Qua một vụ việc tham nhũng cụ thể, hãy chỉ ra những nguyên nhân của tham nhũng

1. Tóm tắt nội dung vụ việc tham nhũng

Vào tháng 11.2020, TAND TP.HCM tuyên phạt bị cáo Trần Phương Bình tù chung thân về 2 tội “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản”,“Vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng” gây thiệt hại cho Ngân hàng TMCP Đông Á (DAB) hơn 8.827 tỷ đồng. Cụ thể, trong khoảng thời gian từ năm 2007-2013, Trần Phương Bình, cựu Tổng Giám đốc Ngân hàng Đông Á đã chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, gây thiệt hại cho DAB hơn 8.827 tỷ đồng. Trong đó, riêng việc cho bốn nhóm khách hàng gồm các Công ty Hiệp Phú Gia và Công ty Thái Thịnh (gọi tắt là nhóm TTC), Đồng Tiến, nhóm M&C, Tân Vạn Hưng vay, gây thiệt hại cho ngân hàng 8.751 tỷ đồng. Ông Bình đã bàn bạc với các nhóm khách hàng gồm Chủ tịch Hội đồng Quản trị Công ty Thái Thịnh (TTC) Nguyễn Thiện Nhân (đang bỏ trốn), Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty M&C Phùng Ngọc Khánh... để dùng nhiều pháp nhân vay tiền của DAB. Các khoản vay đều không được sử dụng đúng mục đích, vi phạm quy định pháp luật. Ngoài ra, Trần Phương Bình đã có hành vi lợi dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt 75,6 tỷ đồng, khi nhờ một số cá nhân đứng tên vay tiền tại DAB rồi chỉ đạo cấp dưới lập chứng từ thu, nộp khống, chiếm đoạt của DAB số tiền này nhằm trả các khoản nợ. Hành vi phạm tội của các bị can đã gây thiệt hại cho DAB gần 185 tỉ đồng.

2. Nguyên nhân dẫn đến tham nhũng

2.1. Nguyên nhân khách quan 

Thứ nhất, cơ chế, chính sách, pháp luật về quản lý nhà nước nói chung, về PCTN nói riêng chưa hoàn thiện, thiếu đồng bộ, còn nhiều sơ hở nhưng chậm được sửa đổi, bổ sung, nhất là các lĩnh vực nhạy cảm dễ xảy ra tham nhũng như quản lý và sử dụng.đất đai, đầu tư xây dựng cơ bản, quản lý tài nguyên, khoáng sản,... Cải cách hành.chính vẫn chậm và lúng túng, bộ máy hành chính nhà nước cồng kềnh dẫn tới tình.trạng thủ tục hành chính vẫn còn phiền hà, phức tạp, bất hợp lý; cơ chế xin - cho vẫn,còn tồn tại, là “một mảnh đất màu mỡ” của tham nhũng. Những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho sự sách nhiễu, vòi vĩnh, đưa và nhận hối lộ trong các cơ quan công quyền. Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật nói chung vẫn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ, thiếu nhất quán, còn nhiều “kẽ hở” tạo cho những người có chức vụ, quyền hạn, điều kiện để lách luật trục lợi, làm giàu bất chính. Ngoài ra, khung pháp luật về PCTN của Việt Nam mặc dù đã tương đối toàn diện nhưng chưa đủ mạnh, còn thiếu các công cụ pháp lý cho phép điều tra và xử lý các hành vi tham nhũng một cách kịp thời, hiệu quả.

 Thứ hai, tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nói chung, của bộ máy nhà nước nói riêng còn nhiều bất hợp lý, hiệu quả hoạt động chưa cao; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của một số cơ quan, tổ chức chưa được xác định rõ ràng, cụ thể và phù hợp. Tình trạng này tạo ra nhiều kẽ hở cho những hành vi tham nhũng.

