Tội phá hoại cơ sở vật chất kỹ thuật của nước CHXHCN Việt Nam

Bản chất pháp lý của tội danh này thể hiện sự nghiêm cấm và xử lý hình sự đối với những hành vi xâm phạm trực tiếp đến nền tảng vật chất, hạ tầng thiết yếu, trụ cột của quốc gia, gây thiệt hại nghiêm trọng đến tiềm lực quốc phòng, an ninh, kinh tế và trật tự xã hội. Hành vi này không chỉ gây tổn thất về tài sản mà còn có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì hoạt động bình thường của quốc gia, uy hiếp sự ổn định và phát triển.

Tội danh này được quy định tại Điều 114 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 (sau đây gọi tắt là BLHS 2015). Nó thuộc Chương XXIX - Các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Việc đặt tội danh này trong nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia khẳng định tính chất đặc biệt nghiêm trọng của nó, không đơn thuần là tội phạm xâm phạm sở hữu hay hủy hoại tài sản thông thường. Cụ thể:

Điều 114. Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

1. Người nào nhằm chống chính quyền nhân dân mà phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong các lĩnh vực chính trị, quốc phòng, an ninh, kinh tế, khoa học - kỹ thuật, văn hóa, xã hội, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.

2. Phạm tội trong trường hợp ít nghiêm trọng, thì bị phạt tù từ 05 năm đến 15 năm.

3. Người chuẩn bị phạm tội này, thì bị phạt tù từ 01 năm đến 05 năm.

Điều 114 BLHS 2015 thể hiện nguyên tắc bảo vệ tuyệt đối các lợi ích quốc gia cốt lõi. Việc quy định tội danh này với khung hình phạt nghiêm khắc cho thấy ý chí của nhà nước trong việc bảo vệ nền tảng vật chất – kỹ thuật của đất nước khỏi mọi hành vi phá hoại. Đây là công cụ pháp lý quan trọng để răn đe, phòng ngừa và trừng trị những đối tượng có ý định hoặc thực hiện hành vi gây nguy hại đến an ninh quốc gia thông qua việc phá hoại tài sản trọng yếu.

Các cơ sở vật chất - kỹ thuật của quốc gia, từ nhà máy điện, hệ thống giao thông, mạng lưới thông tin liên lạc đến các công trình quốc phòng, là huyết mạch của đất nước, phục vụ trực tiếp đời sống dân sinh và sự phát triển kinh tế, xã hội. Hành vi phá hoại các cơ sở này không chỉ gây thiệt hại vật chất khổng lồ mà còn có thể gây ra những hậu quả khôn lường như mất điện trên diện rộng, đình trệ sản xuất, gián đoạn thông tin, ảnh hưởng đến y tế, giáo dục, thậm chí đe dọa tính mạng con người và gây hoang mang trong xã hội. Do đó, việc xử lý nghiêm minh tội danh này góp phần bảo vệ an ninh, trật tự xã hội và đảm bảo cuộc sống ổn định cho nhân dân.

Mặc dù là tội danh thuộc nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia, nhưng các vụ án về tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam không quá phổ biến như các tội phạm hình sự thông thường (trộm cắp, cướp giật, cố ý gây thương tích...). Tuy nhiên, khi xảy ra, các vụ án này thường có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, gây tiếng vang lớn và đòi hỏi quá trình điều tra, xử lý hết sức thận trọng, chặt chẽ của các cơ quan tiến hành tố tụng. Các hành vi thường được thực hiện một cách có tổ chức, có sự tính toán kỹ lưỡng, đôi khi có yếu tố nước ngoài hoặc mục đích chống phá chính quyền.

