1. Khái niệm

Phương pháp (Từ điển tiếng Việt) là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành một hoạt động nào đó. Phương pháp công tác: là hệ thống các cách sử dụng để tiến hành công tác có hiệu quả.

Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả, chất lượng công tác đoàn và phong trào thanh thiếu nhi là phương pháp công tác của nguời cán bộ đoàn. Nắm chắc các phương pháp được hiểu như nắm giữ những chiếc chìa khóa để hóa giải và xử lý những vấn đề trong hoạt động và công tác nhiều khó khăn, phức tạp.

Để hoàn thiện nhiệm vụ, thực hiện chủ trương nào đó, người cán bộ đoàn có thể tiến hành nhiều phương pháp khác nhau, tiến hành một hay nhiều phương pháp đồng bộ cùng một lúc. Phương pháp công tác của người cán bộ đoàn có những đặc trưng riêng và phụ thuộc rất nhiều vào trình độ, năng lực, năng khiếu, kinh nghiệm, phẩm chất đạo đức, lòng say mê và hoàn cảnh sống. Đó chính là nghệ thuật, là khả năng thiết kế, tổ chức thực hiện, giải quyết công việc mà mỗi một người cán bộ đoàn cần rèn luyện mới có được. Phương pháp công tác của người cán bộ đoàn được hình thành từ những đặc thù riêng của công tác đoàn và phong trào thanh thiếu nhi, đó là:

Thứ nhất, công tác điều hành tổ chức thực hiện các hoạt động của Đoàn đòi hỏi người cán bộ đoàn phải biết sáng tạo trong lựa chọn các phương thức phù hợp, có khả năng thiết kế, khả năng triển khai thực hiện kế hoạch, đồng thời phải có óc tổ chức và nghệ thuật giao tiếp, ứng xử; biết phát hiện vấn đề, điều chỉnh cho phù hợp với tình hình thực tế đặt ra, xử lý mau lẹ các tình huống nảy sinh trong quá trình tổ chửc thực hiện.

Thử hai, từ chức năng cơ bản của Đoàn thanh niên công tác Hồ Chí Minh là giáo dục, rèn luyện thế hệ trẻ mà đòi hỏi phương pháp công tác phải là thuyết phục, vận động, hấp dẫn lôi cuốn thanh niên (đó cũng là nguyên tắc cơ bản làm căn cứ đánh giá hiệu quả phương pháp công tác của người cán bộ đoàn).

Thứ ba, đối tượng tiếp cận của cán bộ đoàn là là đoàn viên, thanh niên. Vì vậy, muốn có phương pháp tốt cần phải hiểu rõ tâm lý lứa tuổi, vị trí, vai trò, đặc điểm của họ trong từng đối tượng, trong từng lĩnh vực với những điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể và phong tục, tập quán nơi họ sinh sống, làm việc. Phải nắm bắt được nhu cầu, nguyện vọng, sở thích, tâm tư tình cảm của họ từ đó mới có phương pháp phù hợp.

Thứ tư, cán bộ đoàn thường trẻ, ít được đào tạo, bồi dưỡng. Phần lớn là cán bộ đoàn không chuyên trách làm việc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và tự tìm tòi học hỏi của bản thân. Đặc biệt, ở cơ sở, đội ngũ cán bộ đoạn biến động khá nhanh, tính kế thừa và tích luỹ kinh nghiệm rất hạn chế. Vì vậy, việc xây dựng hệ thống phương pháp công tác, và các nội dung, phương thức hoạt động của đội ngũ cán bộ đoàn là hết sức cần thiết.

Thứ năm, cán bộ đoàn thường phải quan hệ với các đoàn thể, các gia đình trong công tác đoàn kết tập hợp thanh thiếu do vậy phương pháp liên kết, phối hợp trong công tác, nghệ thuật giao tiếp và khả năng đề xuất thuyết phục, tham mưu là một trong những đòi hỏi hết sức quan trọng trong lúc đó họ thường được coi là những người “trẻ người non dạ”.

