản chế hoặc đã chấp hành xong hình phạt tù nhưng chưa được xóa án tích;"

2. 02 trường hợp pháp lý xảy ra khi ra tù liên quan đến tham gia NVQS

Tùy thuộc vào tình trạng án tích của bạn, sẽ có 02 trường hợp pháp lý xảy ra với hệ quả hoàn toàn trái ngược nhau. Việc xác định chính xác mình thuộc trường hợp nào là rất quan trọng để tuân thủ đúng pháp luật và tránh các rủi ro pháp lý không đáng có.

Đây không phải là quyết định mang tính cảm tính hay tùy tiện của cơ quan quân sự địa phương, mà là việc áp dụng quy định pháp luật dựa trên hồ sơ lý lịch tư pháp rõ ràng.

• Trường hợp 1: Không được đăng ký NVQS (Nếu bạn chưa được xóa án tích).
• Trường hợp 2: Vẫn phải đăng ký NVQS (Nếu bạn đã được xóa án tích và đủ các điều kiện khác về tuổi, sức khỏe).   

Khi bạn cung cấp được bằng chứng pháp lý (như Phiếu lý lịch tư pháp) xác nhận tình trạng của mình, Hội đồng NVQS cấp xã sẽ có căn cứ để xếp bạn vào đúng nhóm đối tượng theo quy định.

Không được đăng ký NVQS (Nếu chưa xóa án tích)

Theo quy định, những công dân "đã chấp hành xong hình phạt tù nhưng chưa được xóa án tích" thuộc nhóm đối tượng không được đăng ký nghĩa vụ quân sự.

Cần phải làm rõ, đây là không được đăng ký, chứ không phải được miễn hay được tạm hoãn. Miễn hoặc hoãn NVQS (quy định tại Điều 41 Luật NVQS) áp dụng cho những người đã đủ điều kiện đăng ký, nhưng có lý do đặc biệt về sức khỏe hoặc hoàn cảnh gia đình.

Trường hợp của bạn là không đủ điều kiện ngay từ vòng đăng ký. Lý do là vì bạn chưa đáp ứng tiêu chuẩn tối thiểu về lý lịch tư pháp và phẩm chất đạo đức để được tuyển chọn vào Quân đội. Việc này được xem là một sự "ngăn chặn" (disqualification) dựa trên tiêu chuẩn, chứ không phải một sự "ưu ái". Tình trạng này là tạm thời và sẽ thay đổi khi bạn được xóa án tích.

Căn cứ pháp lý: Điều 13, Khoản 1, điểm a Luật Nghĩa vụ quân sự 2015. (Lưu ý: Luật 98/2025/QH15 có sửa đổi một số điểm khác của Điều 13, nhưng không sửa đổi nội dung về án tích tại điểm a này). 

Vẫn phải đăng ký NVQS (Nếu đã xóa án tích)

Theo quy định của Bộ luật Hình sự, khi bạn đã được xóa án tích thì được xem là "chưa từng bị kết án". Điều này có nghĩa là rào cản pháp lý tại Điều 13 Luật NVQS  không còn tồn tại đối với bạn. Do đó, nếu bạn đã được xóa án tích và vẫn đáp ứng đủ các điều kiện sau đây, bạn vẫn phải thực hiện việc đăng ký và tham gia NVQS như những công dân bình thường khác:

• Về độ tuổi: Bạn còn trong độ tuổi gọi nhập ngũ (từ đủ 18 tuổi đến hết 25 tuổi). Trường hợp bạn được đào tạo trình độ cao đẳng, đại học đã được tạm hoãn thì độ tuổi gọi nhập ngũ đến hết 27 tuổi (theo Điều 30, Luật NVQS 2015).
• Về sức khỏe: Bạn phải đạt tiêu chuẩn sức khỏe loại 1, loại 2 hoặc loại 3 theo quy định tại Thông tư 105/2023/TT-BQP và các hướng dẫn mới tại Thông tư 68/2025/TT-BQP.

Một điểm quan trọng cần lưu ý là trách nhiệm chứng minh tình trạng đã xóa án tích thuộc về công dân. Cơ quan quân sự địa phương không tự động cập nhật tình trạng của bạn. Bạn phải chủ động thực hiện thủ tục Đăng ký NVQS bổ sung (sẽ được hướng dẫn ở mục 3) để cập nhật hồ sơ.

Nếu bạn đã được xóa án tích nhưng im lặng và không đăng ký bổ sung, bạn có thể bị xem là vi phạm quy định về đăng ký NVQS và bị xử phạt.

Tại sao chưa xóa án tích lại không được đăng ký tham gia NVQS?

Lý do là vì Quân đội nhân dân là lực lượng vũ trang nòng cốt của Nhà nước, một môi trường đặc thù, có tổ chức kỷ luật thép và yêu cầu rất cao về tiêu chuẩn chính trị, đạo đức của quân nhân. 