1. Cấu thành tội phá hoại cơ sở vật chất - Kỹ thuật của nước CHXHCN Việt Nam 

1.1. Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là an ninh quốc gia, cụ thể là sự an toàn và toàn vẹn của hệ thống cơ sở vật chất – kỹ thuật, hạ tầng thiết yếu phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của chế độ xã hội chủ nghĩa, quốc phòng, kinh tế, xã hội của Việt Nam. Đối tượng tác động của tội phạm này là:

• Các cơ sở vật chất - kỹ thuật: Bao gồm công trình, thiết bị, hệ thống hạ tầng quan trọng như nhà máy điện, trạm biến áp, hệ thống đường giao thông (đường bộ, đường sắt, đường hàng không, đường thủy), hệ thống thông tin liên lạc (cáp quang, trạm phát sóng, trung tâm dữ liệu), các công trình thủy lợi, đê điều, các cơ sở sản xuất công nghiệp, quốc phòng, các kho tàng, bến cảng, sân bay, bệnh viện, trường học...
• Thuộc sở hữu nhà nước hoặc phục vụ lợi ích quốc gia: Các cơ sở này có thể thuộc sở hữu toàn dân (do nhà nước quản lý), hoặc thuộc các thành phần kinh tế khác nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng, được nhà nước giao nhiệm vụ bảo vệ và duy trì hoạt động vì lợi ích chung của đất nước (ví dụ: một nhà máy sản xuất thiết bị quốc phòng do doanh nghiệp tư nhân đầu tư nhưng có vai trò chiến lược).

Ví dụ thực tiễn: Một nhóm đối tượng cố ý cắt đứt tuyến cáp quang biển quốc tế đi qua lãnh hải Việt Nam, hoặc phá hoại đường băng sân bay quân sự, hay nổ mìn làm sập một cây cầu huyết mạch. Khách thể bị xâm phạm ở đây chính là an ninh quốc gia, thể hiện qua sự suy yếu khả năng phòng thủ, duy trì thông tin liên lạc hoặc vận tải của đất nước.

1.2. Mặt khách quan

Mặt khách quan của tội phạm bao gồm hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả.

1.2.1. Hành vi

Hành vi khách quan của tội phạm này là hành vi phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Hành vi này được thực hiện một cách cố ý và có thể bao gồm:

• Phá hủy: Làm cho đối tượng không còn tồn tại hoặc mất hoàn toàn công năng sử dụng (ví dụ: đốt cháy kho tàng, nổ mìn làm sập cầu, đập phá máy móc).
• Làm hư hỏng: Gây tổn hại, làm giảm giá trị sử dụng hoặc buộc phải sửa chữa, thay thế (ví dụ: làm hỏng đường ray, hệ thống điện, thiết bị công nghệ cao).
• Làm mất tác dụng: Biến đối tượng thành vô hiệu, không thể hoạt động bình thường (ví dụ: phá hoại hệ thống điều khiển, hệ thống cấp nước làm tê liệt hoạt động của một nhà máy).
• Gây khó khăn, cản trở nghiêm trọng hoạt động: Mặc dù chưa bị phá hủy hay hư hỏng hoàn toàn nhưng hành vi gây ra sự gián đoạn, trì trệ hoặc ngừng trệ hoạt động của cơ sở, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả sử dụng (ví dụ: cài đặt virus phá hoại hệ thống điều hành của một nhà máy điện, rải chướng ngại vật trên đường băng).

Ví dụ thực tiễn:

• Một đối tượng dùng thuốc nổ làm hư hại một phần đập thủy điện quan trọng, gây nguy hiểm cho an toàn hồ đập và khả năng cung cấp điện.
• Một nhóm hacker tấn công vào hệ thống mạng của một trung tâm điều hành không lưu, gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động hàng không.

1.2.2. Hậu quả

Hậu quả là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này. Hậu quả phải là thiệt hại nghiêm trọng do hành vi phá hoại gây ra. Thiệt hại nghiêm trọng được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố:

Thiệt hại về vật chất: Giá trị tài sản bị hư hỏng, phá hủy, chi phí khắc phục, sửa chữa, thay thế.

Thiệt hại về phi vật chất:

• Ảnh hưởng đến an ninh quốc gia: Gây suy yếu khả năng phòng thủ, quốc phòng, mất an ninh thông tin.
• Ảnh hưởng đến kinh tế: Gây thiệt hại lớn về sản xuất, kinh doanh, thất thu ngân sách, ảnh hưởng đến đầu tư.
• Ảnh hưởng đến xã hội: Gây mất điện, mất nước, gián đoạn giao thông, thông tin liên lạc, ảnh hưởng đến đời sống dân sinh, gây hoang mang trong dư luận, thậm chí gây chết người hoặc thương tích nghiêm trọng.

