Nội dung mới về quy định thẩm quyền điều tra trong Bộ luật tố tụng hình sự 2015

1. Điều tra vụ án hình sự là gì?

Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự (TTHS) thứ hai mà trong đó cơ quan Điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS và dưới sự kiểm sát của Viện kiểm sát tiến hành các biện pháp cần thiết nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của vụ án hình sự, phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, cũng như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm tội để truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời bảo đảm cho việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm gây nên và trên cơ sở đó quyết định: Đình chỉ điều tra vụ án hình sự hoặc là; Chuyển toàn bộ các tài liệu của vụ án đó cho Viện kiểm sát kèm theo kết luận điều tra và đề nghị truy tố bị can.

2. Vai trò và ý nghĩa của giai đoạn điều tra vụ án hình sự

Điều tra vụ án hình sự có những vai trò và ý nghĩa chủ yếu như sau:

- Một mặt, điều tra vụ án hình sự là chức năng quan trọng trong hoạt động tư pháp hình sự của cơ quan (người) tiến hành có thẩm quyền đối với mỗi hành vi phạm tội nhằm trực tiếp chứng minh hành vi phạm tội và người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm thông qua các chứng cứ đã thu thập được, đồng thời cũng là một trong những phương tiện cơ bản để thực hiện tốt nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm trong thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự, tránh bỏ lọt tội phạm;

- Mặt khác, điều tra vụ án hình sự cũng góp phần loại trừ một thái cực khác trong hoạt động tư pháp hình sự, ngăn chặn kịp thời việc thông qua quyết định khởi tố bị can một cách không thận trọng, thiếu chính xác và do vậy, có thể sẽ kéo một loạt hậu quả tiêu cực tiếp theo xảy ra trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự ở các giai đoạn tố tụng hình sự (như: Truy tố của Viện kiểm sát hoặc xét xử của Tòa án không khách quan, vô căn cứ và trái pháp luật, làm oan những người vô tội);

- Và cuối cùng, điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự cơ bản và quan trọng để tăng cường pháp chế, bảo vệ các quyền và tự do của công dân trong các giai đoạn trước khi khởi tố của Viện kiểm sát và xét xử của Tòa án, cùng với các giai đoạn tố tụng hình sự khác góp phần có hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội.

3. Thẩm quyền điều tra theo quy định của BLTTHS 2003

Theo Điều 110 BLTTHS 2003 quy định về thẩm quyền điều tra như sau:

- Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân điều tra tất cả các tội phạm, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

- Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân điều tra các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự.

- Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao điều tra một số loại tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp.

- Cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra những vụ án hình sự mà tội phạm xảy ra trên địa phận của mình. Trong trường hợp không xác định được địa điểm xảy ra tội phạm thì việc điều tra thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc bị bắt.

Cơ quan điều tra cấp huyện, Cơ quan điều tra quân sự khu vực điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện, Toà án quân sự khu vực; Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Toà án quân sự cấp quân khu hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp dưới nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra. Cơ quan điều tra cấp trung ương điều tra những vụ án hình sự về những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp tỉnh, Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu nhưng xét thấy cần trực tiếp điều tra.

4. Thẩm quyền điều tra theo quy định của BLTTHS 2015

Thẩm quyền điều tra trong BLTTHS 2015 được quy định tại Điều 163. Theo đó:

- Cơ quan điều tra của Công an nhân dân điều tra tất cả các tội phạm, trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

- Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân điều tra các tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự.

- Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Cơ quan điều tra Viện kiểm sát quân sự trung ương điều tra tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp, tội phạm về tham nhũng, chức vụ quy định tại Chương XXIII và Chương XXIV của Bộ luật hình sự xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc Cơ quan điều tra, Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp.

- Cơ quan điều tra có thẩm quyền điều tra những vụ án hình sự mà tội phạm xảy ra trên địa phận của mình. Trường hợp tội phạm được thực hiện tại nhiều nơi khác nhau hoặc không xác định được địa điểm xảy ra tội phạm thì việc điều tra thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra nơi phát hiện tội phạm, nơi bị can cư trú hoặc bị bắt.

- Việc phân cấp thẩm quyền điều tra như sau:

+ Cơ quan điều tra cấp huyện, Cơ quan điều tra quân sự khu vực điều tra vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện, Tòa án quân sự khu vực;

+ Cơ quan điều tra cấp tỉnh điều tra vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp tỉnh hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp huyện xảy ra trên địa bàn nhiều huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương, phạm tội có tổ chức hoặc có yếu tố nước ngoài nếu xét thấy cần trực tiếp điều tra;

Cơ quan điều tra quân sự cấp quân khu điều tra vụ án hình sự về những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự cấp quân khu hoặc những vụ án thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra cấp khu vực nếu xét thấy cần trực tiếp điều tra;

+ Cơ quan điều tra Bộ Công an, Cơ quan điều tra Bộ Quốc phòng điều tra vụ án hình sự về tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hủy để điều tra lại; vụ án hình sự về tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, vụ án hình sự về tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp liên quan đến nhiều quốc gia nếu xét thấy cần trực tiếp điều tra.