Người "chưa được xóa án tích" được xem là chưa đủ điều kiện về mặt lý lịch tư pháp và phẩm chất đạo đức để được tuyển chọn vào hàng ngũ quân đội. Đây không phải là quy định mang tính phân biệt đối xử, mà là quy định về tiêu chuẩn tuyển chọn đặc thù của ngành quân sự, tương tự như các ngành an ninh, cơ yếu khác.

Tiêu chuẩn chính trị này được quy định tại Thông tư 148/2018/TT-BQP (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 68/2025/TT-BQP). Các văn bản này đều dẫn chiếu đến một văn bản nền tảng, thống nhất giữa hai ngành là Thông tư liên tịch 50/2016/TTLT-BQP-BCA, quy định chi tiết tiêu chuẩn chính trị tuyển chọn công dân vào phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam. 

Việc "chưa xóa án tích" khiến công dân không đạt bộ tiêu chuẩn cơ bản về chính trị này, bất kể tiêu chuẩn về sức khỏe có tốt đến đâu.

3. Thủ tục đăng ký NVQS cho người đã được xóa án tích?

Nếu bạn đã nhận được Phiếu Lý lịch tư pháp số 1 xác nhận "Không có án tích" và bạn còn trong độ tuổi gọi nhập ngũ, bạn bắt buộc phải thực hiện thủ tục "Đăng ký nghĩa vụ quân sự bổ sung". Đây là thủ tục để cập nhật sự thay đổi về thông tin pháp lý (tình trạng án tích) của bạn trong hồ sơ quản lý NVQS tại địa phương.

Cơ quan thực hiện: Bạn cần đến Ban Chỉ huy Quân sự (CHQS) cấp xã/phường/thị trấn nơi bạn đang cư trú.

Thời hạn thực hiện: Bạn phải thực hiện việc đăng ký bổ sung trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày có sự thay đổi (tức là ngày bạn nhận được Phiếu Lý lịch tư pháp xác nhận đã xóa án tích).

Hồ sơ cần chuẩn bị:

• Phiếu Lý lịch tư pháp số 1 (Bản chính hoặc bản sao y có chứng thực, xác nhận "Không có án tích").
• Giấy chứng nhận chấp hành xong án phạt tù (mang theo để đối chiếu nếu cần).
• Giấy chứng nhận đăng ký nghĩa vụ quân sự (nếu bạn đã được cấp trước khi phạm tội).
• Căn cước công dân.

Cập nhật quan trọng (Hiệu lực từ 01/07/2025):

Theo quy định mới tại Luật 98/2025/QH15, việc đăng ký NVQS bổ sung có thể được thực hiện "bằng hình thức trực tuyến hoặc trực tiếp". Điều này có nghĩa là bạn có thể nộp hồ sơ (scan Phiếu LLTP và các giấy tờ liên quan) qua Cổng Dịch vụ công Quốc gia.

Đây là một cải cách lớn, giúp giảm bớt rào cản tâm lý e ngại, mặc cảm khi phải trực tiếp đến cơ quan nhà nước trình bày về quá khứ, giúp bạn dễ dàng tuân thủ pháp luật hơn.

4. Phân biệt án tù, án treo và cải tạo không giam giữ khi đăng ký tham gia NVQS?

Nhiều người thường nhầm lẫn về nghĩa vụ quân sự giữa các hình phạt khác nhau. Về cơ bản, pháp luật quy định rất rõ ràng tại Điều 13 Luật NVQS: Bất kỳ ai đang trong quá trình chấp hành án (kể cả thời gian thử thách của án treo) hoặc đã chấp hành xong nhưng chưa xóa án tích, đều không được đăng ký NVQS.

Dưới đây là bảng so sánh 04 tình huống pháp lý phổ biến:

4. Câu hỏi thường gặp khi thực hiện NVQS của người có tiền án, tiền sự

Dưới đây là một số thắc mắc phổ biến liên quan đến việc thi hành NVQS của người có tiền án, tiền sự.

Tôi đi tù về (đã xóa án tích) nhưng sức khỏe yếu thì có được miễn/hoãn không?

Có. Việc bạn "đã xóa án tích" chỉ là điều kiện cần (về lý lịch) để bạn được đăng ký. Sau khi đăng ký, bạn vẫn phải qua vòng khám sức khỏe (điều kiện đủ).

Quy trình như sau: Bạn sẽ nhận được lệnh gọi khám sức khỏe. Hội đồng khám sức khỏe khu vực sẽ tiến hành khám và kết luận.

Nếu sức khỏe của bạn không đạt (ví dụ: chỉ đạt Loại 4, 5, 6, hoặc mắc các bệnh thuộc danh mục miễn/hoãn theo Phụ lục của Thông tư 105/2023/TT-BQP  và Thông tư 106/2025/TT-BQP ), bạn sẽ được tạm hoãn hoặc miễn NVQS theo quy định tại Điều 41 Luật NVQS 2015.   