Ví dụ thực tiễn:

• Hậu quả của việc phá hoại một trạm biến áp không chỉ là giá trị của trạm biến áp mà còn là thiệt hại do mất điện trên diện rộng, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn hộ dân, đình trệ sản xuất của nhiều nhà máy.
• Phá hoại hệ thống radar phòng không gây hậu quả là làm suy yếu khả năng bảo vệ vùng trời, tạo lỗ hổng cho các mối đe dọa từ bên ngoài.

1.2.3. Mối quan hệ nhân quả

Phải có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi phá hoại và hậu quả thiệt hại nghiêm trọng. Nghĩa là, chính hành vi phá hoại của người phạm tội là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đã xảy ra. Ví dụ: Nếu một người đốt cháy một kho hàng của nhà nước, và sau đó kho hàng bị cháy rụi gây thiệt hại lớn, thì hành vi đốt cháy là nguyên nhân trực tiếp của hậu quả thiệt hại.

1.3. Chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm này là bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự.

• Độ tuổi: Theo Điều 12 BLHS 2015, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có khung hình phạt cao nhất đến tử hình, do đó là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Vì vậy, người từ đủ 14 tuổi trở lên có thể là chủ thể của tội phạm này.
• Năng lực trách nhiệm hình sự: Người phạm tội phải có khả năng nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình và điều khiển được hành vi đó. Người mất năng lực hành vi dân sự hoặc mắc bệnh tâm thần làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi sẽ không có năng lực trách nhiệm hình sự.
• Chủ thể đặc biệt (nếu có): Tội danh này không đòi hỏi chủ thể phải có năng lực đặc biệt nào (như chức vụ, quyền hạn). Tuy nhiên, nếu người phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn và lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hành vi phạm tội thì đó sẽ là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

1.4. Mặt chủ quan

Mặt chủ quan của tội phạm thể hiện thái độ tâm lý của người phạm tội đối với hành vi và hậu quả do hành vi đó gây ra.

1.4.1. Lỗi

Tội phạm này được thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp. Nghĩa là:

• Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến các cơ sở vật chất – kỹ thuật trọng yếu của quốc gia.
• Người phạm tội thấy trước hậu quả nghiêm trọng sẽ xảy ra.
• Người phạm tội mong muốn hậu quả đó xảy ra.

Ví dụ: Một đối tượng đặt bom tại một nhà máy điện không chỉ nhận thức được việc đặt bom là nguy hiểm, có thể gây nổ và phá hủy nhà máy, mà còn mong muốn nhà máy bị phá hủy để gây thiệt hại cho nhà nước.

1.4.2. Động cơ

Động cơ phạm tội rất đa dạng, thường là:

• Chống chính quyền nhân dân: Mục đích chính là gây thiệt hại, gây rối loạn, gây hoang mang trong xã hội để chống phá nhà nước.
• Gây rối loạn an ninh, trật tự: Nhằm tạo ra sự bất ổn, gây khó khăn cho việc quản lý, điều hành của nhà nước.
• Vì mục đích khủng bố: Nhằm gieo rắc nỗi sợ hãi trong quần chúng, gây áp lực lên chính quyền.
• Trả thù cá nhân, tổ chức: Tuy nhiên, động cơ này phải gắn liền với mục đích chống phá hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho an ninh quốc gia.

Ví dụ: Một nhóm phản động được tổ chức bên ngoài lãnh thổ Việt Nam chỉ đạo thực hiện hành vi phá hoại một cơ sở quốc phòng với động cơ nhằm làm suy yếu tiềm lực quân sự của Việt Nam.

1.4.3. Mục đích

Mục đích là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm này. Mục đích của người phạm tội là phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Mục đích này thường gắn liền với ý đồ xâm phạm an ninh quốc gia, dù là trực tiếp hay gián tiếp.

Ví dụ: Một cá nhân có tư tưởng thù địch với chế độ, lợi dụng sơ hở để phá hoại đường dây tải điện cao thế với mục đích gây mất điện trên diện rộng, ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống người dân, nhằm gây bất ổn xã hội.