2. Phương pháp tuyên truyền, vận động, thuyết phục

Đây là phương pháp mà người cán bộ đoàn dùng các cách thức, công cụ, phương tiện để tác động vào tâm lý, nhận thức của cán bộ đoàn, đoàn viên thanh niên, làm cho họ thay đổi nhận thức, thay đổi thái độ và thay đổi hành vi. Phương pháp công tác này được coi là đặc trưng, phổ biến nhất của cán bộ đoàn trong bất kỳ giai đoạn nào. Muốn thực hiện tốt công tác này, cán bộ đoàn phải hiểu tâm lý thanh niên, phải nắm vững và sử dụng tốt các công cụ, phương tiện, kênh truyền thông và kỹ năng truyền thông cho thanh thiếu nhi. Bản thân người cán bộ đoàn phải biết rèn phương pháp, kỹ năng nói trước đám đông, kỹ năng giao tiếp, ứng xử....

3. Phương pháp dùng mệnh lệnh hành chính

Đây là phương pháp người cán bộ đoàn dùng quyền lực của tổ chức để bắt buộc tổ chức cấp dưới hoặc cá nhân người dưới quyền phải chấp hành hoặc thực hiện một nhiệm vụ, mệnh lệnh nào đó. Đây là phương pháp có tính áp đặt, mệnh lệnh mang tính một chiều, cấp trên là người được ra lệnh, cấp dưới là người phải phục tùng, chấp hành. Phương pháp được sử dụng nhiều nhất trong lực lượng quân đội, công an, trong quản lý hành chính.... Trong tổ chức đoàn cũng sử dụng phương pháp này nhưng tỷ lệ ít hơn sơ với trong hoạt động của quân đội, công an và trong quản lý hành chính. Trên thực tế, càng lên cao phương pháp này chiêm tỷ lệ lớn hơn, càng xuống dưới, phương pháp ngày càng ít được sử dụng. Khi sử dụng phương pháp này, câp trên thường ban hành các quyết định, quy chế, quy định mà cấp dưới buộc phải tuân theo.

4. Phương pháp dân chủ hóa

Đây là yêu cầu bắt buộc, mang tính nguyên tắc trong phương pháp công tác của mỗi cán bộ hoạt động chính trị - xã hội nói chung, của người cán bộ đoàn nói riêng. Làm bất cứ việc gì, cũng cần phải thống nhất ý chí và quan điểm, thống nhất nhận thức trong tập thể. Công việc được bàn bạc dân chủ, công khai, tranh thủ được đông đảo ý kiên, trí tuệ của các thành viên trong tập thể, khi đó các chủ trương công tác càng có cơ sở, sự hậu thuẫn để cán bộ đoàn vững tin hơn trong chỉ đạo các hoạt đông thực tiễn. Muốn vậy, cần phải tham khảo ý kiến của ban thường vụ, ban chấp hành, trong tập thể lãnh đạo. Thực hiện dân chủ hóa thực sự có lợi cho công việc vì sẽ thu thập được thêm sáng kiến, kinh nghiệm của tập thể, của những người khác để bổ sung cho sự non kém, thiếu hụt của mình. Không nên quan niệm xã hội hóa chỉ là chuyện quyên góp kinh phí cho các hoạt động. Sức mạnh tổng hợp bao gồm nhiều yếu tố như nhân lực, vật lực, tài lực, cả sáng kiến, kinh nghiệm... Mỗi cán bộ đoàn sẽ tự tin hơn, phấn khởi hơn nếu mỗi việc làm của chính mình đều được dư luận xã hội biết đến, đánh giá đúng và cùng góp công, góp sức, góp của, góp chí thực hiện.

5. Phương pháp nêu gương

Người cán bộ đoàn luôn giữ đúng lời hứa, lời nói bao giờ cũng phải đi đôi với việc làm. Trong công việc, nhất là việc khó khăn, phức tạp, người cán bộ đoàn phải biết cùng anh em thực hiện và cùng làm thật tốt. Trong cuộc sống, học tập và tu dưỡng, rèn luyện, người cán bộ đoàn phải thực sự là tấm gương để đoàn viên, thanh niên noi theo, tự giác chấp hành tốt các quy định chung. Ngoài ra, cần phải xây dựng và phát hiện các tấm gương người tốt việc tốt, tấm gương điển hình tiên tiến để tuyên truyền, giáo dục cho đoàn viên thanh niên biết và noi theo. Giáo dục qua các tấm gương người tốt việc tốt, các điển hình tiên tiến là một trong những phương pháp giáo dục có hiệu quả cao nhất trong giai đoạn hiện nay. Nhà giáo dục Nga U-sin-xki đã nhấn mạnh: Sức mạnh to lớn của nêu gương đối với việc hình thành nhân cách, sức mạnh giáo dục chỉ bùng lên từ nguồn sống của nhân cách “chỉ có nhân cách mới giáo dục được nhân cách”, ở Việt Nam Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Lấy gương người tốt việc tốt hàng ngày giáo dục lẫn nhau là một trong những cách tốt nhất để xây dựng đảng, xây dựng các tổ chức cách mạng, xây dựng con người mới, cuộc sống mới”. Tấm gương tốt có tác dụng giáo dục trong trường hợp nó được gắn liền với những phẩm chất nhân cách tốt của người làm công tác giáo dục, được thể hiện thường xuyên chứ không phải chỉ là những hiện tượng đột xuất, nhất thời.

