Trong hệ thống thi hành án hình sự, Ủy ban nhân dân giữ vị trí then chốt, là cầu nối giữa cơ quan tư pháp và cộng đồng dân cư. Nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan này không chỉ dừng lại ở việc giám sát, quản lý người đang chấp hành án mà còn bao gồm việc phối hợp với các cơ quan chức năng để đảm bảo quá trình thi hành án diễn ra đúng pháp luật, khách quan và công bằng. Ủy ban nhân dân còn tham gia vào công tác giáo dục, hỗ trợ cải tạo, giúp người chấp hành án sớm hòa nhập trở lại cộng đồng, từ đó góp phần duy trì trật tự, an ninh xã hội và thúc đẩy sự phát triển ổn định của địa phương. Vai trò này vừa mang tính pháp lý, vừa mang tính nhân văn, thể hiện sự kết hợp giữa luật pháp và trách nhiệm xã hội trong việc xây dựng một xã hội an toàn, công bằng và văn minh.
1. Vai trò của Ủy ban nhân dân trong công tác thi hành án hình sự
Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp giữ vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống thi hành án hình sự, đặc biệt là đối với các hình phạt và biện pháp tư pháp không tước quyền tự do. Với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước tại địa phương, UBND có chức năng tổ chức, quản lý xã hội trên nhiều lĩnh vực, do đó việc tham gia vào công tác thi hành án hình sự là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm pháp luật được thực thi thống nhất, hiệu quả và phù hợp với tình hình thực tiễn từng địa bàn.
Trước hết, UBND đóng vai trò là chủ thể trực tiếp quản lý, chỉ đạo và tổ chức thi hành những hình phạt không giam giữ như cải tạo không giam giữ, quản chế, cấm cư trú, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, cũng như các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội hoặc pháp nhân thương mại. UBND xã, phường, thị trấn là cấp gần dân nhất, có điều kiện nắm rõ hoàn cảnh, nhân thân, điều kiện sinh sống và quá trình cải tạo của người chấp hành án, từ đó bảo đảm việc thi hành án diễn ra sát thực tế, đúng yêu cầu pháp luật và mang tính giáo dục, hỗ trợ tái hòa nhập thay vì chỉ đơn thuần mang tính cưỡng chế.
Bên cạnh đó, UBND còn có trách nhiệm phối hợp với công an cùng cấp trong việc giám sát người chấp hành án, theo dõi quá trình chấp hành nghĩa vụ, xử lý vi phạm và đề xuất khen thưởng hoặc xem xét giảm thời hạn chấp hành án nếu đủ điều kiện. Vai trò phối hợp này giúp tạo nên cơ chế quản lý thống nhất, hiệu quả và minh bạch, tránh tình trạng buông lỏng giám sát hoặc lạm quyền trong quá trình thực thi.
Ngoài trách nhiệm quản lý trực tiếp, UBND còn là cơ quan đóng góp quan trọng vào công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thi hành án hình sự tại địa phương, giúp người dân hiểu rõ trách nhiệm, quyền lợi, nghĩa vụ của mình và ý thức tuân thủ pháp luật. Đây là yếu tố quan trọng nhằm xây dựng môi trường xã hội an toàn, kỷ cương, hỗ trợ quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành án.
Không những vậy, UBND còn tham gia vào việc bảo đảm điều kiện cơ sở vật chất, kinh phí, nhân sự cho hoạt động thi hành án hình sự trên địa bàn; đồng thời giải quyết khiếu nại, kiến nghị liên quan trong phạm vi trách nhiệm của mình. Trong nhiều trường hợp, UBND cũng là cầu nối giữa người chấp hành án và gia đình, cộng đồng, các tổ chức xã hội nhằm hỗ trợ phục hồi nhân phẩm, nghề nghiệp và các điều kiện cần thiết để họ sớm ổn định cuộc sống.
Như vậy, vai trò của UBND trong công tác thi hành án hình sự mang tính toàn diện, từ tổ chức thực hiện, quản lý trực tiếp, phối hợp liên ngành cho đến tuyên truyền, hỗ trợ tái hòa nhập và bảo đảm điều kiện thực thi. Vai trò này góp phần quan trọng vào việc duy trì trật tự xã hội, nâng cao hiệu quả thi hành án và tạo nền tảng cho quá trình giáo dục, cải tạo và tái hòa nhập của người chấp hành án tại cộng đồng.
2. Nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong thi hành án hình sự
Theo điều 204 Luật thi hành án hình sự 2019, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và chỉ đạo công tác thi hành án hình sự trên địa bàn tỉnh, vừa đảm bảo hiệu quả thực hiện pháp luật, vừa góp phần duy trì kỷ luật, trật tự và an ninh xã hội. Trước hết, UBND cấp tỉnh có nhiệm vụ chỉ đạo việc tổ chức phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức và Ủy ban nhân dân cấp dưới trong việc thi hành án hình sự, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý và kiểm soát các hoạt động thi hành án trên toàn địa bàn. Việc phối hợp này không chỉ giới hạn trong nội bộ cơ quan nhà nước mà còn bao gồm các tổ chức, cá nhân có liên quan, nhằm tạo mạng lưới giám sát và hỗ trợ toàn diện cho người đang chấp hành án và các biện pháp tư pháp khác.