Ví dụ, các quy định mới tại Thông tư 68/2025/TT-BQP nêu rõ không gọi nhập ngũ công dân có chỉ số BMI dưới 18.0 hoặc trên 29.9, hoặc cận thị lớn hơn 1.5 diop. Đây là các tiêu chuẩn khách quan, hoàn toàn không liên quan đến án tích của bạn.

Bố mẹ hoặc anh em ruột có án tích, tôi có phải đi NVQS không?

Có, trong đa số trường hợp bạn vẫn phải đi NVQS. Pháp luật về NVQS (Điều 13) chỉ quy định về việc bản thân công dân có án tích chưa được xóa thì không được đăng ký. Luật không quy định việc người thân (bố, mẹ, anh, em) có án tích là lý do để bạn được miễn, hoãn hay không được đăng ký NVQS.

Tuy nhiên, khi đăng ký NVQS, bạn bắt buộc phải kê khai trung thực "Tình hình kinh tế, chính trị của gia đình" (bao gồm cha, mẹ, anh chị em ruột) trong bản Lý lịch nghĩa vụ quân sự. Yếu tố này sẽ được Hội đồng NVQS địa phương xem xét trong quá trình duyệt tiêu chuẩn chính trị. Theo Thông tư liên tịch 50/2016/TTLT-BQP-BCA, việc xét duyệt sẽ đặc biệt kỹ lưỡng nếu người thân có tiền án liên quan đến các tội phạm về an ninh quốc gia, tội phạm chính trị.

Đối với các tội phạm hình sự thông thường khác (như tội về kinh tế, giao thông, trật tự xã hội...), thông thường sẽ không ảnh hưởng đến nghĩa vụ của bạn. Quyết định cuối cùng sẽ do Hội đồng NVQS cấp huyện quyết định dựa trên hồ sơ cụ thể.

5. Hậu quả pháp lý nếu trốn nghĩa vụ quân sự (khi đã đủ điều kiện)

Nếu bạn thuộc Trường hợp 2 (tức là đã được xóa án tích, đủ điều kiện về tuổi và sức khỏe) nhưng cố tình không đăng ký, trốn tránh lệnh gọi khám sức khỏe, hoặc trốn tránh lệnh gọi nhập ngũ, bạn sẽ đối mặt với hậu quả pháp lý rất nghiêm trọng.

Đối với một người vừa nỗ lực để được xóa án tích và tái hòa nhập, việc vi phạm pháp luật NVQS là con đường ngắn nhất để quay trở lại tình trạng có án tích.

1. Xử phạt hành chính:

Một loạt quy định xử phạt mới tại Nghị định 218/2025/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 05/08/2025, thay thế Nghị định 120/2013 và 37/2022)  đã tăng mức phạt lên rất cao:  

• Hành vi không đăng ký NVQS bổ sung (ví dụ: đã xóa án tích nhưng không khai báo): Phạt tiền từ 8.000.000 đến 10.000.000 đồng (theo Điều 8).   
• Hành vi không có mặt đúng thời gian/địa điểm khám sức khỏe (ghi trong lệnh gọi): Phạt tiền từ 15.000.000 đến 20.000.000 đồng (theo Điều 9).   
• Hành vi không chấp hành lệnh gọi khám sức khỏe: Phạt tiền từ 50.000.000 đến 75.000.000 đồng (theo Điều 9).   
• Hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ: Phạt tiền từ 50.000.000 đến 75.000.000 đồng (theo Điều 10).   

2. Truy cứu trách nhiệm hình sự:

Nếu bạn đã bị xử phạt hành chính (bước 1) mà vẫn cố tình vi phạm, hoặc hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, bạn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự". 

Căn cứ: Điều 332, Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi năm 2017.

Hình phạt: Phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 05 năm.   

Một bản án mới theo Điều 332 (dù là án treo) sẽ ngay lập tức tạo thêm một "án tích mới". Mọi nỗ lực làm lại cuộc đời"và xóa án tích cũ của bạn sẽ trở nên vô nghĩa.

Kết luận

Như vậy, việc công dân đi tù về có phải thực hiện nghĩa vụ quân sự (NVQS) hay không tùy vào tình trạng án tích:

• Chưa xóa án tích: Không đủ tiêu chuẩn chính trị, không được đăng ký NVQS.
• Đã xóa án tích: Được coi như chưa từng bị kết án, phải đăng ký NVQS nếu còn tuổi và đủ sức khỏe.

Công dân nên xin Phiếu lý lịch tư pháp số 1 để xác định tình trạng án tích. Nếu đủ điều kiện mà trốn NVQS, có thể bị phạt đến 75 triệu đồng hoặc truy cứu hình sự, dẫn đến tái lập án tích.

Nếu bạn cần tư vấn chi tiết về thủ tục xóa án tích, cách thức xin Phiếu Lý lịch tư pháp, hoặc các vấn đề khác liên quan đến việc xác định tình trạng pháp lý của mình theo Luật Nghĩa vụ quân sự mới, vui lòng liên hệ với Luật Minh Khuê để được hỗ trợ kịp thời qua tổng đài 1900.6162.