1. Dàn ý quá trình thức tỉnh của Chí Phèo

1.1. Mở bài

Giới thiệu về tác giả Nam Cao, tóm lược giá trị tư tưởng của tác phẩm Chí Phèo và dẫn dắt vấn đề: phân tích quá trình thức tỉnh của Chí Phèo.

1.2. Thân bài

1. Tóm tắt đôi nét về cuộc đời của Chí Phèo trước khi bị tha hóa.

- Chí Phèo đã từng là một người nông dân lương thiện.

2. Chí Phèo sau khi ra tù (trước khi gặp Thị Nở)

- Sau khi bị Bá Kiến hãm hại, Chí Phèo bị bắt vào tù

- Nhà tù Thực dân đã biến Chí từ một người nông dân 20 tuổi lương thiện trở thành một người thay đổi cả nhân hình lẫn nhân tính:

+ Ngoại hình: đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt cơng cơng, hai mắt gườm gườm, ngực và tay đầy những nét chạm trổ.

+ Nhân tính: Là kẻ đâm thuê chém mướn cho Bá Kiến, chuyên đi rạch mặt ăn vạ. Là kẻ nát rượu, suốt ngày chìm đắm trong men say. Trở thành tên đầu trâu mặt ngựa khiến nhiều người khiếp sợ.

- Làm tay sai cho Bá Kiến

⇒ Trước khi gặp Thị Nở, Chí Phèo bị coi là “con quỷ dữ của làng Vũ Đại”

3. Cuộc gặp gỡ giữa Chí Phèo và Thị Nở khiến Chí Phèo được đánh thức về bản năng, nhân tính. Nhận thức được thế giới xung quanh. Nhận thức về chính bản thân mình.

+ Không ai đáp lại lời chửi của Chí Phèo nên Chí rẽ vào nhà Tự Lãng uống rượu. Khi đã hả hê, Chí Phèo lảo đảo ra về thì bỗng gặp một người đàn bà ngủ quên ở bờ sông gần nhà chính là Thị Nở.

+ Sau cuộc gặp gỡ với Thị Nở, lần đầu tiên thấy Chí Phèo thực sự “tỉnh”. Chí bâng khuâng như tỉnh dậy sau một cơn say rất dài và tỉnh để cảm thấy miệng đắng và “lòng mơ hồ buồn”. Hắn cảm thấy “sợ rượu”

=> Dấu hiệu của sự thức tỉnh rõ ràng nhất

+ Chí cảm nhận cuộc sống xung quanh: âm thanh của tiếng chim hót, tiếng người cười nói… Hắn tỉnh táo để nhận thức hoàn cảnh của mình, để thấy mình cô độc.

=> Cuộc gặp với Thị đã làm Chí Phèo thực sự tỉnh táo sau những cơn say triền miên

+ Chí Phèo xúc động trước sự quan tâm của Thị Nở vì Thị Nở làm hắn vừa vui vừa buồn: buồn khi nghĩ lại những lỗi lầm của mình; vui vì lần đầu tiên trong cuộc đời hắn được quan tâm, chăm sóc và yêu thương.

Tình yêu thương được thể hiện qua bát cháo hành của thị Nở làm hắn suy tư bao điều về cuộc sống. Trước sự quan tâm của Thị Nở, Chí Phèo thấy mình trẻ con, muốn làm nũng với Thị.

+ Chí Phèo nhớ về những ước mơ giản đơn của mình ngày trước khi nghe thấy tiếng cười nói vui vẻ của những người xung quanh. Hắn cảm thấy cô độc và nhận ra rằng mình cũng đã già, vẫn khao khát có một cuộc sống giản dị.

+ Chí Phèo thèm lương thiện: Tình yêu của Thị Nở làm hắn nghĩ bản thân có cầu nối để trở về, khiến hắn đủ hi vọng và mong ước có một gia đình: “Hay là mình sang ở với tớ một nhà cho vui”.

=> Cuộc gặp gỡ định mệnh này đã đem đến những biến chuyển tâm lí rõ nét trong Chí Phèo. Gặp Thị Nở, Chí Phèo đã trải qua những cảm xúc chưa hề có trong đời, mang đến niềm vui, niềm hi vọng và mong ước trở về làm người lương thiện trỗi dậy. Thị Nở đã đánh thức con người tốt bụng trước kia của Chí Phèo khiến cho hắn thấy ân hận về những lỗi lầm của mình; sống lại khao khát có một gia đình nhỏ nhoi và mơ tưởng về một tương lai hạnh phúc với Thị.

4. Bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người một lần nữa của Chí khi tình yêu bị ngăn cấm.

- Bởi chính bà cô Thị không cho Thị qua lại với Chí. Hình ảnh bà cô đại diện cho định kiến xã hội. Những đau đớn thất vọng “rưng rưng khóc” của Chí. Sự thất vọng phẫn uất cùng cực của Chí khi lần nữa bị cự tuyệt với thiện lương.

- Tình yêu bị ngăn cấm bởi bà cô thị Nở, bởi vậy, khi Thị Nở từ chối, Chí Phèo thất vọng và đau đớn: “Ngẩn người”, “ngẩn mặt”: Thái độ biểu thị sự hiểu ra, nhận thức được tình cảnh của mình. Trông hắn thật đáng thương.

+ Thoáng thấy hương cháo hành: hồi tưởng về tình yêu đã trải qua

+ Chí Phèo mong muốn níu kéo hạnh phúc qua hành động nắm lấy tay Thị Nở.

+ Hắn tìm đến rượu rồi “ôm mặt khóc rưng rức”. Mong muốn quay trở về làm người lương thiện không thể thực hiện được nữa, Chí đau đớn, tuyệt vọng

5. Cái kết của Chí Phèo khi đến nhà bá Kiến đòi thiện lương

+ Khi bị thị Nở ruồng bỏ, Chí Phèo quay lại bản chất của con người hiện tại, toan cầm dao đi đến nhà thị. Hắn cầm dao vừa đi vừa chửi nhưng “hắn không rẽ vào nhà thị Nở mà thẳng đường đến nhà Bá Kiến và nói thẳng với Bá Kiến: niềm phẫn uất đã khiến Chí Phèo xác định đúng kẻ thù của mình. Hắn đòi cụ bá trả lại lương thiện và cầm dao đâm chết cụ rồi sau đó tự vẫn.

=> Hành động tự kết liễu thể hiện sự phẫn uất và tuyệt vọng đến tột cùng.

1.3. Kết bài

Khái quát về nhân vật Chí Phèo cùng với giá trị của tác phẩm. Nhấn mạnh đây là một tác phẩm hiện thực mang tính nhân đạo sâu sắc và khẳng định tài năng của nhà văn Nam Cao trong việc miêu tả và khắc họa tâm lý nhân vật. Cuối cùng, bày tỏ một số cảm nhận của bản thân khi phân tích quá trình thức tỉnh của Chí Phèo.

>> Tham khảo: Tóm tắt Chí Phèo - Nam Cao ngắn gọn, đầy đủ, chọn lọc hay nhất

2. Phân tích quá trình thức tỉnh của Chí Phèo

Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc tràn đầy tinh thần nhân đạo, ông hướng ngòi bút đến đề tài quen thuộc đó là cuộc sống khốn khổ, bị bần cùng hóa, lưu manh hóa của người nông dân, người trí thức nghèo sống mòn mỏi, bế tắc trong xã hội cũ trước cách mạng tháng Tám nhưng Nam Cao chọn cho mình một lối đi riêng. Đặc biệt, đến với truyện ngắn “Chí Phèo”- một kiệt tác trong văn xuôi Việt Nam hiện đại của nhà văn Nam Cao viết vào năm 1941. Truyện kể lại cuộc đời của một người dân cùng cực tên là Chí Phèo. Chí Phèo là biểu hiện sống động của bi kịch sinh ra là người mà không được làm người. Để quên đi số phận bất hạnh của mình, Chí Phèo tìm đến rượu, say triền miên và sống kiếp sống mù tối của thú vật. Những tưởng hẳn chỉ có thể sống một cuộc đời ngận tràn men say, nhưng không, Chí Phèo đã thật sự có thể hồi sinh sau cuộc gặp gỡ với Thị Nở. Và quá trình thức tỉnh của Chí Phèo được coi là một trong những đoạn thể hiện sâu sắc ý nghĩa nhân văn và giá trị nhân đạo của tác phẩm.