Bên cạnh vai trò tổ chức, UBND cấp tỉnh còn thực hiện chức năng đề ra các chính sách khuyến khích và hỗ trợ người chấp hành xong án phạt tù, người được đặc xá hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện. Cụ thể, UBND cấp tỉnh chỉ đạo cơ quan chuyên môn và các cấp ủy, UBND cấp dưới phối hợp để tạo điều kiện giúp họ tìm việc làm, ổn định cuộc sống, học nghề và tái hòa nhập cộng đồng. Quy định này không chỉ mang tính nhân đạo mà còn là giải pháp phòng ngừa tội phạm, giúp người từng vi phạm pháp luật có cơ hội trở lại xã hội một cách bền vững, đồng thời giảm nguy cơ tái phạm.
Ngoài ra, UBND cấp tỉnh còn có quyền yêu cầu Công an cấp tỉnh báo cáo về công tác thi hành án hình sự trên địa bàn, từ đó nắm bắt tình hình thực tế, đánh giá hiệu quả công tác thi hành án, phát hiện kịp thời những khó khăn, vướng mắc trong quản lý và giám sát. Việc này giúp UBND cấp tỉnh ra các quyết định chỉ đạo phù hợp, đồng bộ với chính sách chung của Nhà nước và đảm bảo tính thống nhất, minh bạch trong công tác thi hành án.
Tóm lại, nhiệm vụ và quyền hạn của UBND cấp tỉnh trong thi hành án hình sự không chỉ mang tính tổ chức, chỉ đạo và giám sát, mà còn thể hiện một vai trò nhân đạo, hỗ trợ tái hòa nhập và phối hợp liên ngành. Sự kết hợp giữa quản lý hành chính, giám sát pháp luật và hỗ trợ xã hội này góp phần quan trọng vào việc duy trì trật tự, kỷ cương, nâng cao hiệu quả công tác thi hành án hình sự, đồng thời thúc đẩy sự phát triển ổn định và an toàn của cộng đồng trên địa bàn tỉnh.
3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban nhân dân cấp huyện trong thi hành án hình sự
Theo điều 205 Luật thi hành án hình sự 2019, Ủy ban nhân dân cấp huyện đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, quản lý và hỗ trợ người chấp hành án hình sự tại địa phương, đặc biệt là những hình phạt không giam giữ và các biện pháp quản lý hành chính khác. Trước hết, UBND cấp huyện có nhiệm vụ chỉ đạo việc phối hợp với các cơ quan liên quan và UBND cấp xã trong công tác giám sát, quản lý và giáo dục những người được hưởng án treo, người chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, các biện pháp hạn chế quyền công dân như cấm cư trú, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tước một số quyền công dân; đồng thời quản lý người được hoãn, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện, cũng như giám sát và giáo dục người chấp hành án phạt quản chế. Việc này đảm bảo các biện pháp thi hành án được thực hiện nghiêm minh, đồng thời góp phần phòng ngừa tội phạm và bảo đảm trật tự, kỷ cương xã hội tại địa phương.
Bên cạnh chức năng giám sát và chỉ đạo, UBND cấp huyện còn thực hiện nhiệm vụ tạo cơ chế hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng. Cụ thể, cơ quan này phối hợp với các cơ quan chuyên môn và UBND cấp xã để xây dựng các chính sách, khuyến khích các tổ chức, cá nhân tạo điều kiện cho người chấp hành xong án phạt tù, người được đặc xá hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện tìm kiếm việc làm, ổn định cuộc sống, học nghề và hòa nhập cộng đồng. Đây là một biện pháp vừa nhân đạo, vừa mang tính chiến lược, giúp giảm nguy cơ tái phạm, đồng thời góp phần ổn định xã hội và phát triển cộng đồng bền vững.
Điểm đáng lưu ý là trước đây, UBND cấp huyện còn có quyền yêu cầu Công an cấp huyện báo cáo về công tác thi hành án hình sự trên địa bàn, nhằm nắm bắt tình hình và đánh giá hiệu quả công tác quản lý.
Tuy nhiên, quyền này đã bị bãi bỏ theo Điểm g Khoản 1 Điều 2 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025, có hiệu lực từ ngày 01/07/2025. Việc bãi bỏ quyền này cho thấy một sự thay đổi trong phân công chức năng quản lý, chuyển trọng tâm sang phối hợp trực tiếp với các cơ quan chuyên môn và cấp xã, đồng thời tập trung vào hỗ trợ tái hòa nhập và giám sát trực tiếp người chấp hành án, thay vì yêu cầu báo cáo hành chính.
Như vậy, UBND cấp huyện giữ vai trò tổ chức, chỉ đạo và giám sát công tác thi hành án tại địa phương, đồng thời thực hiện các chính sách hỗ trợ xã hội cho người chấp hành án. Sự kết hợp này vừa đảm bảo nghiêm minh pháp luật, vừa tạo cơ hội cho người chấp hành án tái hòa nhập cộng đồng, góp phần duy trì trật tự, kỷ cương và phát triển ổn định tại địa phương.
Kết luận
Như vậy, Ủy ban nhân dân trong thi hành án hình sự không chỉ thực hiện các quyền hạn quản lý, giám sát mà còn đảm nhận vai trò hỗ trợ, giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành án. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban nhân dân với tòa án, viện kiểm sát và các cơ quan liên quan tạo nên một cơ chế thi hành án toàn diện, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật đồng thời phát huy giá trị nhân văn trong xử lý hình sự. Việc thực hiện tốt các nhiệm vụ này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả thi hành án, mà còn bảo đảm trật tự xã hội, củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý, từ đó xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh và phát triển bền vững cho cộng đồng.
Trên đây là tư vấn của chúng tôi. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại gọi ngay số: 1900 6162 để được giải đáp.