6. Phương pháp đi cơ sở

Thực tiễn là thước đo, là nơi kiểm nghiệm mọi chân lý, mọi chủ trương, đường lối, chính sách, giải pháp. Trên thực tế, mọi chủ trương công tác đểu được cụ thể hóa và thực hiện ở cấp cơ sở nên đi cơ sở để nắm bắt tình hình, để kiểm tra giám sát, đôn đốc cấp dưới là một trong những nhiệm vụ của người cán bộ đoàn. Với sự đa dạng và phong phú của cơ sở và sự linh hoạt, tài năng của cán bộ, nhiều mô hình hay, cách làm mới, sáng tạo được thực hiện trong thực tiễn. Vì vậy, đi cơ sở để còn để phát hiện ra những điểm hay, mô hình mới của cơ sở để học hỏi, nhân rộng, đồng thời phát hiện ra những điểm bất hợp lý trong các chủ trương công tác, quy định để điều chỉnh kịp thời; phát hiện những khó khăn vướng mắc và đề xuất các giải pháp tháo gỡ để thúc đẩy công tác đoàn phong trào thanh thiếu nhi. Đi cơ sở còn là cách thức để đào tạo, bồi dưỡng, rèn luyện cán bộ để cán bộ có nhiều hơn kiến thức và trải nghiệm thức tế, để những chủ trương được ban hành phù hợp hơn với thực tiễn.

7. Phương pháp kiểm tra, giám sát

Trong công tác, kiểm tra, giám sát là một chức năng không thể thiếu được đối với bất kỳ một tổ chức nào. Nếu không có kiểm tra, giám sát thì coi như không có lãnh đạo, quản lý. Kiểm tra, giám sát không có mục đích tự thân mà kiểm tra, giám sát là để ngăn chặn và phát hiện ra những vấn đề bất cập, những sai lầm, khuyết điểm để có biện pháp xử lý, điều chỉnh kịp thời. Trong công tác đoàn cũng có chức năng kiểm tra, giám sát, tham gia giám sát, phản biện xã hội nên để thực hiện tốt nhiệm vụ, người cán bộ đoàn cần nắm vững nội dung, quy trình, phương pháp kiểm tra, giám sát.

8. Phương pháp tự học, tự rèn luyện

Một trong những phương pháp quan trọng của người cán bộ đoàn là phương pháp tự học, tự rèn luyện. Học tập suốt đời đã trở thành phương thức tồnn tại và phát triển trong giai đoạn hiện nay. Có thể khẳng định, không ngừng tự học, tự rèn là phương thức quan trọng giúp mỗi chúng ta tiến bộ và hoàn thiện bản thân, là nhân tố quyết định sự thành công của mỗi người. Với tinh thần khiêm tốn, ham học hỏi, cầu tiến bộ, cán bộ đoàn phải là những người tích cực tự học, tự rèn để bù đắp những hạn chế về kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm công tác và trong cuộc sống để nhanh chóng trưởng thành và thực hiện tốt nhiệm vụ của người thủ lĩnh thanh niên. Trong quá trình công tác, cán bộ đoàn có cơ hội được tiếp xúc và học hỏi phương pháp công tác, trao đổi nghiệp vụ, rèn luyện kỹ năng từ những người có nhiều kinh nghiệm, từ chính đồng nghiệp ở trong cơ quan của mình, các đơn vị bạn và học hỏi từ những đoàn viên, thanh niên. Để thực hiện tốt phương pháp công tác này, mỗi chúng ta hãy tập trung quan sát, tìm kiếm, phát hiện, tổng kết rút kinh nghiệm qua những hoạt động của đơn vị mình, tập thể mình và những hoạt động của đơn vị bạn, của các tổ chức khác qua các phương tiện thông tin đại chúng.

