Nội dung của nguyên tắc của chính sách hình sự

1. Chính sách hình sự

Hiện nay, trong sách báo pháp lý ở nước ta và nước ngoài có các cách tiếp cận khác nhau về chính sách hình sự, do vậy, có các khái niệm khác nhau về chính sách hình sự.

Chính sách hình sự là một loại chính sách pháp luật, một loại chính sách xã hội, một loại chính sách công, một loại chính sách đối nội.

Chính sách hình sự có thể mang tính chất đường lối, chiến lược lâu dài như “Nghiêm trị kết hợp với khoan hồng”, “Trừng trị kết hợp với giáo dục cải tạo”... nhưng cũng có thể mang tính chất sách lược được thực hiện trong những giai đoạn nhất định cũng như đối với những loại tội phạm hoặc đối tượng nhất định như chính sách về đấu tranh chống tham nhũng, chống buôn lậu, chống tệ nạn ma tuý, mãi dâm... Chính sách hình sự được thể hiện trong các văn bản của Nhà nước như nghị quyết của Quốc hội, các nghị quyết, các quyết định cũng như các chỉ thị của Chính phủ và đặc biệt được cụ thể hóa trong các đạo luật mà trước hết là Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự. Chính sách hình sự được thực hiện thông qua hoạt động xây dựng luật, giải thích luật và áp dụng luật. Trước hết, chính sách hình sự có tính chiến lược, lâu dài phải được thể hiện trong các quy định của Bộ luật hình sự, đồng thời chính sách hình sự cũng là một trong những cơ sở mà công tác giải thích các điều luật phải dựa vào. Cuối cùng, áp dụng luật cũng không thể tách rời chính sách hình sự, mà phải dựa vào và thể hiện được chính sách hình sự.

Chính sách hình sự là một phần của chính sách xã hội nói chung và là chính sách pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự nói riêng của một Nhà nước được cấu thành bởi bốn loại chính sách: chính sách phòng ngừa tội phạm, chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật tố tụng hình sự và chính sách pháp luật thi hành án hình sự. Trong đó, chính sách hình sự là những phương hướng có tính chất chỉ đạo, chiến lược của Đảng và Nhà nước trong cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm. Như vậy, chính sách hình sự suy cho cùng là nhằm đảm bảo thực hiện tốt đường lối xử lý về hình sự và trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện nay nó góp phần đưa các nguyên tắc của Nhà nước pháp quyền vào đời sống thực tế, giáo dục công dân ý thức tôn trọng, tuân thủ và chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tiến tới xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Khách thể tác động của chính sách hình sự là tình hình tội phạm, tức là một hiện tượng pháp luật - xã hội, được thay đổi về mặt lịch sử, tiêu cực, phổ biến, bao gồm hệ thống các tội phạm đã được thực hiện ở một quốc gia (vùng, thế giới) trong một giai đoạn nhất định, được đặc trưng bởi các chỉ số về lượng và chất. Chính sách hình sự tác động đến tình hình tội phạm thông qua hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật và các thiết chế, tô’ chức tham gia phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Bản chất của chính sách hình sự thể hiện ở việc soạn thảo và thực hiện các mục tiêu và nhiệm vụ của nhà nước trong lĩnh vực phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm, ở việc xác định các phương tiện, các giải pháp, các hình thức và các phương pháp hoạt động của nhà nước và các cơ quan nhà nước, trước hết của các cơ quan bảo vệ pháp luật trong lĩnh vực phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Mục tiêu cơ bản của chính sách hình sự là xác định chiến lược và sách lược phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm nhằm hạn chế, khắc phục, thu hẹp và từng bước giảm thiểu tình hình tội phạm, nói cách khác là phòng ngừa và đấu tranh có hiệu quả với tình hình tội phạm.

