Nhân viên thu tiền bỏ trốn có thể bị kiện tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản không?

Trên thực tế, không ít trường hợp nhân viên sau khi được giao nhiệm vụ thu tiền từ khách hàng, đối tác hoặc thu tiền bán hàng, lại bất ngờ “biến mất” khỏi nơi cư trú, bỏ việc không lý do, không hoàn trả lại số tiền đã thu, gây thiệt hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp. Trước tình huống đó, nhiều chủ doanh nghiệp, quản lý hoặc bộ phận pháp chế đặt ra câu hỏi: Liệu hành vi của nhân viên như vậy có phải là hành vi phạm tội hình sự không? Có thể tố cáo người đó về tội “lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản” theo Điều 175 Bộ luật Hình sự không? Hay đây chỉ là vi phạm dân sự, người sử dụng lao động phải kiện ra tòa để đòi lại tài sản?

Hành vi của nhân viên thu tiền có khả năng rất cao đã cấu thành tội danh "Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" theo quy định tại Điều 175 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025. Bài viết sẽ đi sâu vào việc phân tích giải đáp câu hỏi nhân viên thu tiền bỏ trốn có thể bị kiện tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản không?  

1. Cơ sở pháp lý 

1.1. Quy định của pháp luật hiện hành

Cơ sở pháp lý trọng tâm để giải quyết vấn đề này là Điều 175 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Điều luật này quy định về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, với các hành vi cấu thành tội phạm được xác định rõ ràng. Theo đó, một người được giao quản lý tài sản thông qua một hình thức hợp đồng nhưng sau đó thực hiện một trong hai hành vi sau đây để chiếm đoạt tài sản, sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự:

• Hành vi thứ nhất: Vay, mượn, thuê tài sản của người khác hoặc nhận được tài sản của người khác bằng các hình thức hợp đồng rồi dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản đó.  
• Hành vi thứ hai: Vay, mượn, thuê tài sản của người khác hoặc nhận được tài sản của người khác bằng các hình thức hợp đồng và đã sử dụng tài sản đó vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản.  

Để cấu thành tội danh này, giá trị tài sản bị chiếm đoạt phải từ 4,000,000 đồng trở lên. Trong trường hợp giá trị dưới 4,000,000 đồng, hành vi vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người phạm tội đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt hoặc đã bị kết án về một trong các tội chiếm đoạt tài sản, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.  

1.2. Khái niệm về tín nhiệm và hình thức hợp đồng

Việc xác định bản chất của vụ việc đòi hỏi phải làm rõ các khái niệm pháp lý cốt lõi.

"Tín nhiệm" là yếu tố nền tảng, phản ánh lòng tin mà chủ sở hữu tài sản đã đặt vào người phạm tội khi giao tài sản cho họ quản lý, sử dụng. Trong trường hợp này, "tín nhiệm" được thể hiện qua việc công ty tin tưởng giao cho nhân viên nhiệm vụ thu tiền từ khách hàng, một công việc đòi hỏi sự trung thực và tin cậy.  

"Hình thức hợp đồng" là mối quan hệ giữa nhân viên và công ty, mặc dù có thể không có hợp đồng lao động bằng văn bản, vẫn được coi là một dạng "hợp đồng" theo quy định của pháp luật. Bộ luật Lao động 2019 xác định hợp đồng lao động là sự thỏa thuận về việc làm có trả công, tiền lương, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong quan hệ lao động. Ngay cả trong trường hợp làm việc theo hợp đồng thử việc, hợp đồng cộng tác viên hay hợp đồng giao khoán, bản chất pháp lý vẫn là một sự thỏa thuận có tính chất hợp đồng. Việc này có ý nghĩa quan trọng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc chuyển giao tài sản (tiền thu được) từ công ty cho nhân viên là "hợp pháp ban đầu."  

Sự khác biệt mấu chốt giữa hành vi dân sự và hình sự nằm ở ranh giới mong manh này. Ban đầu, việc nhân viên thu tiền nhận tiền từ khách hàng là một hành vi hoàn toàn hợp pháp, phát sinh từ mối quan hệ lao động. Nếu số tiền đó bị mất do tai nạn hoặc sơ suất, đó có thể chỉ là một trách nhiệm dân sự. Tuy nhiên, khi người nhân viên chủ động "bỏ trốn" cùng với số tiền, hành vi này đã thể hiện rõ ràng ý định chiếm đoạt tài sản, làm cho vụ việc chuyển từ tranh chấp dân sự sang một vụ án hình sự. Hành vi bỏ trốn là bằng chứng khách quan mạnh mẽ nhất cho thấy ý định chiếm đoạt đã nảy sinh sau khi người đó đã có được tài sản hợp pháp.  