9. Phương pháp biểu dương, khen thưởng

Là phương pháp động viên, khích lệ những người có nhiều cố gắng, có nhiều thành tích, đóng góp sự hoạt động, phong trào và công tác đoàn. Được ghi nhận, biểu dương khen thưởng sẽ khiến con người phấn khởi và hài lòng, tâm lý tự tin, tự chủ vào sức lực và khả năng sáng tạo vốn có của mình, mong muốn vươn lên, mới được phát huy, nhiệm vụ giao cho mình mới được thực hiện, do đó con người mới được trưởng thành và phát triển. Ý nghĩa to lớn của phương pháp giáo dục biểu dương khen thưởng được đề cao khi khen thưởng không chỉ đánh giá kết quả mà còn đánh giá cả động cơ, thái độ và hành vi hoạt động cá nhân tích cực.

Khen thưởng còn có tác dụng khuyến khích mọi người thi đua sửa chữa thiếu sót và khuyết điểm, phát huy ưu điểm hành vi tích cực, trao đổi phẩm chất năng lực sáng tạo vươn lên. Do đó muốn khen thưởng có kết quả tốt, người cán bộ đoàn cần biết cách biểu dương, khen thưởng kịp thời và công bằng không thiên tư thiên vị, cá nhân ích kỷ đối với sự đóng góp của cá nhân hay tập thể.

10. Phương pháp trách phạt, phê bình.

Phương pháp trách phạt luôn là một trong các phương pháp giáo dục cơ bản, là cách thức gây cho người mắc lỗi một cảm xúc hối hận khiến họ biết từ bỏ những hành vi ứng xử thội quen và sở thích không phù hợp, những chuẩn mực có hại, từ đó có khả năng điểu chỉnh kịp thời, hành vi ứng xử tiến bộ và giúp người ta phải thay đổi, sửa chữa lỗi lầm.

Lênin nhấn mạnh “không có sự cưỡng bức thì nhiệm vụ đó không thể thực hiện được”. Phương pháp xử phạt chỉ áp dụng sau khi các phương pháp khác không có kết quả tốt”. Trách phạt là loại hình phương pháp hỗ trợ; không nên có sự trách phạt đơn thuần làm cho cá nhân đối tượng đau đớn. Chỉ có ý nghĩa khi người bị trách phạt hiểu rằng: Làm như vậy là để bảo vệ lợi ích chung của tập thể, của xã hội và đáp ứng nhu cầu cho sự phát triển của bản thân. Chỉ trách phạt khi lợi ích của tập thể, của xã hội bị vi phạm; có thể hoãn phương pháp hình thức trách phạt nếu người mắc lỗi hứa phục tùng yêu cầu của tập thể, không tái phạm, trách phạt phải mang ý nghĩa giáo dục, ngăn đe, phòng ngừa, không được làm phương hại đến nhân phẩm của cá nhân.

Trong công tác phê bình và tự phê bình, người cán bộ đoàn phải biết phê bình đúng lúc, đúng chỗ, nhẹ nhàng; không làm chạm đến lòng tự trọng của đối tượng, không làm cho đối tượng tự ái. Đối với thái độ vô trách nhiệm của một cá nhân nào đó, người cán bộ đoàn nên dùng sức mạnh và ý kiến tập thể để phê phán. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải hết sức đúng mực, nghiêm túc và độ lượng, không được định kiến, thành kiến, không gây ra sự thiếu thiện cảm và cũng không xuề xòa, làm ngơ những gì cần phê bình, kỷ luật. Trong phê bình phải mang tính xây dựng, nhằm sửa chữa khuyết điểm bằng hành động, phải định hướng cho cá nhân, tập thể có khuyết điểm sửa chữa lỗi lầm.

Nếu cán bộ đoàn biết rèn luyện và thực hiện các phương pháp công tác này chắc chắn sẽ thực hiện tốt nhiệm vụ được giao, thúc đẩy công tác đoàn và phong trào thanh thiếu nhi phát triển.