Chính sách pháp luật hình sự là một bộ phận cấu thành của chính sách hình sự nhằm xác định những phương hướng cơ bản có tính chất chỉ đạo của Nhà nước trong hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật hình sự, đảm bảo sự ổn định của hệ thống pháp luật hình sự, tăng cường việc bảo vệ các quyền và tự do của con người, cũng như các lợi ích hợp pháp của xã hội và của nhà nước bằng pháp luật hình sự, đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm.

Cần có sự nhận thức đúng đắn về tính chất và đặc điểm của các quan hệ xã hội cũng như các đòi hỏi cấp bách của xã hội về sự cần thiết đến mức độ nào trong việc điều chỉnh về mặt pháp luật hình sự các quan hệ xã hội trong lĩnh vực này. Không ngừng hoàn thiện và đảm bảo tính ổn định của hệ thống pháp luật hình sự bằng các cơ chế dân chủ và công khai trong hoạt động lập pháp hình sự để bổ sung vào pháp luật hình sự thực định của quốc gia các quy phạm hoặc các chế định pháp lý tiến bộ và nhân đạo được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại trên cơ sở lĩnh hội các nguyên tắc của hoạt động tư pháp hình sự trong nhà nước pháp quyền.

2. Lĩnh vực của chính sách hình sự

Chính sách hình sự được thể hiện trong ba lĩnh vực là lĩnh vực xây dựng pháp luật tư pháp hình sự, lĩnh vực áp dụng pháp luật tư pháp hình sự, lĩnh vực ý thức pháp luật tư pháp hình sự và văn hóa pháp luật tư pháp hình sự.

3. Chủ thể của chính sách hình sự

Chủ thể của chính sách hình sự là hệ thống các cơ quan, tổ chức có cơ cấu khác nhau thực hiện các chức năng và nhiệm vụ khác nhau trong phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Cái liên kết các chủ thể đó lại với nhau thành một chỉnh thể thống nhất thể hiện ở chỗ các cơ quan, tổ chức đó đều tham gia vào việc soạn thảo và thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ của chính sách hình sự.

Chủ thể của chính sách hình sự xác định các mục tiêu, các quan điểm, các định hướng, các nhiệm vụ ưu tiên, các giải pháp của chính sách hình sự, lãnh đạo và tổ chức thực hiện chính sách hình sự.

Các chủ thể của chính sách hình sự bao gồm các chủ thể nghiên cứu và xây dựng các cơ sở khoa học của chính sách hình sự, các chủ thể xây dựng, giám sát thực hiện chính sách hình sự, các chủ thể tổ chức thực hiện trực tiếp chính sách hình sự.

Do vậy, chủ thể của chính sách hình sự là Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, các cơ quan nghiên cứu khoa học và các cơ sở giáo dục, các cơ quan tư pháp hình sự và các cơ quan, tổ chức khác tham gia vào việc xây dựng và thực hiện chính sách hình sự.

Như vậy, trên cơ sở cân nhắc các đòi hỏi mang tính phương pháp luận đã nêu ở trên, có thể hiểu chính sách hình sự là: (i) Học thuyết quốc gia về phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm được thể hiện trong các văn bản quy phạm pháp luật tương ứng; (ii) Một loại hoạt động xã hội đặc biệt nhằm phòng ngừa và đấu tranh vói tình hình tội phạm và các vi phạm pháp luật khác; (iii) Hệ thống hiểu biết về chính trị, xã hội, pháp luật tương ứng và các hiểu biết khác làm cơ sở cho việc soạn thảo lý luận phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm có hiệu quả.

4. Nguyên tắc của chính sách hình sự

Chính sách hình sự được xây dựng và thực hiện dựa trên những nguyên tắc nhất định. Dưới dạng khái quát nhất, các nguyên tắc của chính sách hình sự được hiểu là những luận điểm cơ bản, những tư tưởng chỉ đạo làm cơ sở cho việc phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự có mối liên hệ chặt chẽ với các nguyên tắc của Luật Hình sự, Luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự, các nguyên tắc phòng ngừa tình hình tội phạm.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự bao gồm: nguyên tắc pháp chế, nguyên tắc công bằng, nguyên tắc tổng thể, nguyên tắc tương xứng của các nhiệm vụ, thẩm quyền với các nguồn lực, nguyên tắc về tính chất vượt trước của các quyết định chiến lược của chính sách hình sự.

