Nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Thủ trưởng, Phó thủ trưởng Cơ quan điều tra trong Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, Bộ luật Tố tụng hình sự đóng vai trò là công cụ pháp lý quan trọng bậc nhất, quy định trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hình sự, đảm bảo việc xử lý tội phạm nhanh chóng, kịp thời, đúng người, đúng tội và đúng pháp luật. Với những sửa đổi, bổ sung qua các lần ban hành, đặc biệt là Bộ luật tố tụng hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2025, đã có sự điều chỉnh sâu sắc về tổ chức và hoạt động của các chủ thể tiến hành tố tụng, trong đó có Cơ quan điều tra. Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra là những người đứng đầu, đóng vai trò then chốt trong việc chỉ đạo, kiểm soát toàn bộ quá trình điều tra, đảm bảo mọi hoạt động tuân thủ pháp luật.  

1. Cơ sở pháp lý  

Nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng CQĐT được quy định một cách tập trung, toàn diện và pháp điển hóa tại Điều 36 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015được sửa đổi, bổ sung năm 2021 và 2025 (BLTTHS). Đây là văn bản pháp lý nền tảng, điều chỉnh mọi hoạt động tố tụng của các chức danh này.   

Vị trí của Thủ trưởng CQĐT mang một vai trò kép đặc thù: vừa là người đứng đầu một cơ quan hành chính tư pháp, vừa là một "người có thẩm quyền tiến hành tố tụng". Sự kết hợp này tập trung một quyền lực đáng kể, đòi hỏi các cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực phải được thiết lập một cách chặt chẽ.   

Với vai trò quản lý hành chính tư pháp, Thủ trưởng CQĐT chịu trách nhiệm tổ chức bộ máy, phân công nhân sự (bao gồm Phó Thủ trưởng, Điều tra viên, Cán bộ điều tra), quản lý các nguồn lực cần thiết và đảm bảo hoạt động của cơ quan được thông suốt, hiệu quả.

Với vai trò chủ thể tiến hành tố tụng, Thủ trưởng CQĐT là người trực tiếp ban hành các quyết định pháp lý quan trọng, có ảnh hưởng sâu sắc đến quyền tự do, tài sản và danh dự của công dân trong suốt giai đoạn điều tra.

2. Nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Thủ trưởng Cơ quan điều tra trong Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất 

Điều 36 BLTTHS phân định rõ các nhóm quyền hạn của Thủ trưởng CQĐT, thể hiện đồng thời vai trò quản lý và vai trò tiến hành tố tụng.

2.1. Nhóm quyền hạn tổ chức và chỉ đạo hoạt động điều tra

Đây là nhóm quyền hạn thể hiện vai trò tổng chỉ huy của Thủ trưởng CQĐT trong toàn bộ quá trình điều tra.

Tổ chức và chỉ đạo toàn diện: Thủ trưởng CQĐT có nhiệm vụ "trực tiếp tổ chức và chỉ đạo việc thụ lý, giải quyết nguồn tin về tội phạm, việc khởi tố, điều tra của Cơ quan điều tra". Đây là quyền hạn bao trùm, đặt trách nhiệm cuối cùng về mọi hoạt động của cơ quan lên vai người đứng đầu.   

Phân công, thay đổi và kiểm tra nhân sự tố tụng: Thủ trưởng có quyền "quyết định phân công hoặc thay đổi Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra", "Điều tra viên, Cán bộ điều tra". Thẩm quyền này không chỉ là một công cụ quản lý hành chính mà còn là một biện pháp tố tụng quan trọng để đảm bảo tính khách quan và hiệu quả, chẳng hạn như khi cần thay đổi Điều tra viên nếu có căn cứ cho rằng họ không thể vô tư khi làm nhiệm vụ.   

Ban hành các quyết định tố tụng: Thủ trưởng CQĐT là người có thẩm quyền ra các quyết định định hình toàn bộ quá trình tố tụng, bao gồm:

• Quyết định khởi tố, không khởi tố, bổ sung hoặc thay đổi quyết định khởi tố vụ án; quyết định khởi tố, bổ sung hoặc thay đổi quyết định khởi tố bị can.   
• Quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn (như tạm giữ, tạm giam), biện pháp cưỡng chế.   
• Quyết định truy nã, đình nã bị can.   

