Trong hệ thống tư pháp quân sự Việt Nam, giai đoạn thi hành án hình sự đóng vai trò tối quan trọng, là bước cuối cùng và quyết định để hiện thực hóa các bản án đã có hiệu lực pháp luật. Đảm nhận trọng trách này trong phạm vi hoạt động của mình là Cơ quan Thi hành án Hình sự cấp Quân khu (CQ THAHS QK).
Vai trò của cơ quan này vượt xa một đơn vị hành chính thông thường; đó là một thực thể nghiệp vụ tổng hợp, kết hợp quyền lực quản lý hành chính với thẩm quyền cưỡng chế và giao diện tư pháp sâu sắc. Theo quy định tại Điều 15 Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 sửa đổi, bổ sung 2025, nhiệm vụ và quyền hạn của CQ THAHS cấp Quân khu được xác lập một cách toàn diện, nhằm đảm bảo tính kỷ luật, sự thống nhất trong chấp pháp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người chấp hành án. Việc nắm vững các quy định này là nền tảng thiết yếu để mọi tổ chức, cá nhân liên quan, đặc biệt là cán bộ tư pháp quân sự và người nghiên cứu pháp luật, có thể xác định đúng thẩm quyền, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình và đảm bảo hiệu quả của công tác thi hành án trong Quân đội.
1. Cơ quan thi hành án hình sự bao gồm?
Căn cứ khoản 2 Điều 11 Luật thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định về cơ quan thi hành án hình sự. Hệ thống cơ quan thi hành án hình sự được tổ chức theo nhiều cấp và thuộc hai lực lượng chính là Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, mỗi bộ phận có chức năng, nhiệm vụ và phạm vi hoạt động riêng.
Trại giam là nơi trực tiếp giam giữ, quản lý và giáo dục người chấp hành án phạt tù, bao gồm trại giam thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và quân khu; đây là các cơ sở giam giữ tập trung, có nhiệm vụ tổ chức thi hành án phạt tù theo quy định pháp luật.
Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh là cơ quan tham mưu và tổ chức thi hành án hình sự trong phạm vi tỉnh hoặc thành phố trực thuộc trung ương, bao gồm quản lý người thi hành án phạt tù, án treo, cải tạo không giam giữ, quản chế.
Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện chịu trách nhiệm tương ứng trong phạm vi huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh hoặc thuộc thành phố trực thuộc trung ương, trực tiếp quản lý người chấp hành án tại địa phương và phối hợp với các cơ quan liên quan trong giám sát, giáo dục.
Bên cạnh hệ thống trong lực lượng Công an, cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu và tương đương thuộc Bộ Quốc phòng có nhiệm vụ thi hành án hình sự đối với quân nhân, công chức quốc phòng và các đối tượng khác thuộc thẩm quyền của quân đội, đồng thời chỉ đạo, hướng dẫn và kiểm tra công tác thi hành án hình sự trong phạm vi các đơn vị quân đội thuộc quyền. Như vậy, các cơ quan này tạo thành một hệ thống thống nhất, bảo đảm việc tổ chức thi hành án hình sự được triển khai đầy đủ, hiệu quả và đúng quy định pháp luật.
2. Nhiệm vụ, quyền hạn cơ quan thi hành hình sự cấp quân khu
Điều 15 Luật thi hành án hình sự 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 quy định Nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu, cụ thể:
2.1. Nhóm chức năng quản lý và hành chính
Nhóm chức năng này thiết lập Cơ quan THAHS cấp Quân khu (CQ THAHS QK) là một cơ quan hành chính cấp cao có vai trò tham mưu chiến lược và quản lý nghiệp vụ thống nhất trong phạm vi quân khu. Chức năng tham mưu/Chỉ huy và Quản lý Nội bộ (Khoản 1) là nền tảng, theo đó CQ THAHS QK giúp Tư lệnh quân khu quản lý, chỉ đạo toàn bộ công tác thi hành án hình sự, từ việc chỉ đạo nghiệp vụ và kiểm tra quá trình chấp pháp đến việc quản lý trực tiếp các trại giam thuộc quân khu. Sự tập trung này đảm bảo tính kỷ luật và sự tuân thủ nghiêm ngặt trong hệ thống quân sự. Bên cạnh đó, cơ quan này chịu trách nhiệm tổng kết công tác, thực hiện thống kê và báo cáo định kỳ theo hướng dẫn của Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng, hoàn thiện chu trình quản lý.
Mặt khác, chức năng này còn bao gồm Chức năng chứng nhận pháp lý và Kiểm soát Nội bộ (Khoản 9 và Khoản 10). CQ THAHS QK có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận chấp hành xong hình phạt hoặc biện pháp tư pháp, hành động mang tính pháp lý quyết định, xác nhận việc người chấp hành án được phục hồi hoàn toàn các quyền lợi dân sự và pháp lý bị hạn chế do bản án. Điều này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với cuộc sống hậu chấp hành án của họ. Song song, cơ quan này đóng vai trò then chốt trong việc giải quyết khiếu nại, tố cáo về thi hành án hình sự. Đây là cơ chế kiểm soát quyền lực, đảm bảo mọi hành vi trong quá trình thi hành án đều được kiểm tra, giải quyết theo đúng Luật Thi hành án Hình sự và Luật Tố cáo, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người đang bị giam giữ hoặc chấp hành án phi giam giữ.