5. Nội dung mới về thẩm quyền điều tra

- Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 đã được bổ sung thẩm quyền điều tra đối với Cơ quan điều tra chuyên trách của Viện kiểm sát nhân dân tối cao là phù hợp với thực tế vì thực tiễn ngoài các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp như hiện nay, quá trình hoạt động của các cơ quan tư pháp, cán bộ có chức danh tư pháp, cán bộ công chức, viên chức không có chức danh tư pháp nhưng được giao quyền hạn, nhiệm vụ có liên quan đến hoạt động tư pháp mà có hành vi tham nhũng hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn vi phạm pháp luật thì Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hiện điều tra để bảo đảm chuyên trách, chuyên sâu và trong thực tiễn những hành vi tham nhũng hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn của cán bộ, công chức, viên chức của các cơ quan tư pháp và những người được giao nhiệm vụ liên quan đến hoạt động tư pháp thường gắn liền với các vi phạm trong hoạt động tư pháp.

- Việc phân định thẩm quyền giữa các cấp trong cùng hệ thống Cơ quan điều tra cũng rất cần thiết. Bởi lẽ, hiện nay, trong thực tiễn cũng như trong quy định Bộ luật tố tụng hình sự chúng ta đang tồn tại 03 hệ thống Cơ quan điều tra, đó là Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân, Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Hệ thống Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân lại được chia ra cơ quan An ninh điều tra và cơ quan cảnh sát điều tra, Quân đội nhân dân lại chia ra cơ quan Điều tra an ninh và cơ quan Điều tra hình sự... Trong các cơ quan điều tra có hệ được bố trí ở 03 cấp huyện, tỉnh và trung ương (hệ cơ quan cảnh sát điều tra của Bộ Công an) nhưng có hệ chỉ có ở 02 cấp tỉnh và trung ương (hệ cơ quan An ninh điều tra của Bộ Công an). Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân chỉ có 01 cấp ở Viện kiểm sát nhân dân tối cao... Vì vậy, việc phân định thẩm quyền cho từng cấp trong hệ thống Cơ quan điều tra nhằm tránh sự trùng dẫm hoặc đùn đẩy lẫn nhau. Mặt khác, việc quy định chặt chẽ và cụ thể về thẩm quyền của Cơ quan điều tra cấp trung ương cũng là phù hợp với thực tế. Bồi vì, ỗ cấp trung ương là cấp vĩ mô, do đó chức năng tham mưu, chỉ đạo, kiểm tra, hướng dẫn Cơ quan điều tra cấp dưới phải là chức năng chủ yếu, nên chỉ trực tiếp điều tra các vụ án đặc biệt nghiêm trọng có tính chất phức tạp, liên quan đến nhiều địa phương hoặc xuyên quốc gia hoặc do tội phạm có tổ chức gây ra.

Tuy nhiên, quy định về thẩm quyền điều tra trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015, khi hướng dẫn áp dụng cần chú ý hai khía cạnh sau:

- Đối với các vụ án do Cơ quan điều tra cấp tỉnh tiến hành nhưng khi có dấu hiệu vướng mắc dẫn đến sẽ không khách quan trong hoạt động điều tra (có dấu hiệu bảo kê tội phạm) thì Cơ quan điều tra cấp trung ương có quyền rút lên để trực tiếp điều tra không? Vì có những vụ án được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 do Cơ quan điều tra cấp trung ương trực tiếp khởi tố điều tra, song cũng có những vụ án do Cơ quan điều tra cấp tỉnh khởi tố nhưng khi phát sinh phức tạp như nêu trên chưa được quy định cụ thể trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003.

- Đối với những vụ án Cơ quan điều tra cấp trung ương điều tra nhưng sau khi kết luận điều tra thì Viện kiểm sát nhân dân tối cao phải phân công cho Viện kiểm sát cấp tỉnh thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử. Vì không trực tiếp kiểm sát điều tra khi thực hiện quyền công tố trong quá trình điều tra nên thường cơ quan kiểm sát được phân công phải mất thời gian để nghiên cứu hồ sơ, thậm chí có những tài liệu, chứng cứ đã có trong hồ sơ, nhưng để thận trọng thường phải trao đổi, bàn luận lại với Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát cấp trên, do đó mất rất nhiều thời gian và dẫn đến nhiều vụ án phải trả lại hồ sơ để điều tra bổ sung nhưng thực chất là hợp thức hóa thời hạn điều tra, làm cho vụ án kéo dài. Vì vậy, khi xây dựng các văn bản hướng dẫn thực hiện Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 cần xem xét, tính toán vấn đề này nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên.

LUẬT MINH KHUÊ (Sưu tầm & Biên tập)