Chí Phèo là một đứa trẻ mồ côi không cha không mẹ, Chí được một ông đổ ống lươn nhặt ở lò gạch về rồi được dân làng nuôi lớn. Lớn lên, Chí vốn là người nông dân hiền lành, lương thiện và làm canh điền cho Bá Kiến. Xã hội phong kiến bóc lột, đè nén, áp bức, Chí bị vợ Bá Kiến dụ dỗ rồi khiến hắn ghen mà đẩy vào tù, biến Chí từ một người nông dân hiền lành trở thành một thằng lưu manh và trở thành tay sai đắc lực cho bọn cường hào trong làng. Nhà tù Thực dân đã biến Chí từ một người nông dân 20 tuổi lương thiện trở thành một người thay đổi cả nhân hình lẫn nhân tính. Hắn với "đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt cơng cơng, hai mắt gườm gườm, ngực và tay đầy những nét chạm trổ", là kẻ đâm thuê chém mướn cho Bá Kiến, chuyên đi rạch mặt ăn vạ. Là kẻ nát rượu, suốt ngày chìm đắm trong men say. Trở thành tên đầu trâu mặt ngựa khiến nhiều người khiếp sợ. Chí gần như sống trong vô thức, bị xã hội ruồng bỏ, bị cướp mất quyền làm người, bị cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính. Và cứ thế Chí Phèo say triền miên. Say để hắn quên đi quyền làm người, say để làm những việc mà người ta giao cho hắn làm, đốt phá, cướp giật, doạ nạt… của bao người dân lương thiện. Hắn mộng mị trong cơn dài, mênh mông, hắn ăn trong lúc say, thức dậy hãy còn say… Chưa bao giờ hắn tỉnh, và có lẽ hắn chưa bao giờ tỉnh táo, để nhớ có hắn ở đời. Hắn trở thành “con quỷ dữ làng Vũ Đại”.

Cứ tưởng Chí Phèo mãi mãi sống triền miên trong những cơn say, kiếp thú vật rồi sẽ kết thúc bằng cách vùi xác. Nhưng bằng tài năng cùng với trái tim nhân đạo của một nhà văn lớn, Nam Cao đã để Chí Phèo có cơ hội để làm lại cuộc đời, trở thành Chí lương thiện một lần nữa. Ông đã đem tình thương chạm đến tận đáy trái tim cô độc khát khao yêu thương của con người là người ta vẫn gọi là “con quỷ dữ làng Vũ Đại”. Một viễn cảnh mới xảy ra, khi không ai đáp lại lời chửi của Chí Phèo nên Chí rẽ vào nhà Tự Lãng uống rượu. Khi đã hả hê, Chí Phèo lảo đảo ra về thì bỗng gặp một người đàn bà ngủ quên ở bờ sông gần nhà chính là Thị Nở- người đàn bà dở hơi xấu xí, và quá lứa lỡ thì. Thị Nở đi qua vườn nhà Chí và ngủ quên trong vườn nhà hắn vào một đêm trăng mát rười rượi. Còn Chí Phèo thì vừa uống rượu ở nhà tự Lãng về, muốn ra sông tắm, vô tình hắn gặp Thị ở đó. Đêm hôm ấy, họ ăn nằm với nhau, sự chung đụng ấy hoàn toàn ngẫu nhiên, mang tính bản năng của người đàn ông trong cơn say. Những phẩm chất của người nông dân lao động tiềm tàng sâu trong con người hắn bất chợt được khơi dậy. Sau cuộc gặp gỡ với Thị Nở, lần đầu tiên thấy Chí Phèo thực sự “tỉnh”. Chí bâng khuâng như tỉnh dậy sau một cơn say rất dài và tỉnh để cảm thấy miệng đắng và “lòng mơ hồ buồn”. Hắn cảm thấy “sợ rượu”, cảm nhận cuộc sống xung quanh: âm thanh của tiếng chim hót, tiếng người cười nói… Hắn tỉnh táo để nhận thức hoàn cảnh của mình, để thấy mình cô độc nhưng hính âm thanh ấy đã đưa Chí Phèo về với thực tại.

Sau đó Chí tỉnh ngộ, nhìn lại cuộc đời mình cả trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Hơn hết, cái ước mơ bình dị ngày nào ''có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải. Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm…'' bỗng dưng trở lại với Chí. Chí đã tỉnh rượu và thức tỉnh về tỉnh cảm và nhận thức. Chí thấy hiện tại của mình thật đáng buồn bởi “hắn thấy hắn già mà vẫn còn cô độc”, “hắn đã tới cái dốc bên kia của cuộc đời”, hắn khát khao một cuộc sống giản dị. Chí Phèo thèm lương thiện: Tình yêu của Thị Nở làm hắn nghĩ bản thân có cầu nối để trở về, khiến hắn đủ hi vọng và mong ước có một gia đình: “Hay là mình sang ở với tớ một nhà cho vui”. Chí Phèo xúc động trước sự quan tâm của Thị Nở vì Thị Nở làm hắn vừa vui vừa buồn: buồn khi nghĩ lại những lỗi lầm của mình; vui vì lần đầu tiên trong cuộc đời hắn được quan tâm, chăm sóc và yêu thương.