Thẩm quyền đối với các biện pháp điều tra phức tạp:

• Quyết định nhập hoặc tách vụ án: Thẩm quyền này cho phép CQĐT gộp các vụ án có liên quan để điều tra toàn diện hoặc tách vụ án để giải quyết nhanh chóng các phần đã rõ, đảm bảo hiệu quả và tính khách quan của quá trình tố tụng.   
• Quyết định áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt: Đây là một trong những thẩm quyền mạnh nhất, cho phép áp dụng các biện pháp xâm nhập sâu vào quyền riêng tư như ghi âm, ghi hình bí mật, nghe điện thoại bí mật, thu thập bí mật dữ liệu điện tử. Pháp luật quy định rất chặt chẽ về việc áp dụng các biện pháp này, chỉ giới hạn cho các tội phạm đặc biệt nghiêm trọng như tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phạm về ma túy, tham nhũng, khủng bố, và phải có sự phê chuẩn của Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp.   

2.2. Nhóm quyền hạn giám sát 

Trách nhiệm kiểm tra tính hợp pháp: Thủ trưởng CQĐT có nghĩa vụ "kiểm tra các hoạt động... của Điều tra viên" và "kiểm tra việc khởi tố, điều tra vụ án hình sự của Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra".   

Thẩm quyền hủy bỏ quyết định trái pháp luật: Thủ trưởng có quyền "quyết định thay đổi hoặc hủy bỏ các quyết định không có căn cứ và trái pháp luật của Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra" và của Điều tra viên. Quyền lực này không chỉ là một công cụ mà còn là một nghĩa vụ pháp lý. Nó đòi hỏi Thủ trưởng phải giám sát chặt chẽ hoạt động của cấp dưới. Nếu một quyết định trái pháp luật của cấp dưới gây ra hậu quả nghiêm trọng và Thủ trưởng đã thiếu sót trong việc giám sát và không hủy bỏ quyết định đó, Thủ trưởng có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý liên đới.   

Quyết định kết thúc điều tra: Thủ trưởng là người ký các văn bản tố tụng quan trọng nhất khi kết thúc giai đoạn điều tra, bao gồm "Kết luận điều tra vụ án" và các quyết định như "tạm đình chỉ điều tra, đình chỉ điều tra".   

2.3. Nhóm quyền hạn giải quyết khiếu nại, tố cáo

Thủ trưởng CQĐT là người có thẩm quyền "Giải quyết khiếu nại, tố cáo thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra". Vị trí này đặt Thủ trưởng vào vai trò người phán xử đầu tiên đối với các hành vi, quyết định của cấp dưới, đòi hỏi sự công tâm, khách quan và tuân thủ pháp luật một cách tuyệt đối để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng.   

3. Nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra trong Bộ luật tố tụng hình sự mới nhất 

Vai trò của Phó Thủ trưởng CQĐT được xây dựng dựa trên nguyên tắc phân công và ủy quyền, với những giới hạn rõ ràng để đảm bảo chuỗi trách nhiệm không bị phá vỡ.

3.1. Nguyên tắc "phân công" và "ủy quyền"

Khi một Phó Thủ trưởng được Thủ trưởng phân công tiến hành khởi tố, điều tra một vụ án hình sự cụ thể, người đó sẽ có đầy đủ các nhiệm vụ và quyền hạn của Thủ trưởng đối với vụ án đó, theo quy định tại Khoản 1 và Khoản 2 Điều 36. Tuy nhiên, có một ngoại lệ quan trọng: Phó Thủ trưởng không có quyền phân công, thay đổi, hoặc hủy bỏ quyết định của một Phó Thủ trưởng khác.   

Trong trường hợp Thủ trưởng vắng mặt, một Phó Thủ trưởng có thể được ủy quyền để thực hiện nhiệm vụ và quyền hạn của Thủ trưởng. Khi đó, Phó Thủ trưởng phải chịu trách nhiệm trước Thủ trưởng về các nhiệm vụ được ủy quyền.   