Như vậy, các nguyên tắc của chính sách hình sự là các tư tưởng, luận điểm cơ bản chỉ đạo việc xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật và hoạt động của các chủ thê’ tưong ứng trong lĩnh vực phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự là các đòi hỏi mang tính chất tư tưởng, chính trị, đạo đức sâu sắc, được quy định bởi chế độ nhà nước và xã hội, làm cơ sở cho việc soạn thảo các quy phạm pháp luật điều chỉnh việc phòng ngừa và đấu tranh vói tình hình tội phạm và áp dụng các quy phạm đó trên thực tiễn.

4. Nội dung của các nguyên tắc của chính sách hình sự

Nội dung của các nguyên tắc của chính sách hình sự được xác định bởi các nhu cầu và các quy luật phát triển của xã hội, hướng đến thực hiện các nhiệm vụ của pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật thi hành án hình sự, pháp luật điều tra hình sự, phòng ngừa tội phạm.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự là bắt buộc đối với các cơ quan lập pháp lẫn đối với các cơ quan áp dụng pháp luật, và đồng thời, thực hiện các chức năng điều chỉnh và bảo vệ trực tiếp và trung gian các quan hệ xã hội.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự bao gồm các nguyên tắc được thể hiện trong Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Thi hành án hình sự và một số nguyên tắc không được thể hiện trong các văn bản pháp luật này.

Các nguyên tắc của chính sách hình sự "thâm nhập" vào toàn bộ cấu trúc của chính sách hình sự, là hạt nhân và định hướng cho hoạt động phòng ngừa và đấu tranh với tình hình tội phạm.

Chính sách hình sự từ ý tưởng đến kết quả thực tế là một quá trình, trải qua những giai đoạn, lĩnh vực, hình thức thực hiện khác nhau, được thực hiện thông qua các hoạt động có ý thức - ý chí của con người. Thực hiện chính sách hình sự là các hoạt động (hành vi) của các chủ thể của chính sách hình sự mà ở đó các quan điểm về chính sách hình sự, thể chế chính sách hình sự được hình thành, hoạt động thực tiễn đưa các thể chế chính sách hình sự vào thực tiễn được thực hiện. Chính sách hình sự được thực hiện thông qua những hình thức nhất định, có tính độc lập, có mối liên hệ chặt chẽ, bổ sung lẫn nhau.

5. Phương tiện, kỹ thuật của chính sách hình sự

Chính sách hình sự được thực hiện bằng các công cụ nhất định. Các công cụ của chính sách hình sự là các phương tiện và kỹ thuật được sử dụng để thực hiện các ý tưởng về chính sách hình sự, biến các mong muốn mang tính lý tưởng thành các hành động và kết quả hiện thực.

Các phương tiện của chính sách hình sự là các quy phạm pháp luật khác nhau thuộc khối pháp luật tư pháp hình sự, các chế định pháp luật thuộc khối pháp luật tư pháp hình sự, các điều cấm, các hình phạt, các văn bản quy phạm pháp luật hình sự, các văn bản quy phạm pháp luật tố tụng hình sự, các văn bản pháp luật điều tra hình sự... Các kỹ thuật pháp lý bao gồm kỹ thuật lập pháp hình sự, kỹ thuật lập pháp tố tụng hình sự, kỹ thuật lập pháp thi hành án hình sự, kỹ thuật lập pháp điều tra hình sự.

Trên đây là nội dung Luật Minh Khuê sưu tầm và biên soạn. Nếu còn vướng mắc, chưa rõ hoặc cần hỗ trợ pháp lý khác bạn vui lòng liên hệ bộ phận tư vấn pháp luật trực tuyến qua tổng đài điện thoại số: 1900.6162 để được giải đáp.

Rất mong nhận được sự hợp tác!

Trân trọng./.