Nợ xấu có vay được ngân hàng chính sách không?

1. Khái niệm nợ xấu và quy định kiểm tra CIC tại Ngân hàng Chính sách xã hội

Nợ xấu là các khoản nợ mà người vay không thực hiện đúng nghĩa vụ trả nợ gốc hoặc lãi theo thời hạn đã cam kết trong hợp đồng tín dụng. Theo quy định về phân loại nợ của Ngân hàng Nhà nước, các khoản nợ được chia thành 5 nhóm, trong đó nợ thuộc Nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn), Nhóm 4 (nợ nghi ngờ) và Nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) được xác định là nợ xấu. Việc phân loại này được thực hiện theo các quy định tại Thông tư 11/2021/TT-NHNN, Thông tư 31/2024/TT-NHNN và Thông tư 37/2025/TT-NHNN.

Thông tin về lịch sử tín dụng của khách hàng được lưu trữ tại Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC). Đây là cơ sở dữ liệu tập trung phục vụ việc đánh giá mức độ rủi ro của khách hàng trước khi tổ chức tín dụng quyết định cấp tín dụng.

Mặc dù là ngân hàng thực hiện chính sách tín dụng ưu đãi của Nhà nước, Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) vẫn thuộc hệ thống các tổ chức tín dụng có trách nhiệm kết nối và chia sẻ dữ liệu với CIC. Theo quy định tại Thông tư 15/2023/TT-NHNN, NHCSXH phải định kỳ cập nhật dữ liệu tín dụng lên hệ thống CIC hai lần mỗi tháng, đồng thời sử dụng thông tin từ CIC để phục vụ quá trình thẩm định hồ sơ vay vốn.

Việc kiểm tra CIC không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp có nợ xấu đều bị từ chối vay vốn. Kết quả tra cứu CIC chỉ là một trong nhiều căn cứ để NHCSXH đánh giá mức độ rủi ro của khoản vay. Đối với từng chương trình tín dụng cụ thể, ngân hàng sẽ áp dụng tiêu chí xét duyệt khác nhau nhằm bảo đảm vừa thực hiện đúng chính sách an sinh xã hội vừa bảo toàn nguồn vốn của Nhà nước.

Bên cạnh lịch sử tín dụng, NHCSXH còn xem xét các yếu tố như:

• Đối tượng có thuộc diện được hưởng chính sách tín dụng hay không.
• Phương án sử dụng vốn có khả thi hay không.
• Khả năng trả nợ của người vay.
• Kết quả bình xét công khai của Tổ Tiết kiệm và vay vốn.
• Ý kiến xác nhận của UBND cấp xã và tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác.

Do đó, trong nhiều trường hợp, CIC chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ đánh giá rủi ro chứ không phải là căn cứ duy nhất để quyết định việc cho vay.

2. Người bị nợ xấu có được vay vốn tại Ngân hàng Chính sách xã hội không?

Câu trả lời là có thể, nhưng không phải trong mọi trường hợp.

Khác với các ngân hàng thương mại thường coi nợ xấu từ Nhóm 3 trở lên là căn cứ để từ chối cấp tín dụng, NHCSXH áp dụng cơ chế xét duyệt linh hoạt hơn đối với nhiều chương trình tín dụng chính sách. Việc người vay có được tiếp cận nguồn vốn hay không phụ thuộc vào loại chương trình vay, tình trạng khoản nợ và kết quả thẩm định thực tế.

Đối với các chương trình tín dụng phục vụ mục tiêu giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế như cho vay hộ nghèo, hộ cận nghèo hoặc hộ mới thoát nghèo, pháp luật và hướng dẫn nghiệp vụ không quy định cấm tuyệt đối đối với người từng có nợ xấu tại ngân hàng thương mại. Trong những trường hợp này, NHCSXH tập trung đánh giá:

• Người vay có thuộc đúng đối tượng chính sách hay không.
• Phương án sản xuất, kinh doanh hoặc tạo sinh kế có khả thi hay không.
• Người vay có thiện chí trả nợ và được cộng đồng địa phương tín nhiệm hay không.