2. Khung hình phạt và các tình tiết định khung 

Điều 114 BLHS 2015 quy định các khung hình phạt cụ thể như sau:

2.1. Các khoản hình phạt tương ứng với hành vi và hậu quả

Khoản 1:

• Hình phạt: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm.
• Áp dụng: Đối với hành vi phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, gây hậu quả nghiêm trọng.
• Ví dụ: Một đối tượng phá hoại hệ thống thông tin liên lạc của một khu vực quân sự, gây gián đoạn thông tin trong nhiều giờ, gây thiệt hại vật chất hàng tỷ đồng và ảnh hưởng đến khả năng chỉ huy, điều hành.

Khoản 2:

Hình phạt: Phạt tù từ 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.

Áp dụng: Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây:

• Có tổ chức;
• Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Ví dụ:

• Có tổ chức: Một nhóm gồm nhiều đối tượng bàn bạc, phân công nhiệm vụ rõ ràng để đồng loạt tấn công và phá hoại các trạm phát sóng viễn thông tại nhiều tỉnh, nhằm gây tê liệt mạng lưới thông tin quốc gia.
• Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng: Phá hoại một cây cầu huyết mạch trên tuyến đường sắt quốc gia, khiến tàu hỏa bị lật, gây chết nhiều người, thiệt hại hàng trăm tỷ đồng và gián đoạn giao thông trong thời gian dài.

2.2. Tình tiết định khung tăng nặng theo điều luật

Như đã phân tích ở trên, Khoản 2 Điều 114 BLHS 2015 đã quy định 02 tình tiết định khung tăng nặng, bao gồm:

• Có tổ chức: Đây là trường hợp phạm tội có sự cấu kết chặt chẽ giữa nhiều người, có sự phân công vai trò, nhiệm vụ cụ thể và phối hợp thực hiện. Tính chất nguy hiểm của hành vi tăng lên rõ rệt khi có tổ chức vì khả năng gây thiệt hại lớn hơn và khó khăn hơn trong việc phát hiện, ngăn chặn.
• Gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng: Đây là trường hợp hậu quả gây ra vượt quá mức nghiêm trọng thông thường, thể hiện ở giá trị thiệt hại vật chất cực lớn, thiệt hại về con người (chết người, thương tích nặng cho nhiều người), hoặc ảnh hưởng cực kỳ lớn đến an ninh quốc gia, kinh tế, xã hội, gây hoang mang trong quần chúng nhân dân trên diện rộng. Việc xác định mức độ nghiêm trọng của hậu quả thường dựa trên các quy định của pháp luật về định giá tài sản, quy định về tỷ lệ thương tật, và đánh giá toàn diện các tác động tiêu cực khác.

2.3. Tình tiết giảm nhẹ nếu được luật ghi nhận

Ngoài các tình tiết định khung tăng nặng, khi quyết định hình phạt, Tòa án sẽ xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 51 BLHS 2015, bao gồm nhưng không giới hạn:

• Người phạm tội tự thú, đầu thú;
• Thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải;
• Tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả;
• Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng;
• Phạm tội do bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của người khác gây ra;
• Phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng;
• Người phạm tội là phụ nữ có thai, người già yếu, người có bệnh hiểm nghèo;
• Người phạm tội là người có công với cách mạng, cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ...

Việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ có thể làm giảm mức hình phạt được tuyên dưới mức thấp nhất của khung hình phạt (nếu có ít nhất 2 tình tiết giảm nhẹ trở lên, được quy định tại Điều 54 BLHS 2015), hoặc chuyển sang khung hình phạt nhẹ hơn (nếu có 2 tình tiết giảm nhẹ trở lên và không có tình tiết tăng nặng đáng kể).