Thứ ba, là mặt trái của nền kinh tế thị trường, qua việc con người có nhu cầu, mục đích hưởng thụ cuộc sống vật chất và tinh thần cao, sự ngự trị của đồng tiền, ảnh hưởng đến khiến một bộ phận cán bộ, công chức như Trịnh Xuân Thanh và đồng bọn nảy sinh xu hướng tận dụng quyền lực, địa vị, chức vụ để đạt mục đích cá nhân, chiếm đoạt dưới mọi hình thức giá trị, tiền bạc, của cải của Nhà nước, xã hội nhằm thỏa mãn nhu cầu, lợi ích bản thân. Có thể nói rằng nền kinh tế thị trường với sự lợi ích kinh tế để thỏa mãn nhiều mặt của cuộc sống thực tại là động lực cơ bản, là mục tiêu hoạt động của con người và là nguồn gốc của sự phát triển của xã hội và đó cũng chính là mục tiêu của các hành vi của những kẻ cầm quyền “tha hóa” mà ta gọi là tham nhũng. C.Mác đã từng nói rằng “cội nguồn của sự phát triển xã hội không nằm trong quá trình nhận thức mà ở trong quan hệ vật chất, tức là trong các lợi ích kinh tế của con người”.

Thứ tư, sự “hỗn loạn” các chuẩn mực và giá trị xã hội. Việt Nam thuộc vào nhóm những quốc gia có quá trình chuyển đổi xã hội tương đối phức tạp. Những chuẩn mực Nho giáo truyền thống bắt đầu lụi tàn khi Việt Nam tiếp xúc với văn minh phương Tây thông qua chế độ thực dân Pháp. Chế độ mới thành lập mô phỏng các thiết chế xã hội Xô viết với các đặc trưng như chuyên chính vô sản, làm chủ tập thể, cơ chế kế hoạch hóa tập trung... Sau Đại hội VI, nền kinh tế được chuyển sang cơ chế thị trường kéo theo hàng loạt thay đổi quan trọng khác trong cấu trúc và chuẩn mực xã hội.

2.2. Nguyên nhân chủ quan

Thứ nhất: Một bộ phận không nhỏ cán bộ ngành ngân hàng thậm chí là cán bộ cấp cao (như ông Bình), kém về phẩm chất, suy thoái về đạo đức nghề nghiệp cấu kết với các đối tượng bên ngoài để phạm tội, bên cạnh đó do lòng tham vô đáy cá nhân nảy sinh nên lợi dụng chức vụ quyền hạn của mình để tham ô, tham nhũng. Cụ thể, Trần Phương Bình đã bàn bạc với các nhóm khách hàng, chỉ đạo các bị cáo trong vụ án và các đối tượng liên quan thực hiện hành vi vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, gây thiệt hại cho Đông Á bank (DAB) hơn 8.827 tỷ đồng. Ngoài ra ông còn dung thủ đoạn tinh vi để sở hữu cổ phần của DAB mà không cần trả tiền, ông còn nhờ một số cá nhân đứng tên vay tiền tại DAB rồi chỉ đạo cấp dưới lập chứng từ thu, nộp khống, chiếm đoạt của DAB số tiền này nhằm trả các khoản nợ cùng với một số hành vi khác

Thứ hai: Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng cho cán bộ nhân viên có nơi, có lúc còn làm chưa tố khiến trình độ dân trí thấp, ý thức pháp luật của nhân viên, người có chức vụ quyền hạn chưa cao,  từ đó tạo điều kiện cho những người có chức quyền có thể chỉ đạo, sai khiến, thâu tóm làm những việc trái pháp luật. Cụ thể, ông Trần Phương Bình biết rõ DAB không có giấy phép kinh doanh ngoại tệ tại thị trường quốc tế nhưng vẫn chỉ đạo cho cấp dưới  kinh doanh ngoại hối với Ngân hàng UOB và Ngân hàng Banca Adamas dẫn đến bị thua lỗ và sai khiến nhiều người dưới thẩm quyền làm những việc sai trái khác như chỉ đạo bị cáo Nguyễn Đức Vinh (trưởng phòng ngân quỹ hội sở kiêm thủ quỹ của DAB) lập 8 bảng kê kiểm phiếu thu (không số) thu khống tổng số 374 tỉ đồng để mua 5.397.400 cổ phần.

