Người giám hộ có được bán tài sản của người được giám hộ không?

Quyền sở hữu tài sản là một trong những quyền cơ bản được pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên, trong trường hợp người sở hữu tài sản là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, thì việc quản lý, định đoạt tài sản của họ được giao cho người giám hộ. Vấn đề đặt ra là: Người giám hộ có được toàn quyền bán tài sản của người được giám hộ hay không? Việc định đoạt tài sản, đặc biệt là tài sản có giá trị lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không có sự kiểm soát chặt chẽ.  

1. Tổng quan về giám hộ theo Bộ luật Dân sự 2015

Chế định giám hộ, được quy định tại Chương III, Phần thứ nhất của Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015, là một cơ chế pháp lý mang đậm tính nhân văn, được thiết lập nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của những nhóm người yếu thế trong xã hội. Theo định nghĩa tại Điều 46 BLDS 2015, "Giám hộ là việc cá nhân, pháp nhân được luật quy định, được Ủy ban nhân dân cấp xã cử, được Tòa án chỉ định... để thực hiện việc chăm sóc, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi". 

Cụ thể, bên cạnh người chưa thành niên và người mất năng lực hành vi dân sự, BLDS 2015 đã bổ sung đối tượng là "người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi". Sự bổ sung này phản ánh một sự thấu hiểu sâu sắc hơn về các trạng thái tâm sinh lý phức tạp của con người, công nhận rằng có những cá nhân tuy không hoàn toàn mất năng lực hành vi nhưng vẫn cần sự hỗ trợ pháp lý để thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình một cách an toàn. Điều này cho thấy nỗ lực của nhà làm luật trong việc xây dựng một mạng lưới an sinh xã hội toàn diện hơn, không bỏ sót những trường hợp cần được bảo vệ trên thực tế.   

Pháp luật phân định hai hình thức xác lập quan hệ giám hộ chính: "giám hộ đương nhiên" và "giám hộ cử". Giám hộ đương nhiên được ưu tiên xác lập dựa trên mối quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân gần gũi, theo một thứ tự ưu tiên chặt chẽ do luật định (ví dụ: cha mẹ đối với con, vợ đối với chồng, anh chị em ruột đối với nhau). Trong khi đó, giám hộ cử được áp dụng khi không có người giám hộ đương nhiên hoặc có nhưng không ai đủ điều kiện, khi đó Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã hoặc Tòa án sẽ can thiệp để cử hoặc chỉ định người giám hộ.

2. Người giám hộ có được bán tài sản của người được giám hộ không?

Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Bộ luật Dân sự 2015, cho phép người giám hộ thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản của người được giám hộ, bao gồm cả việc bán tài sản. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối. Nó được giới hạn bởi một hệ thống các quy tắc và cơ chế giám sát nhằm đảm bảo mục tiêu cao nhất của chế định giám hộ: bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người yếu thế trong xã hội.   

2.1. Giao dịch đối với tài sản giá trị nhỏ

Các mục đích được xem là hợp pháp và "vì lợi ích của người được giám hộ" thường bao gồm:

• Chi trả chi phí y tế, khám chữa bệnh: Bán tài sản để có tiền thanh toán viện phí, mua thuốc hoặc chi trả cho các liệu trình điều trị cần thiết.
• Đảm bảo chi phí học tập, giáo dục: Bán tài sản để đóng học phí, mua sắm dụng cụ học tập hoặc trang trải các chi phí liên quan đến việc phát triển trí tuệ và kỹ năng của người được giám hộ.
• Đáp ứng nhu cầu sinh hoạt thiết yếu: Trong trường hợp các nguồn thu nhập khác không đủ, việc bán tài sản có thể cần thiết để đảm bảo các nhu cầu cơ bản về ăn, mặc, ở.

​Đây là những giao dịch có giá trị thấp, tần suất lặp lại cao và trực tiếp phục vụ cho sự tồn tại và phát triển bình thường của người được giám hộ. Đối với các giao dịch này, người giám hộ không cần phải có sự đồng ý của người giám sát. Tuy nhiên, họ vẫn phải tuân thủ nguyên tắc tối cao là "vì lợi ích của người được giám hộ" và có nghĩa vụ quản lý, chi tiêu một cách hợp lý, minh bạch.