Quy trình bình xét công khai tại Tổ Tiết kiệm và vay vốn đóng vai trò rất quan trọng. Nếu đa số thành viên trong tổ đồng ý, UBND cấp xã xác nhận và hồ sơ đáp ứng đầy đủ điều kiện của chương trình tín dụng thì NHCSXH vẫn có thể xem xét giải ngân dù người vay từng phát sinh nợ xấu tại tổ chức tín dụng khác.

Ngược lại, đối với các chương trình tín dụng có giá trị khoản vay lớn, thời hạn dài hoặc sử dụng nguồn vốn có yêu cầu kiểm soát rủi ro cao như cho vay tạo việc làm quy mô lớn hoặc cho vay mua, xây dựng nhà ở xã hội, việc có nợ xấu trên CIC là yếu tố ảnh hưởng rất lớn đến khả năng được phê duyệt. Trong nhiều trường hợp, khách hàng đang có nợ xấu Nhóm 3, Nhóm 4 hoặc Nhóm 5 sẽ không đáp ứng điều kiện vay vốn.

Ngoài ra, nếu khách hàng đang có dư nợ quá hạn ngay tại NHCSXH thì nguyên tắc chung là phải hoàn thành nghĩa vụ trả nợ trước khi được xem xét cấp khoản vay mới, trừ một số trường hợp đặc biệt được xử lý theo cơ chế gia hạn hoặc cho vay lưu vụ theo quy định nội bộ của ngân hàng.

3. Trường hợp người thân trong hộ gia đình có nợ xấu ảnh hưởng đến khoản vay không?

Việc người thân có nợ xấu có ảnh hưởng đến khả năng vay vốn tại Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) hay không phụ thuộc vào chương trình tín dụng và đối tượng đứng tên vay vốn.

Khác với ngân hàng thương mại, nhiều chương trình tín dụng của NHCSXH xác định đối tượng vay là hộ gia đình thay vì cá nhân. Do đó, việc đánh giá điều kiện vay không chỉ căn cứ vào người đại diện đứng tên trên hồ sơ mà còn xem xét tình hình tài chính và trách nhiệm của các thành viên trong hộ.

Theo quy trình nghiệp vụ của NHCSXH, khi hộ gia đình vay vốn lần đầu, các thành viên phải thống nhất cử một người đại diện đủ điều kiện để ký kết khế ước nhận nợ. Người đại diện chịu trách nhiệm giao dịch với ngân hàng nhưng việc vay vốn được thực hiện trên cơ sở sự đồng thuận của các thành viên trưởng thành trong hộ. Chính vì vậy, nếu một thành viên trong hộ đang có khoản nợ xấu nghiêm trọng hoặc đang phát sinh nợ quá hạn tại chính NHCSXH thì Tổ Tiết kiệm và vay vốn có thể đánh giá hộ gia đình có mức độ rủi ro cao và không đưa vào danh sách đề nghị vay vốn.

Đặc biệt, đối với các khoản nợ quá hạn phát sinh tại NHCSXH, hệ thống quản lý tín dụng của ngân hàng có cơ chế theo dõi dư nợ theo hộ gia đình. Vì vậy, việc thay đổi người đứng tên vay trong cùng một hộ để tránh ảnh hưởng của khoản nợ cũ thường không làm thay đổi kết quả thẩm định.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp người thân có nợ xấu đều khiến hồ sơ vay vốn bị từ chối.

Một số chương trình tín dụng được thiết kế dành riêng cho cá nhân, trong đó việc thẩm định chủ yếu căn cứ vào người trực tiếp vay vốn. Ví dụ, đối với một số trường hợp học sinh, sinh viên vay vốn trực tiếp theo quy định, NHCSXH sẽ đánh giá điều kiện của chính người vay thay vì toàn bộ hộ gia đình. Tuy nhiên, nếu hồ sơ vẫn phải thực hiện thông qua cha mẹ hoặc người đại diện thì tình trạng tín dụng của người đại diện vẫn có thể ảnh hưởng đến quá trình xét duyệt.