2.2. Nhóm chức năng đề nghị và liên kết tư pháp
Nhóm chức năng này xác định rõ vai trò của CQ THAHS QK như một chủ thể không thể thiếu trong quá trình xem xét thay đổi tình trạng chấp hành án, hoạt động như cầu nối pháp lý giữa cơ quan thực thi và Tòa án quân sự.
Chức năng tiếp nhận/Khởi tạo hồ sơ (Khoản 2) là bước đầu tiên để chuyển quyết định xét xử thành hành động thực thi. Cơ quan này chịu trách nhiệm tiếp nhận bản án, quyết định thi hành án từ Tòa án, hoàn chỉnh hồ sơ và lập danh sách người chấp hành án phạt tù. Đặc biệt, việc lập hồ sơ thi hành án đối với pháp nhân thương mại nhấn mạnh sự thích ứng của cơ quan này với các quy định mới về chủ thể tội phạm, yêu cầu quy trình nghiệp vụ chuyên biệt để xử lý các hình phạt liên quan đến tổ chức kinh tế.
Chức năng đề nghị/Can thiệp tư pháp (Khoản 3) là quyền hạn mang tính tư pháp cao nhất của CQ THAHS QK. Cơ quan này có thẩm quyền đề nghị Tòa án có thẩm quyền xem xét, quyết định các vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian chấp hành án của phạm nhân, bao gồm: tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, và tha tù trước thời hạn có điều kiện. Đối với các hình thức án phạt phi giam giữ (án treo, cải tạo không giam giữ), cơ quan này đề nghị rút ngắn thời gian thử thách hoặc giảm thời hạn chấp hành án. Quyền hạn cưỡng chế pháp lý trực tiếp được thể hiện qua việc đề nghị Tòa án buộc chấp hành hình phạt tù (hủy quyết định hưởng án treo hoặc hủy quyết định tha tù trước thời hạn) đối với người vi phạm nghĩa vụ, đưa họ trở lại chế độ giam giữ. Việc trưng cầu giám định pháp y tâm thần cũng là một phần của chức năng này, nhằm đảm bảo tính chính xác và nhân đạo trong quá trình chấp hành án đối với các đối tượng đặc biệt.
2.3. Nhóm chức năng nghiệp vụ cưỡng chế và thực thi đặc thù
Nhóm chức năng này thể hiện quyền lực hành pháp mạnh mẽ và thẩm quyền cưỡng chế chuyên biệt của cơ quan này trong môi trường quân đội, đảm bảo mọi bản án đều được thi hành triệt để.
Chức năng cưỡng chế an ninh và vận chuyển (Khoản 4, 6, 7) bao gồm các biện pháp nghiệp vụ cấp cao. CQ THAHS QK có quyền hạn hành pháp cấp cao là ra quyết định truy nã và tổ chức truy bắt người chấp hành án bỏ trốn (Khoản 6), đóng vai trò then chốt trong việc duy trì an ninh và trật tự. Cơ quan này thực hiện áp giải thi hành án (Khoản 4) đối với những người bị kết án đang tại ngoại hoặc những người bị Tòa án buộc phải chấp hành hình phạt tù. Hơn nữa, thẩm quyền quyết định trích xuất hoặc thực hiện lệnh trích xuất (Khoản 7) cho phép cơ quan này điều động phạm nhân ra khỏi nơi giam giữ theo yêu cầu của các cơ quan có thẩm quyền khác (như điều tra, xét xử), phục vụ cho các mục đích tố tụng hoặc điều trị, đảm bảo tính linh hoạt trong quản lý giam giữ.
Chức năng thực thi đặc biệt (Khoản 5, 8) phản ánh các nhiệm vụ nghiệp vụ phức tạp. Cơ quan này tham gia vào quá trình thi hành án tử hình (Khoản 5), một nhiệm vụ đặc biệt đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt và tính bí mật cao. Quan trọng hơn, CQ THAHS QK chịu trách nhiệm tổ chức thi hành hình phạt, biện pháp tư pháp đối với pháp nhân thương mại (Khoản 8). Đây là một thách thức nghiệp vụ mới, yêu cầu CQ THAHS QK phải xây dựng quy trình riêng biệt để xử lý các hình phạt như đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh, hoặc phạt tiền, khác biệt hoàn toàn so với việc quản lý phạm nhân cá nhân.
4. Kết luận
Qua đó, Điều 15 LTHAHS 2019 sửa đổi, bổ sung 2025 cho thấy cơ quan thi hành án hình sự cấp Quân khu là một cơ quan hành chính - nghiệp vụ tổng hợp với vị trí pháp lý trung tâm trong hệ thống tư pháp quân sự. Vai trò của cơ quan này được xác định bởi sự kết hợp độc đáo giữa tính chuyên biệt quân sự (tham mưu Tư lệnh quân khu, quản lý trại giam), tính thẩm quyền tư pháp (đề nghị thay đổi chế độ chấp hành án với Tòa án), và tính cưỡng chế hành pháp (truy nã, áp giải, trích xuất). Đặc biệt, việc tích hợp các nhiệm vụ liên quan đến pháp nhân thương mại và thẩm quyền giải quyết khiếu nại, tố cáo thể hiện sự thích ứng của cơ quan này với các quy định mới, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của mọi đối tượng chịu sự tác động của pháp luật hình sự.
Mọi vướng mắc pháp lý vui lòng liên hệ Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến qua điện thoại gọi: 1900.6162 để được đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của Công ty luật Minh Khuê tư vấn, giải đáp chi tiết.Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!
Trân trọng./.