2. Nhân viên thu tiền bỏ trốn có thể bị kiện tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản không?

Để xác định hành vi nhân viên thu tiền bỏ trốn có thể bị kiện tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản không phải phân tích đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm. Khi đáp ứng đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm sau đây nhân viên thu tiền bỏ trốn có thể bị kiện tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

2.1. Mặt khách quan của tội phạm

Mặt khách quan của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được thể hiện qua hai giai đoạn rõ rệt:

Giai đoạn 1: Tiếp nhận tài sản hợp pháp:

Hành vi tiếp nhận tiền của nhân viên thu tiền không có dấu hiệu gian dối hay bất hợp pháp ngay từ đầu. Nhân viên này nhận được tiền từ khách hàng trong quá trình thực hiện công việc được giao, một hành vi phù hợp với "hình thức hợp đồng" đã được phân tích ở trên.  

Giai đoạn 2: Hành vi chiếm đoạt:

Sau khi đã có được tài sản, nhân viên thực hiện hành vi "bỏ trốn" thay vì nộp tiền về công ty. Hành vi bỏ trốn này là một trong hai dấu hiệu khách quan mà pháp luật hình sự quy định để cấu thành tội danh này. Việc bỏ trốn cho thấy người phạm tội đã từ chối thực hiện nghĩa vụ trả lại tài sản và có ý định chiếm đoạt nó vĩnh viễn, biến tài sản của công ty thành của riêng mình một cách trái pháp luật.  

2.2. Mặt chủ quan của tội phạm

Lỗi cố ý trực tiếp: Tương tự như các tội chiếm đoạt khác, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Điều này có nghĩa là người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, thấy trước hậu quả là tài sản của công ty sẽ bị chiếm đoạt và mong muốn hậu quả đó xảy ra.  

Mục đích chiếm đoạt: Đây là dấu hiệu bắt buộc và là yếu tố cốt lõi để phân biệt với các hành vi dân sự. Mục đích chiếm đoạt tài sản của nhân viên chỉ nảy sinh sau khi người này đã có được tài sản một cách hợp pháp. Hành vi bỏ trốn chính là bằng chứng thuyết phục nhất cho thấy mục đích chiếm đoạt đã hình thành và được thực hiện. Điều này khác hoàn toàn với tội lừa đảo, nơi ý định chiếm đoạt đã có từ trước khi thực hiện hành vi gian dối để có được tài sản.  

2.3. Mặt chủ thể và khách thể

Chủ thể: Người phạm tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản là bất kỳ người nào từ đủ 16 tuổi trở lên và có năng lực chịu trách nhiệm hình sự. Nhân viên thu tiền đáp ứng đầy đủ các điều kiện này.  

Khách thể: Tội phạm này xâm phạm đến quan hệ sở hữu, cụ thể là quyền sở hữu tài sản của công ty. Đây cũng là một điểm khác biệt so với các tội phạm gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe như tội cướp tài sản.  

Dưới đây là bảng tổng hợp các yếu tố cấu thành tội phạm được áp dụng cho trường hợp này:

3. Phân biệt tội danh và các vấn đề liên quan

Việc xác định đúng tội danh có ý nghĩa quyết định đối với kết quả của hành vi. Phân tích dưới đây sẽ làm rõ sự khác biệt giữa tội lạm dụng tín nhiệm và các tội danh tương tự để khẳng định tính chính xác của việc truy tố.

3.1. Phân biệt với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174 BLHS)

Điểm khác biệt cốt lõi giữa hai tội danh này nằm ở thời điểm phát sinh ý định chiếm đoạt và phương thức chiếm đoạt.

• Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Người phạm tội dùng "thủ đoạn gian dối" để làm cho chủ sở hữu tài sản tin tưởng và tự nguyện giao tài sản cho mình ngay từ đầu. Ý định chiếm đoạt đã có từ trước khi thực hiện hành vi gian dối. Ví dụ: giả vờ mượn xe để đi đón con rồi đem bán.  
• Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản: Việc chuyển giao tài sản ban đầu là hoàn toàn hợp pháp, không có bất kỳ thủ đoạn gian dối nào. Ý định chiếm đoạt tài sản chỉ phát sinh sau khi người phạm tội đã có được tài sản. Sau đó, người này mới thực hiện hành vi bỏ trốn hoặc dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản đó.  