Ngoài yếu tố nợ xấu, NHCSXH còn xem xét kết quả bình xét công khai tại Tổ Tiết kiệm và vay vốn, ý kiến xác nhận của UBND cấp xã, phương án sử dụng vốn và khả năng trả nợ của hộ gia đình trước khi quyết định cho vay.

4. Các chương trình tín dụng đặc thù và điều kiện vay vốn cho người có nợ xấu

Khả năng được vay vốn của người có lịch sử nợ xấu tại NHCSXH không giống nhau giữa các chương trình tín dụng. Mỗi chương trình có mục tiêu chính sách, mức độ kiểm soát rủi ro và điều kiện xét duyệt riêng.

Đối với chương trình cho vay hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo, NHCSXH áp dụng cơ chế xét duyệt tương đối linh hoạt. Nếu người vay thuộc đúng đối tượng chính sách, có phương án sản xuất hoặc sinh kế khả thi, được Tổ Tiết kiệm và vay vốn bình xét đồng ý, đồng thời được UBND cấp xã xác nhận thì vẫn có thể được xem xét vay vốn mặc dù trước đây từng phát sinh nợ xấu tại tổ chức tín dụng khác. Trong trường hợp này, ngân hàng đánh giá tổng thể hoàn cảnh thực tế và khả năng phục hồi kinh tế của người vay thay vì chỉ căn cứ vào lịch sử CIC.

Đối với chương trình cho vay hỗ trợ tạo việc làm, duy trì và mở rộng việc làm, việc thẩm định lịch sử tín dụng được thực hiện chặt chẽ hơn do hạn mức vay lớn và mang tính chất hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Người vay phải chứng minh được khả năng tài chính, phương án sử dụng vốn hiệu quả và năng lực trả nợ. Những trường hợp đang có nợ xấu Nhóm 3, Nhóm 4 hoặc Nhóm 5 thường rất khó đáp ứng điều kiện được phê duyệt.

Đối với chương trình cho vay mua, thuê mua, xây dựng hoặc sửa chữa nhà ở xã hội, NHCSXH áp dụng tiêu chuẩn kiểm soát rủi ro ở mức cao. Ngoài điều kiện về đối tượng được hưởng chính sách, người vay còn phải đáp ứng yêu cầu về vốn tự có, thời gian gửi tiết kiệm theo quy định và lịch sử tín dụng tốt. Trong quá trình thẩm định, NHCSXH có thể kiểm tra thông tin CIC của cả hai vợ chồng. Nếu một trong hai người đang có nợ xấu chưa được xử lý hoặc vẫn còn thời gian lưu giữ thông tin trên CIC thì khả năng được phê duyệt khoản vay sẽ rất thấp.

Có thể thấy, lịch sử nợ xấu không phải lúc nào cũng là căn cứ tuyệt đối để từ chối cho vay tại NHCSXH. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng sẽ tăng lên đối với các chương trình có giá trị khoản vay lớn, thời hạn vay dài hoặc yêu cầu kiểm soát rủi ro cao.

5. Lưu ý quan trọng khi làm hồ sơ vay vốn tại Ngân hàng Chính sách xã hội

Khi chuẩn bị hồ sơ vay vốn tại NHCSXH, người vay cần lưu ý một số vấn đề sau để tăng khả năng được xem xét giải ngân.

Trước hết, cần kê khai đầy đủ và trung thực về tình trạng tín dụng của mình. Việc cố tình che giấu thông tin về nợ xấu hoặc dư nợ đang tồn tại không mang lại lợi ích vì NHCSXH có thể tra cứu dữ liệu trên hệ thống CIC trong quá trình thẩm định.