Tình yêu thương được thể hiện qua bát cháo hành của Thị Nở làm hắn suy tư bao điều về cuộc sống. Bát cháo hành của Thị Nở tuy giản đơn, mộc mạc nhưng có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự hồi sinh thức tỉnh của Chí. Bát cháo được nấu lên bằng tình yêu thương chân thành, sự cảm thông, thấu hiểu của Thị Nở dành cho Chí, chính vì vậy mà nó có sức lay động mạnh mẽ bản chất lương thiện vốn đã bị vùi sâu trong tâm hồn Chí. Trước sự quan tâm của Thị Nở, Chí Phèo thấy mình trẻ con. Hắn muốn làm nũng với Thị như với mẹ. Chưa bao giờ thấy hắn hiền như lúc này…Khi nhận được bát cháo hành từ tay Thị, Chí rất ngạc nhiên, mắt hắn ươn ướt. Vậy là Chí đã khóc, một con người đã lấy đi biết bao nhiêu nước mắt của người khác vậy mà giờ đây chính hắn lại khóc. Hắn đã khóc, khóc vì đây là lần thứ nhất hắn được người ta cho, lại được cho bởi tay một người đàn bà. Hắn nhìn bát cháo bốc khói mà bâng khuâng, vừa vui vừa buồn và một cái gì nữa giống như là ăn năn, hối lỗi…Và đây cũng là lần đầu tiên Chí biết đến cái duyên của một người, đó là khi Thị Nở múc cháo “nhìn trộm hắn rồi lại cười toe toét. Trông Thị thế mà có duyên”. Nhìn Thị hắn nghĩ lại quá khứ khi mà hắn phải chăm sóc cho bà ba, phải làm những việc xấu xa hắn thấy nhục hơn là thích. Bát cháo hành của Thị Nở có sức mạnh thật kì diệu, nó đã làm cho một người như Chí phải suy nghĩ: “Hắn có thể tìm bạn được, sao lại chỉ gây thù?”.

Sau những tháng ngày sống gần như vô thức, cuộc gặp gỡ định mệnh này đã đem đến những biến chuyển tâm lí rõ nét trong Chí Phèo. Chút tình thương mộc mạc, tự nhiên cộng với sự quan tâm chăm sóc giản dị của Thị Nở- người con gái xấu xí ''ma chê quỷ hờn'' đã đánh thức lương tri trong Chí, đánh thức bản chất lương thiện vốn có trong con người hắn. Gặp Thị Nở, Chí Phèo đã trải qua những cảm xúc chưa hề có trong đời, mang đến niềm vui, niềm hi vọng và mong ước trở về làm người lương thiện trỗi dậy. Thị Nở đã đánh thức con người tốt bụng trước kia của Chí Phèo khiến cho hắn thấy ân hận về những lỗi lầm của mình; sống lại khao khát có một gia đình nhỏ nhoi và mơ tưởng về một tương lai hạnh phúc với Thị. Chí đã tỉnh táo và suy nghĩ về cuộc đời mình, triền miên trong suy nghĩ và xúc động. Như vậy, với sự trở lại của lí trí và nhận thức về chính mình, cùng những tình cảm, cảm xúc của một con người, Chí đang dần thức tỉnh một cách toàn diện cả về nhận thức và ý thức và bắt đầu hồi sinh để trở về với kiếp người. Suốt 5 ngày đêm cả hai đều chìm đắm trong men say của tình yêu.