2.4 Căn cứ pháp lý và văn bản hướng dẫn 

Hiện nay, căn cứ chính vào quy định tại  Điều 114 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 ngày 27/11/2015, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14 ngày 20/6/2017. Hiện tại, chưa có Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hoặc Thông tư liên tịch của các cơ quan tư pháp trung ương (Bộ Công an, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp) hướng dẫn chi tiết về tội danh này. Việc áp dụng Điều 114 BLHS 2015 chủ yếu dựa vào:

• Các nguyên tắc chung của pháp luật hình sự: Nguyên tắc có lợi cho bị can, bị cáo; nguyên tắc suy đoán vô tội; nguyên tắc không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
• Án lệ và các bản án thực tiễn đã được công bố: Mặc dù chưa có án lệ chính thức về tội danh này, nhưng các bản án đã tuyên của Tòa án nhân dân tối cao hoặc các Tòa án cấp cao có thể được tham khảo để định hướng việc giải quyết các vụ án tương tự. (Lưu ý: Việc tìm kiếm án lệ cụ thể cho tội danh này khá khó khăn do tính chất nhạy cảm và số lượng vụ án ít).
• Nghị quyết số 03/2004/NQ-HĐTP ngày 02/10/2004 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự về các tội xâm phạm an ninh quốc gia (áp dụng cho BLHS 1999, nhưng vẫn có giá trị tham khảo về nguyên tắc và khái niệm liên quan đến an ninh quốc gia).
• Các văn bản hướng dẫn nghiệp vụ nội bộ của các cơ quan tiến hành tố tụng (Viện kiểm sát, Tòa án, Công an) về công tác điều tra, truy tố, xét xử các tội xâm phạm an ninh quốc gia.

Các quy định về định giá tài sản, xác định thiệt hại:

• Luật Giá năm 2012 và các văn bản hướng dẫn thi hành: Làm cơ sở cho việc định giá thiệt hại vật chất.
• Nghị định số 67/2013/NĐ-CP ngày 27/6/2013 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Giá về thẩm định giá (đã được thay thế bởi Nghị định số 89/2020/NĐ-CP của Chính phủ về thẩm định giá, cùng các tiêu chuẩn thẩm định giá Việt Nam.ngày 24/8/2020).
• Thông tư liên tịch số 20/2014/TTLT-BYT-BLĐTBXH-BTC ngày 30/6/2014 của Bộ Y tế, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 145/2013/NĐ-CP ngày 29/10/2013 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Bộ luật Lao động về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi và an toàn lao động, vệ sinh lao động đối với người lao động (dùng để xác định tỷ lệ suy giảm khả năng lao động do tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp). Mặc dù không trực tiếp cho án hình sự, nhưng nguyên tắc xác định tổn hại sức khỏe có thể được tham khảo. 
• Quy trình giám định pháp y về thương tích được hướng dẫn bởi các thông tư của Bộ Y tế, ví dụ như Thông tư số 22/2019/TT-BYT ngày 28/8/2019 quy định về giám định pháp y về sức khỏe.

3. Phân tích các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự 

Theo Bộ luật Hình sự, có một số trường hợp hành vi gây thiệt hại cho xã hội nhưng không bị coi là tội phạm, do đó loại trừ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trong bối cảnh tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật, các trường hợp này rất khó hoặc gần như không thể áp dụng, bởi lẽ bản chất tội danh này là hành vi cố ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến an ninh quốc gia.

Phòng vệ chính đáng (Điều 22 BLHS 2015)

• Khái niệm: Hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác, của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.
• Phân tích áp dụng: Gần như không thể áp dụng phòng vệ chính đáng đối với tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật. Hành vi phá hoại bản thân nó đã là hành vi tấn công, gây thiệt hại. Khó có thể hình dung được trường hợp nào mà việc phá hoại một cơ sở vật chất - kỹ thuật của nhà nước lại được coi là hành vi phòng vệ.
• Ví dụ: Một người không thể phá hoại một trạm biến áp của nhà nước để phòng vệ trước hành vi trái pháp luật nào đó.