Nếu đã từng phát sinh nợ xấu nhưng hiện nay đã thanh toán toàn bộ nghĩa vụ, người vay nên chuẩn bị giấy xác nhận đã tất toán khoản vay do tổ chức tín dụng cấp. Đồng thời, nên có tài liệu giải trình rõ nguyên nhân dẫn đến việc phát sinh nợ xấu, đặc biệt nếu nguyên nhân xuất phát từ các yếu tố khách quan như thiên tai, dịch bệnh, tai nạn hoặc bệnh hiểm nghèo.

Bên cạnh đó, phương án sử dụng vốn cần được xây dựng cụ thể, khả thi và chứng minh được khả năng tạo nguồn thu để hoàn trả nợ đúng hạn. Đây là một trong những nội dung được Tổ Tiết kiệm và vay vốn cũng như cán bộ NHCSXH xem xét kỹ trước khi quyết định cho vay.

Người vay cũng cần tham gia đầy đủ cuộc họp bình xét của Tổ Tiết kiệm và vay vốn, trình bày rõ phương án sử dụng vốn và phối hợp với tổ chức chính trị - xã hội nhận ủy thác trong quá trình hoàn thiện hồ sơ. Việc được cộng đồng địa phương tín nhiệm là yếu tố quan trọng đối với nhiều chương trình tín dụng chính sách.

Ngoài ra, hồ sơ cần bảo đảm đầy đủ các biểu mẫu theo quy định của NHCSXH, có xác nhận của UBND cấp xã và giấy tờ tùy thân còn giá trị sử dụng. Hồ sơ càng đầy đủ, rõ ràng thì quá trình thẩm định và giải ngân càng thuận lợi.

6. Giải đáp các thắc mắc thường gặp về nợ xấu và vay vốn chính sách

Người có nợ xấu Nhóm 5 đã tất toán có được vay vốn NHCSXH không?

Có thể được xem xét đối với một số chương trình tín dụng chính sách như cho vay hộ nghèo hoặc hộ cận nghèo nếu người vay đáp ứng đầy đủ điều kiện của chương trình, được Tổ Tiết kiệm và vay vốn bình xét thông qua và UBND cấp xã xác nhận. Tuy nhiên, đối với các chương trình có yêu cầu kiểm soát rủi ro cao, lịch sử nợ xấu vẫn là yếu tố bất lợi trong quá trình thẩm định.

Có thể nhờ người khác trong gia đình đứng tên vay thay khi mình có nợ xấu không?

Không phải lúc nào cũng được. Đối với các chương trình cho vay theo hộ gia đình, NHCSXH xem xét tình hình của cả hộ chứ không chỉ người đứng tên. Vì vậy, việc thay đổi người đại diện không đương nhiên giúp vượt qua điều kiện xét duyệt.

Có thể tự kiểm tra tình trạng nợ xấu trước khi làm hồ sơ vay vốn không?

Có. Cá nhân có thể tra cứu thông tin tín dụng của mình thông qua hệ thống CIC theo hướng dẫn của Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam để biết tình trạng nhóm nợ, lịch sử vay và các khoản dư nợ trước khi nộp hồ sơ vay vốn.

Nếu gặp khó khăn khách quan dẫn đến không trả được nợ thì có được hỗ trợ không?

Đối với các khoản vay tại NHCSXH, nếu người vay gặp rủi ro do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh hoặc các nguyên nhân bất khả kháng khác theo quy định thì có thể được xem xét áp dụng các biện pháp xử lý rủi ro như gia hạn nợ, khoanh nợ hoặc xóa nợ theo điều kiện và trình tự do pháp luật quy định. Việc xử lý phải căn cứ vào hồ sơ xác minh và quyết định của cơ quan có thẩm quyền, không được áp dụng tự động. 

Ngoài ra, quý bạn đọc cũng có thể xem thêm một số nội dung liên quan đến nợ xấu như:

• Nợ xấu có vay được quỹ tín dụng nhân dân không?
• Xử lý nợ xấu trong hoạt động cho vay của Ngân hàng thương mại
• Nợ xấu nhóm 4, 5 là gì? Nợ xấu có được vay tiền ngân hàng không?