2.2. Điều kiện bắt buộc khi bán tài sản có giá trị lớn

Pháp luật phân biệt rõ giữa các giao dịch nhỏ hàng ngày và các giao dịch định đoạt tài sản quan trọng. Đối với việc bán bất động sản, hoặc các tài sản có giá trị lớn, hoặc tài sản là nguồn sinh sống chủ yếu, người giám hộ không được tự mình quyết định. Giao dịch chỉ được coi là hợp pháp khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện sau đây :  

Điều kiện 1: Giao dịch phải vì lợi ích của người được giám hộ.

• Đây là điều kiện về mặt nội dung. Người giám hộ phải có khả năng chứng minh một cách rõ ràng và thuyết phục rằng việc bán tài sản là cần thiết và là phương án tốt nhất cho người được giám hộ tại thời điểm đó.

Điều kiện 2: Phải có sự đồng ý bằng văn bản của người giám sát việc giám hộ.

• Đây là điều kiện về mặt thủ tục, được xem như một "cơ chế hai chìa khóa" để kiểm soát quyền lực của người giám hộ. Người giám sát (thường là người thân thích của người được giám hộ) đóng vai trò là người kiểm tra, thẩm định lại lý do và mục đích của việc bán tài sản. 
• Sự đồng ý này không thể chỉ là lời nói mà phải được lập thành văn bản chính thức. Văn bản này là một trong những giấy tờ bắt buộc mà các tổ chức công chứng phải kiểm tra trước khi công chứng hợp đồng mua bán. Nếu thiếu văn bản này, giao dịch sẽ không hợp pháp và có nguy cơ bị tuyên vô hiệu.  

2.3. Các giao dịch bị cấm tuyệt đối

Trong khi việc bán tài sản có thể được biện minh là vì lợi ích của người được giám hộ (ví dụ, chuyển đổi một tài sản không thanh khoản thành tiền mặt để chữa bệnh), một số giao dịch khác lại bị pháp luật cấm tuyệt đối vì bản chất của chúng không thể mang lại lợi ích vật chất trực tiếp cho người được giám hộ.

Khoản 4, Điều 59 BLDS 2015 quy định rất rõ ràng: "Người giám hộ không được đem tài sản của người được giám hộ tặng cho người khác". Đây là một lệnh cấm tuyệt đối, không có ngoại lệ. Hành vi tặng cho về cơ bản là việc chuyển giao quyền sở hữu tài sản mà không nhận lại một lợi ích tương xứng. Điều này trực tiếp làm suy giảm khối tài sản của người được giám hộ và do đó, đi ngược lại hoàn toàn với nguyên tắc bảo vệ lợi ích của họ.

Cần phải phân biệt rõ giữa hành vi "tặng cho" bị cấm và các "chi phí hợp lý vì lợi ích" được cho phép. Ví dụ, việc người giám hộ dùng tiền của người được giám hộ để trả chi phí đi lại cho một người họ hàng thường xuyên đến chăm sóc người được giám hộ không phải là hành vi "tặng cho" người họ hàng đó. Về bản chất, đây là một chi phí cần thiết để đảm bảo việc chăm sóc cho người được giám hộ được duy trì. Tòa án, khi xem xét các giao dịch này, sẽ không chỉ nhìn vào tên gọi của giao dịch mà sẽ phân tích bản chất và mục đích thực sự của dòng tiền. Nếu có một mối liên hệ trực tiếp, hợp lý và cần thiết giữa khoản chi và phúc lợi của người được giám hộ, giao dịch đó có thể được coi là hợp lệ. Ngược lại, nếu đó là một sự chuyển giao tài sản đơn thuần, không đi kèm với bất kỳ lợi ích nào cho người được giám hộ, nó sẽ bị coi là hành vi tặng cho trái pháp luật.

3.Quy trình và thủ tục chi tiết thực hiện giao dịch

Việc bán tài sản của người được giám hộ, đặc biệt là bất động sản, là một quy trình pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt về cả nội dung và hình thức. Quy trình này có thể được chia thành ba giai đoạn chính: chuẩn bị, công chứng và sau công chứng.