Tình thế cấp thiết (Điều 23 BLHS 2015)

• Khái niệm: Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh một nguy hiểm đang thực tế đe dọa trực tiếp lợi ích của Nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.
• Phân tích áp dụng: Khả năng áp dụng tình thế cấp thiết cho tội danh này cũng rất hạn chế. Hành vi phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật thường gây thiệt hại rất lớn, khó có thể coi là "thiệt hại nhỏ hơn" so với nguy hiểm cần ngăn ngừa. Để áp dụng, phải chứng minh được có một nguy hiểm đang đe dọa thực tế, và hành vi phá hoại là biện pháp duy nhất để loại trừ nguy hiểm đó, đồng thời thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn thiệt hại được cứu.
• Ví dụ: Một tình huống giả định cực đoan: Một con đập thủy điện đang có nguy cơ sập đổ ngay lập tức do lỗi kỹ thuật nghiêm trọng, đe dọa tính mạng hàng vạn người dân hạ lưu. Một kỹ sư có thẩm quyền và chuyên môn cao, trong tình thế không còn cách nào khác, quyết định chủ động phá hủy một phần nhỏ của đập để giải tỏa áp lực nước, cứu tính mạng hàng vạn người, dù việc phá hủy này gây thiệt hại cho công trình. Trong trường hợp này, nếu chứng minh được đầy đủ các điều kiện của tình thế cấp thiết, hành vi có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, đây là trường hợp rất hãn hữu và cần được xem xét cực kỳ thận trọng.

Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng khoa học, kỹ thuật (Điều 25 BLHS 2015)

• Khái niệm: Hành vi gây ra thiệt hại trong khi thực hiện việc nghiên cứu, thử nghiệm, ứng dụng khoa học, kỹ thuật mới, nếu đã tuân thủ đúng quy trình, quy định về an toàn, nhưng vẫn gây ra thiệt hại ngoài ý muốn.
• Phân tích áp dụng: Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật mang tính chất cố ý, do đó hoàn toàn không thể áp dụng trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự này. Hành vi phá hoại không phải là một phần của quy trình nghiên cứu, thử nghiệm hay ứng dụng khoa học, kỹ thuật mới mà là hành vi cố ý gây thiệt hại.
• Ví dụ: Một nhà khoa học thử nghiệm công nghệ mới trong phòng thí nghiệm và không may gây cháy nổ làm hư hỏng thiết bị. Hành vi này có thể xem xét theo rủi ro nghề nghiệp nếu tuân thủ quy trình. Nhưng nếu nhà khoa học cố ý phá hoại thiết bị trong phòng thí nghiệm thì đó là hành vi phạm tội.

Phân tích điều kiện và giới hạn áp dụng: Nhìn chung, các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự này rất khó hoặc gần như không thể được áp dụng đối với tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, vì bản chất của tội danh này là hành vi cố ý xâm phạm an ninh quốc gia, gây thiệt hại nghiêm trọng. Yếu tố lỗi cố ý trực tiếp và mục đích phá hoại là dấu hiệu bắt buộc trong cấu thành tội phạm, không phù hợp với các điều kiện của phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết hay rủi ro nghề nghiệp, khoa học vốn đòi hỏi lỗi vô ý hoặc không có lỗi.

4. So sánh với các tội huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản

Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Điều 114 BLHS 2015) dễ bị nhầm lẫn với tội Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178 BLHS 2015).

Bảng so sánh với tội Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178 BLHS 2015)

Ý nghĩa thực tiễn của phân biệt đúng:

• Định tội danh chính xác: Việc phân biệt rõ ràng giúp các cơ quan tố tụng định tội danh đúng, tránh bỏ lọt tội phạm nghiêm trọng hoặc xử lý oan sai. Nếu hành vi phá hoại tài sản trọng yếu của nhà nước với mục đích xâm phạm an ninh quốc gia mà chỉ bị xử lý theo Điều 178 BLHS thì sẽ không phản ánh đúng tính chất nguy hiểm và mục đích thật sự của hành vi. Ngược lại, nếu một vụ hủy hoại tài sản thông thường bị quy kết thành tội xâm phạm an ninh quốc gia thì sẽ oan sai cho người phạm tội.
• Áp dụng hình phạt thích đáng: Định tội danh đúng sẽ dẫn đến việc áp dụng khung hình phạt và mức hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi. Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật có hình phạt cao hơn rất nhiều so với tội hủy hoại tài sản thông thường.
• Đảm bảo sự nghiêm minh của pháp luật: Việc phân biệt và xử lý chính xác góp phần răn đe, phòng ngừa các hành vi nguy hiểm, bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội.