Trong trường hợp này, nhân viên thu tiền được giao nhiệm vụ một cách hợp pháp, không dùng bất kỳ thủ đoạn gian dối nào để được giao tiền. Do đó, hành vi này không thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

3.2. Phân biệt với tội tham ô tài sản (Điều 353 BLHS)

Sự khác biệt giữa hai tội danh này nằm ở chủ thể và đối tượng tài sản.

• Tội tham ô tài sản: Chủ thể bắt buộc phải là người có chức vụ, quyền hạn và có trách nhiệm quản lý đối với tài sản mà họ chiếm đoạt. Tài sản bị chiếm đoạt trong tội tham ô thường là tài sản của Nhà nước.  
• Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản: Chủ thể rộng hơn, chỉ cần đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự. Tài sản bị chiếm đoạt có thể là của cá nhân, tổ chức tư nhân hoặc Nhà nước.  

Trong trường hợp nhân viên thu tiền của một công ty tư nhân, mặc dù có trách nhiệm quản lý số tiền thu được, nhưng người này không có chức vụ, quyền hạn theo nghĩa của pháp luật về tội tham ô. Do đó, hành vi của nhân viên này phù hợp hơn với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

3.3. Mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự và dân sự

Việc tố giác tội phạm hình sự không làm mất đi quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại về tài sản theo pháp luật dân sự. Trách nhiệm bồi thường dân sự (trả lại số tiền đã chiếm đoạt) thường được giải quyết trong cùng một bản án hình sự.  

4. Quy trình tố tụng và hướng dẫn hành động thực tiễn

4.1. Quy trình tố tụng hình sự

Để khởi động quá trình tố tụng hình sự, công ty hoặc cá nhân bị thiệt hại cần thực hiện các bước sau:

• Bước 1: Tố giác tội phạm: Nộp đơn tố giác tội phạm đến cơ quan công an có thẩm quyền nơi xảy ra vụ việc hoặc nơi công ty/cá nhân bị thiệt hại cư trú. Trong đơn tố giác cần trình bày rõ diễn biến sự việc, số tiền bị chiếm đoạt và thông tin về nhân viên bỏ trốn.  
• Bước 2: Chuẩn bị hồ sơ, chứng cứ: Thu thập và cung cấp các tài liệu chứng minh mối quan hệ lao động (hợp đồng, quyết định tuyển dụng, v.v.), các chứng từ thu tiền, biên bản bàn giao công việc hoặc đối chiếu công nợ, cũng như các bằng chứng về hành vi bỏ trốn (tin nhắn, cuộc gọi không liên lạc được, xác nhận không có mặt tại nơi cư trú).  
• Bước 3: Hợp tác với Cơ quan điều tra: Hợp tác chặt chẽ với Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát để cung cấp thêm thông tin, làm rõ các tình tiết vụ án.  

4.2. Phân tích khung hình phạt

Mức hình phạt đối với Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản được quy định chi tiết tại Điều 175 BLHS 2015, phụ thuộc chủ yếu vào giá trị tài sản bị chiếm đoạt và các tình tiết tăng nặng. Giá trị tài sản bị chiếm đoạt không chỉ là một con số, mà là yếu tố quyết định toàn bộ quy trình tố tụng, từ việc phân loại mức độ nghiêm trọng của tội phạm đến thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.

Dựa trên phân tích trên, hành vi của nhân viên thu tiền bỏ trốn có đầy đủ cơ sở để bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Để vụ việc được xử lý hiệu quả, cần hành động nhanh chóng và chính xác. Tùy thuộc vào giá trị tài sản bị chiếm đoạt, vụ án có thể được phân loại là tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Việc phân loại này ảnh hưởng trực tiếp đến thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, do đó, tố giác càng sớm càng tốt sẽ đảm bảo rằng vụ việc được thụ lý trong thời gian luật định.  

5. Kết luận

Hành vi của nhân viên thu tiền chiếm đoạt tài sản rồi bỏ trốn hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Điều 175 BLHS nếu đáp ứng đầy đủ bốn yếu tố cấu thành tội phạm. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, khuyến nghị quan trọng nhất là công ty hoặc cá nhân bị thiệt hại cần nhanh chóng thu thập tất cả chứng cứ liên quan và nộp đơn tố giác tội phạm tới cơ quan công an có thẩm quyền. Việc này không chỉ khởi động quá trình tố tụng hình sự mà còn là cơ sở để yêu cầu bồi thường thiệt hại về mặt dân sự, đảm bảo rằng người phạm tội phải đối mặt với hậu quả pháp lý đầy đủ cho hành vi của mình.

Mọi vướng mắc bạn vui lòng trao đổi trực tiếp với bộ phận luật sư tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài 24/7 gọi số: 1900.6162 hoặc gửi qua email  để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ từ Luật Minh Khuê.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.