3.2. Không được ủy quyền lại

Pháp luật quy định một cách dứt khoát rằng: "Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra không được ủy quyền cho Điều tra viên thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình". Tương tự, một Phó Thủ trưởng đã nhận ủy quyền từ Thủ trưởng cũng không được phép ủy quyền lại nhiệm vụ đó cho người khác. Quy định cấm ủy quyền lại này là một biện pháp bảo vệ pháp lý quan trọng. Nó được thiết kế để duy trì một chuỗi trách nhiệm rõ ràng và không bị gián đoạn. Các quyền hạn tố tụng quan trọng được pháp luật trao cho các chức danh cấp cao như Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng chính vì họ được cho là có đủ kinh nghiệm, năng lực và sự phán đoán cần thiết để thực thi chúng một cách cẩn trọng.

Việc cho phép ủy quyền xuống các cấp thấp hơn (như Điều tra viên) sẽ làm loãng trách nhiệm, gây khó khăn trong việc quy kết trách nhiệm khi có sai phạm, và làm tăng nguy cơ lạm dụng quyền lực. Điều này đảm bảo rằng các quyết định có ảnh hưởng lớn đến quyền con người, như lệnh bắt tạm giam, luôn được đưa ra bởi người có thẩm quyền và trách nhiệm cao nhất.

4. Khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn

Thực tiễn thi hành BLTTHS 2015 đã bộc lộ một số "khoảng trống" hoặc "vùng xám" của pháp luật, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng.   

• Sự thiếu rõ ràng trong các khái niệm pháp lý: Ví dụ, khái niệm "không có nơi cư trú rõ ràng" là một trong những căn cứ để áp dụng biện pháp tạm giam. Tuy nhiên, việc thiếu một định nghĩa cụ thể, rõ ràng có thể dẫn đến việc áp dụng không thống nhất, thậm chí tùy tiện, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do của công dân.   
• Phạm vi các hoạt động điều tra trong giai đoạn xác minh tin báo: Điều 147 BLTTHS quy định các hoạt động được tiến hành trong giai đoạn giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm nhưng lại không liệt kê một số biện pháp điều tra quan trọng như thực nghiệm điều tra, nhận dạng, đối chất. Điều này gây khó khăn cho CQĐT trong việc thu thập, củng cố chứng cứ ban đầu một cách đầy đủ và vững chắc, đôi khi buộc phải khởi tố vụ án mới có thể tiến hành các biện pháp này.   

Những thách thức thực tiễn này cho thấy rằng pháp luật thành văn, dù chi tiết đến đâu, cũng không thể dự liệu hết mọi tình huống của đời sống. Điều này nhấn mạnh vai trò quan trọng của các văn bản hướng dẫn như Thông tư liên tịch 04 và hoạt động giải thích pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền trong việc lấp đầy khoảng trống giữa quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Trách nhiệm của Thủ trưởng CQĐT không chỉ dừng lại ở việc áp dụng máy móc các quy định mà còn phải điều hướng những vùng chưa rõ ràng này một cách hiệu quả để chống tội phạm nhưng vẫn tuân thủ tinh thần của pháp luật là bảo vệ quyền con người.

Kết luận

Nghiên cứu về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra theo BLTTHS mới nhất cho thấy một sự thay đổi rõ rệt trong việc tăng cường trách nhiệm cá nhân, đảm bảo tính công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra. Các quy định mới đã xác lập một khung pháp lý chặt chẽ hơn, tạo điều kiện để Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng có đầy đủ quyền hạn để chỉ đạo nghiệp vụ nhưng đồng thời cũng phải gánh vác trách nhiệm cao nhất đối với chất lượng và tính hợp pháp của các quyết định điều tra.

Việc nắm vững và thực thi đúng đắn các quy định này không chỉ là yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ cán bộ Cơ quan điều tra mà còn là yếu tố then chốt góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng hình sự, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và duy trì trật tự xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, việc thực hiện vẫn cần được tiếp tục rà soát và hoàn thiện để các quy định pháp luật thực sự đi vào đời sống, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay.

Mọi thắc mắc quý khách hàng có thể liên hệ trực tiếp Tổng đài tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến số Hotline: 1900.6162 để gặp luật sư tư vấn trực tiếp giải đáp các thắc mắc. Chúng tôi rất hân hạnh khi nhận được sự hợp tác của quý khách hàng. Xin chân thành cảm ơn!