Ví dụ thực tiễn về sự nhầm lẫn (giả định): Một đối tượng đốt phá một cột điện.

• Trường hợp 1 (Điều 114): Đối tượng khai nhận đốt cột điện theo chỉ đạo của một tổ chức phản động, với mục đích làm mất điện trên diện rộng, gây hoang mang dư luận và ảnh hưởng đến an ninh khu vực. Hành vi này sẽ bị định tội theo Điều 114 BLHS.
• Trường hợp 2 (Điều 178): Đối tượng đốt cột điện do mâu thuẫn cá nhân với nhân viên điện lực, hoặc đơn thuần muốn trộm dây điện, gây hư hỏng cột điện. Thiệt hại được xác định có giá trị lớn nhưng không có mục đích chống phá nhà nước. Hành vi này sẽ bị định tội theo Điều 178 BLHS.

5. Một số câu hỏi thường gặp (FAQs) có liên quan

Câu hỏi 1: Phá hoại tài sản của một doanh nghiệp tư nhân có phải là tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước CHXHCN Việt Nam không?

Trả lời: Không hẳn. Nếu doanh nghiệp tư nhân đó sở hữu tài sản thông thường thì hành vi phá hoại sẽ bị xử lý theo Điều 178 BLHS 2015 (Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản). Tuy nhiên, nếu tài sản của doanh nghiệp tư nhân đó là một cơ sở vật chất - kỹ thuật có vai trò đặc biệt quan trọng, được nhà nước giao nhiệm vụ bảo vệ và duy trì hoạt động vì lợi ích chung của đất nước, hoặc phục vụ trực tiếp lợi ích an ninh quốc gia, quốc phòng, kinh tế, xã hội (ví dụ: một nhà máy sản xuất thiết bị quốc phòng chiến lược, một hệ thống thông tin liên lạc phục vụ công tác chỉ huy quân sự, hoặc một phần hạ tầng thiết yếu quốc gia do doanh nghiệp tư nhân quản lý theo hợp đồng với nhà nước), và hành vi phá hoại được thực hiện với mục đích chống phá Nhà nước hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho an ninh quốc gia, thì lúc đó hành vi phá hoại tài sản của doanh nghiệp tư nhân này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 114 BLHS 2015.

Ví dụ: Một công ty tư nhân được thuê vận hành hệ thống kiểm soát không lưu cho một sân bay dân sự và quân sự. Nếu một đối tượng cố ý phá hoại hệ thống này với mục đích làm tê liệt hoạt động hàng không quốc gia, uy hiếp an ninh. Dù tài sản thuộc tư nhân nhưng nó phục vụ lợi ích an ninh quốc gia, do đó có thể bị xử lý theo Điều 114.

Câu hỏi 2: Chỉ cố ý làm hư hỏng nhẹ một thiết bị trong cơ sở nhà nước thì có bị coi là tội này không?

Trả lời: Rất khó để bị coi là tội này. Để bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 114 BLHS 2015, hành vi phá hoại phải gây hậu quả nghiêm trọng (khoản 1) hoặc đặc biệt nghiêm trọng (khoản 2), và phải có mục đích phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của Nhà nước nhằm xâm phạm an ninh quốc gia. Nếu chỉ làm hư hỏng nhẹ, không gây hậu quả nghiêm trọng và không có mục đích chống phá Nhà nước, hành vi đó có thể chỉ là hành vi vi phạm hành chính, hoặc nếu đủ yếu tố cấu thành thì có thể bị xử lý theo Điều 178 BLHS 2015 (Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản) nếu giá trị thiệt hại đạt mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Ví dụ: Một người dân tức giận vì mất điện, đập phá một bóng đèn đường. Hành vi này không phải là tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của Nhà nước vì không đủ yếu tố hậu quả nghiêm trọng và không có mục đích chống phá.

Câu hỏi 3: Hành vi tấn công mạng làm sập hệ thống mạng của một cơ quan nhà nước có thể bị coi là tội này không?