Nhưng, phũ phàng thay thay, cánh cửa cuộc đời vừa hé mở thì cũng ngay lập tức đóng sầm lại trước mắt Chí Phèo. Những định kiến của bà cô Thị Nở hay cũng như thành kiến mà xã hội này dành cho hắn như một gáo nước lạnh tạt thẳng vào mặt Chí Phèo dập tắt ngọn lửa hoàn lương vừa nhen nhóm lên trong Chí. Rồi cả Thị Nở, người đàn bà mà hắn đặt trọn lòng hi vọng đó nghe lời bà cô cũng” rướn cái môi vĩ đại mà ném vào hắn bao lời chửi mắng”. Một bi kịch trong một chuỗi nhưng bi kịch của cuộc đời anh Chí. Thông qua lời nói của bà cô Thị Nở gay gắt là đại diện cho định kiến xã hội, cho những quan niệm cổ hữu, hà khắc đã ăn sâu vào suy nghĩ của những con người lạc hậu, ích kỷ, hẹp hòi. Bà cô không muốn cho Thị Nở đến với Chí Phèo vì hắn không có gia đình, không có công việc ổn định. Bà ngăn cản tình yêu giữa Chí Phèo và Thị Nở còn vì sự ganh tị. Tình thương đã mong manh dễ tan vỡ, không dễ gì có được đã bị định kiến kia làm vỡ vụn tình yêu thương. Thị Nở như chiếc phao cứu sinh cuối cùng mà hắn là người chết đuối vừa níu được nên hắn tìm mọi cách để níu giữ cơ hội mong manh để quay trở lại làm người lương thiện nhưng không thành. Thị Nở, người đàn bà mà hắn đặt trọn lòng hi vọng đó nghe lời bà cô cũng” rướn cái môi vĩ đại mà ném vào hắn bao lời chửi mắng”. Một bi kịch trong một chuỗi nhưng bi kịch của cuộc đời anh Chí. Hắn lại đi uống rượu. Hắn tìm đến men rượu để quên đi cảm giác lúc này. Nhưng càng uống hắn chỉ càng cảm thấy cô đơn, tuyệt vọng. Càng uống hắn lại càng tỉnh và càng cảm thấy buồn… Hắn thoáng thấy hương cháo hành và thế là hắn ôm mặt khóc. Lần này hắn khóc không phải vì bát cháo hành mà là vì hắn tiếc nuối cho tình cảm, tình yêu thương mà hắn nhận được, đó cũng là giọt nước mắt bất lực, chính xã hội ấy đã đẩy hắn vào con đường bi kịch này. Đến khi hắn muốn quay trở lại thì cũng chính xã hội ấy lại không chấp nhận hắn.

Khi bị Thị Nở ruồng bỏ, Chí Phèo quay lại bản chất của con người hiện tại. Phẫn uất, tuyệt vọng Chí xách dao đi định đến nhà Thị Nở. Trong ý định, Chí định đến nhà đâm chết con “khọm già”, con “đĩ Nở” nhưng sự thức tỉnh ý thức về thân phận trong vô thức Chí đến thẳng nhà Bá Kiến. Niềm phẫn uất đã khiến Chí Phèo xác định đúng kẻ thù của mình. Chí Phèo đến nhà Bá Kiến với tư cách là một nô lệ thức tỉnh, đòi quyền làm người, đòi lương thiện. Chí hỏi những câu hỏi mà không lời giải đáp đầy cay đắng, chất chứa nỗi đau đớn đầy phẫn uất của một con người thấm thía được nỗi đau khôn cùng của bi kịch cá nhân, đánh thẳng vào bộ mặt của xã hội bất lương. Chí Phèo đã giết bá Kiến rồi tự sát, lấy sự hủy diệt đời mình để giải quyết sự bế tắc của số phận. Đó là sự thức tỉnh về quyền sống, không chấp nhận một cuộc sống của một con quỷ dữ nữa, anh muốn hoàn lương mà nhưng xã hội này không cho phép. Cái chết bi thảm của Chí Phèo là lời tố cáo mãnh liệt cái xã hội vô nhân đạo, xã hội thực dân nửa phong kiến. Cái chết ấy là cái chết của con người trong bi kịch đau đớn trước ngưỡng cửa làm lại cuộc đời.

Tác phẩm Chí Phèo thông qua quá trình thức tỉnh của nhân vật chính, nhà văn đã mang đến những giá trị nhân văn cao đẹp. Tác phẩm đã lên án, tố cáo tội ác của chế độ thực dân nửa phong kiến đã đàn áp và bóc lột nhân dân lao động. Nam Cao cũng đã thể hiện sự thương cảm và tấm lòng trân trọng sâu sắc với bi kịch của những người nông dân trong xã hội cũ. Bên cạnh đó, nhà văn cũng khẳng định sức sống bất diệt của thiện lương. Mong muốn một cuộc sống đời thường hạnh phúc chính là bản tính tự nhiên tốt đẹp của con người. Đây là khát khao mà không một thế lực nào có thể hủy diệt được.

>> Xem thêm: Phân tích cuộc gặp gỡ giữa Chí Phèo và Thị Nở chọn lọc hay nhất

Trong bài viết này là mẫu bài văn Phân tích quá trình thức tỉnh của Chí Phèo chọn lọc hay nhất. Luật Minh Khuê hy vọng rằng nội dung trên giúp ích cho bạn để các bạn có thêm tư liệu tham khảo ôn tập môn Ngữ văn lớp 11. Trong quá trình tìm hiểu, nếu bạn có những thắc mắc hãy phản ánh trực tiếp với chúng tôi, mọi giải đáp sẽ được phản hồi lại kịp thời, nhanh chóng. Chúc bạn ôn thi tốt. Trân thành cảm ơn!