3.1. Giai đoạn chuẩn bị

Đây là giai đoạn nền tảng, quyết định tính hợp pháp của toàn bộ giao dịch. Người giám hộ phải thực hiện các bước sau một cách cẩn trọng:

• Xác định và chứng minh lý do bán tài sản: Người giám hộ phải xác định rõ ràng mục đích của việc bán tài sản và thu thập đầy đủ các tài liệu chứng minh. Ví dụ, nếu bán nhà để có tiền chữa bệnh, cần có hồ sơ bệnh án, chẩn đoán của bệnh viện, và dự toán chi phí điều trị. Nếu bán để đầu tư, cần có một kế hoạch đầu tư cụ thể, phân tích lợi ích và rủi ro. Việc lập luận phải chặt chẽ, chứng minh rằng việc bán tài sản là phương án cần thiết và tối ưu nhất tại thời điểm đó.
• Làm việc với người giám sát: Người giám hộ phải chính thức liên hệ với người giám sát, trình bày rõ ràng lý do, kế hoạch sử dụng tiền sau khi bán và cung cấp toàn bộ hồ sơ chứng cứ đã thu thập.
• Nhận văn bản đồng ý: Sau khi xem xét, nếu người giám sát đồng ý, họ phải lập một văn bản đồng ý chính thức. Văn bản này không nên chỉ là một chữ ký đơn thuần. Để đảm bảo tính chặt chẽ, văn bản nên nêu rõ: (i) thông tin của người giám sát, người giám hộ, người được giám hộ; (ii) thông tin về tài sản được bán; (iii) khẳng định rằng người giám sát đã xem xét các lý do và đồng ý rằng việc bán tài sản là vì lợi ích của người được giám hộ. Văn bản này là "chìa khóa" pháp lý quan trọng nhất để tiến hành các bước tiếp theo.

3.2. Thủ tục công chứng hợp đồng mua bán

Đối với bất động sản và các tài sản khác mà pháp luật yêu cầu phải công chứng, chứng thực, các bên phải đến một tổ chức hành nghề công chứng (Phòng Công chứng hoặc Văn phòng Công chứng) để làm thủ tục. Tại đây, người giám hộ sẽ ký hợp đồng với tư cách là người đại diện theo pháp luật của người được giám hộ (bên bán). Công chứng viên đóng vai trò là một "người gác cổng" pháp lý. Họ có nghĩa vụ kiểm tra tính hợp pháp của toàn bộ hồ sơ và tư cách của các bên.

Một bộ hồ sơ đầy đủ để công chứng hợp đồng mua bán tài sản của người được giám hộ thường bao gồm các giấy tờ được liệt kê trong bảng dưới đây:

Bảng danh mục hồ sơ yêu cầu tại tổ chức Công chứng

3.3. Giai đoạn sau công chứng

Sau khi hợp đồng mua bán đã được công chứng, quy trình vẫn chưa kết thúc. Các bên cần thực hiện các bước sau:

• Kê khai và nộp thuế, phí: Các bên (thường là bên bán chịu thuế thu nhập cá nhân và bên mua chịu lệ phí trước bạ, trừ khi có thỏa thuận khác) phải đến cơ quan thuế để kê khai và thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định.
• Đăng ký biến động đất đai: Nộp hồ sơ tại Văn phòng Đăng ký đất đai hoặc Bộ phận Một cửa của UBND cấp huyện để làm thủ tục đăng ký biến động (thủ tục sang tên). Sau khi hoàn tất, bên mua sẽ được cấp Giấy chứng nhận mới hoặc được cập nhật thông tin trên Giấy chứng nhận cũ, chính thức xác lập quyền sở hữu.
• Quản lý tiền thu được từ việc bán tài sản: Đây là một nghĩa vụ mới và cực kỳ quan trọng của người giám hộ. Số tiền thu được từ việc bán tài sản vẫn là tài sản của người được giám hộ. Người giám hộ phải quản lý số tiền này một cách minh bạch, an toàn và chỉ được sử dụng cho các mục đích đã được phê duyệt (ví dụ: trả viện phí, mua tài sản mới, gửi tiết kiệm...). Việc sử dụng sai mục đích số tiền này cũng là một hành vi vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ của người giám hộ.

4. Kết luận

Tóm lại, câu trả lời cho vấn đề "Người giám hộ có được bán tài sản của người được giám hộ không?" là Có, nhưng với điều kiện rất chặt chẽ và phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật dân sự. Người giám hộ không được phép tự ý bán tài sản mà phải chứng minh việc bán là vì lợi ích thiết yếu của người được giám hộ và cần có sự đồng ý của các cơ quan có thẩm quyền hoặc người thân thích theo quy định. Các quy định này thể hiện nguyên tắc bảo vệ tối đa quyền lợi chính đáng, hợp pháp của người được giám hộ, đồng thời ngăn chặn tình trạng người giám hộ lạm quyền, trục lợi cá nhân. Việc nắm vững và thực thi đúng đắn các quy định này là trách nhiệm pháp lý và đạo đức của mỗi người giám hộ.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!