Trả lời: Có thể. Nếu hành vi tấn công mạng đó làm sập, làm tê liệt, hoặc gây hư hỏng nghiêm trọng hệ thống mạng của một cơ quan nhà nước mà hệ thống đó được xác định là cơ sở vật chất - kỹ thuật trọng yếu của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (ví dụ: hệ thống điều hành lưới điện quốc gia, hệ thống điều khiển không lưu, hệ thống thông tin liên lạc quốc phòng, trung tâm dữ liệu quốc gia), và hành vi đó gây ra hậu quả nghiêm trọng (làm gián đoạn hoạt động trên diện rộng, gây thiệt hại lớn về kinh tế, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia) với mục đích phá hoại nhằm xâm phạm an ninh quốc gia, thì hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 114 BLHS 2015. Ngoài ra, hành vi tấn công mạng còn có thể bị truy cứu theo các tội danh khác trong Chương XIX - Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế hoặc Chương XXII - Các tội xâm phạm trật tự công cộng nếu không đủ yếu tố an ninh quốc gia, ví dụ: Điều 289 BLHS 2015 (Tội cản trở hoặc gây rối loạn hoạt động của mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử) hoặc Điều 290 BLHS 2015 (Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản). Việc định tội sẽ phụ thuộc vào khách thể bị xâm hại và mục đích của hành vi.

Câu hỏi 4: Nếu một người do say rượu mà vô ý phá hoại một trạm biến áp thì có phạm tội này không?

Trả lời: Không phạm tội này. Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam yêu cầu người phạm tội phải thực hiện hành vi với lỗi cố ý trực tiếp và có mục đích phá hoại nhằm xâm phạm an ninh quốc gia. Nếu hành vi gây ra thiệt hại là do vô ý (dù do say rượu hay bất cẩn), và đặc biệt là không có mục đích chống phá Nhà nước, thì không thể cấu thành tội danh này. Trong trường hợp này, người đó có thể phải chịu trách nhiệm về tội Vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản (Điều 180 BLHS 2015) hoặc các tội danh khác tùy thuộc vào hậu quả và tính chất hành vi, hoặc chỉ là vi phạm hành chính.

Ví dụ: Một người say rượu lái xe đâm vào cột điện gây sập cột và mất điện. Hành vi này là vô ý và không có mục đích chống phá, nên không thể là tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật.

Kết luận

Tội danh "Tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" quy định tại Điều 114 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) là một trong những tội danh đặc biệt nghiêm trọng thuộc nhóm các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Nó khẳng định tầm quan trọng hàng đầu của việc bảo vệ nền tảng vật chất, hạ tầng thiết yếu của đất nước khỏi mọi hành vi xâm hại có ý đồ chống phá, gây suy yếu tiềm lực quốc gia.

Việc xử lý đúng người, đúng tội đối với hành vi phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật là vô cùng quan trọng. Nó không chỉ là công cụ pháp lý để trừng trị những kẻ có hành vi nguy hiểm, mà còn có ý nghĩa răn đe, phòng ngừa, góp phần bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của đất nước. Mức hình phạt nghiêm khắc cho thấy sự kiên quyết của Nhà nước Việt Nam trong việc bảo vệ các lợi ích cốt lõi này.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, tội danh này còn gặp một số khó khăn, vướng mắc, đặc biệt là trong việc xác định chính xác khách thể, định lượng hậu quả phi vật chất và chứng minh mục đích phạm tội. Do đó, việc nghiên cứu, bổ sung các văn bản hướng dẫn chi tiết, tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ tố tụng, và ứng dụng công nghệ hiện đại trong công tác điều tra, giám định là những hướng đi cần thiết để hoàn thiện pháp luật hình sự, đảm bảo việc áp dụng pháp luật một cách thống nhất, công bằng và hiệu quả, góp phần giữ vững an ninh, trật tự của Tổ quốc.

Mọi vướng mắc, Hãy gọi ngay: 1900.6162 để được Luật sư tư vấn pháp luật hình sự trực tuyến. Đội ngũ luật sư của Công ty luật Minh Khuê luôn sẵn sàng lắng nghe và giải đáp mọi vướng mắc pháp lý liên quan đến lĩnh vực hình sự.