Năng lực trách nhiệm hình sự là khả năng của con người có thể nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà mình thực hiện và có thể điều khiển được hành vi ấy.
Với sự phát triển bình thường về tâm - sinh lý thì sau khi đạt một độ tuổi nhất định - tuổi chịu trách nhiệm hình sự, con người sẽ có năng lực trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trong một số trường hợp hoạt động của bộ não bị rối loạn do mắc bệnh nhất định nên năng lực nhận thức và điều khiển hành vi của con người có thể bị hạn chế hoặc loại trừ. Những người không có khả năng này do mắc bệnh được gọi là người trong tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự.
Hạn chế năng lực trách nhiệm hình sự:
- Dấu hiệu để xác định tình trạng người không có năng lực trách nhiệm hình sự là:
+ Về dấu hiệu Bộ luật hình sự học: Người đó mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm rối loạn hoạt động tâm thần.
+ Về dấu hiệu tâm lý: Người đã mất năng lực hiểu biết những đòi hỏi của xã hội liên quan đến hành vi của mình, là người không có năng lực đánh giá hành vi thực hiện là đúng hay sai, là nên làm hay không nên làm. Do đó, không có năng lực điều khiển hành vi phù hợp với đòi hỏi của xã hội.
Chỉ coi là tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự khi thỏa mãn cả hai dấu hiệu trên.
• • •
Hai dấu hiệu này có quan hệ chặt chẽ với nhau. Dấu hiệu Bộ luật hình sự học là dấu hiệu nguyên nhân, dấu hiệu tâm lý là dấu hiệu hậu quả. Việc xác định cả hai dấu hiệu này đều thuộc giám định tâm thần tư pháp.
Chú ý: Không phải cứ mắc bệnh tâm thần thì đều dẫn đến mất năng lực nhận thức và điều khiển hành vi mà phụ thuộc vào loại bệnh và mức độ bệnh. Bệnh tâm thần có thể làm mất hoàn toàn hoặc làm hạn chế một phần năng lực hoặc không làm mất năng lực trách nhiệm hình sự.
Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội cũng được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu khi thực hiện hành vi đó họ bị mắc bệnh nào đó (không phải là bệnh tâm thần) nhưng bệnh đó làm mất khả năng điều khiển hành vi mặc dù họ vẫn nhận thức được tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi nhưng không thể điều khiển hành vi của mình theo đòi hỏi của xã hội vì bị bệnh. Thông thường người này theo quy định của pháp luật phải làm một việc nhưng vì bị bệnh mà không thể làm được.
* Người bị hạn chế năng lực trách nhiệm hình sự:
Đây là trường hợp người do mắc bệnh nên năng lực nhận thức hoặc năng lực điều khiển hành vi đã bị hạn chế (tuy chưa loại trừ), cần phải xác định qua giám định Bộ luật hình sự khoa về tình trạng này.
Đây là trường hợp được coi là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 Bộ luật hình sự năm 2015.
* Người ở trong tình trạng say do rượu hoặc chất kích thích mạnh khác:
Khi say do dùng rượu hoặc chất kích thích mạnh khác thì năng lực nhận thức và điều khiển hành vi bị mất hoặc bị hạn chế. • • •
Nhưng họ vẫn bị coi là người có năng lực trách nhiệm hình sự vì: Họ đã tự đặt mình vào tình trạng say, tự tước bỏ năng lực nhận thức và năng lực điều khiển hành vi; họ có lỗi đối với tình trạng say của mình và do đó có lỗi đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội đã thực hiện trong khi say. Say rượu là hiện tượng không bình thường trong xã hội, là một thói xấu trong sinh hoạt, việc buộc người say rượu phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội do họ gây ra là biểu thị sự nghiêm khắc của xã hội đối với tệ nạn này.