Thứ ba: Hội đồng quản trị, hội đồng thành viên, ban điều hành của một số tổ chức tín dụng (TCTD) còn buông lỏng quản lý và chưa thực sự quan tâm, chưa có biện pháp phòng, chống tham nhũng, tội phạm có hiệu quả. Việc phối hợp, trao đổi thông tin giữa cơ quan bảo vệ pháp luật với các đơn vị thanh tra, giám sát ngân hàng có thời điểm chưa được kịp thời, nhất là trong việc phối hợp thu hồi tài sản thất thoát, trao đổi thông tin, kinh nghiệm và các biện pháp phòng, chống tham nhũng, tội phạm...Công tác kiểm toán, kiểm tra, thanh tra của cơ quan chức năng và kiểm soát nội bộ của các ngân hàng trong việc phát hiện tội phạm về tham nhũng chưa kịp thời, hiệu quả, các cấp các đơn vị có thẩm quyền trong ngân hàng chưa có trách nhiệm giải trình dẫn đến việc ông Bình có 3 tội trạng đặc biệt nghiêm trọng nhưng để đến bây giờ mới xử l‎‎ys, để ông Bình dựa vào cớ đó tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội của mình

Thứ tư: Một số ngân hàng, đơn vị/chi nhánh thuộc ngân hàng thương mại vì sức ép lợi nhuận, sức ép thành tích đã nới lỏng điều kiện tín dụng, không tuân thủ nghiêm túc một số trình tự, thủ tục, quy định cho vay, cho vay không có tài sản đảm bảo. Cụ thể, Trần Phương Bình đã cho Nguyễn Thiện Nhân (nhóm khách hàng Hiệp Phú Gia - TTC) thông qua người quen của Nhân (đứng tên hộ khoản vay) có tài sản thế chấp không đủ cơ sở pháp lý do tài sản đã thế chấp tại ngân hàng khác... ngoài ra, DAB cho các cá nhân, tổ chức vay vàng vay khoản tiền mới để đảo nợ nhưng không có tài sản đảm bảo, thậm chí dùng dự án của Công ty Ba Son (đơn vị quân đội) làm tài sản đảm bảo cho nhóm khách hàng M&C vay

Thứ năm: Một số TCTD hoạt động thiếu công khai, minh bạch, giải trình hoặc bị thao túng, do quen biết người có chức có quyền, chi phối bởi các cổ đông lớn, đặc biệt là trong việc cho vay, đầu tư tài chính phục vụ cho các công ty con của cổ đông lớn hoặc đáp ứng cho lợi ích riêng của cổ đông lớn và người có liên quan vượt giới hạn an toàn và tiềm ẩn rủi ro cao cho TCTD. Ông Bình đã dùng tiền của DAB để chi trả thua lỗ cho Ngân hàng UOB và Ngân hàng Banca Adamas mà không được hạch toán trên hệ thống sổ sách theo dõi bên cạnh đó cũng đã chỉ đạo lập chứng từ khống để bù âm quỹ, gây thiệt hại cho DAB 384 tỉ đồng.

Thứ sáu: Sự coi thường pháp luật, không tuân thủ tôn trọng pháp luật sử dụng quyền lực, quan hệ, hiểu biết, kinh nghiệm, tiền bạc để “ẩn mình”, “bọc lót”, che chắn cho việc vi phạm rất chắc chắn, kỹ lưỡng, thậm chí tác động ngược trở lại các công cụ chống tham nhũng để làm giảm hoặc vô hiệu hóa khả năng chống tham nhũng của các công cụ này gây khó khan cản trở, thách thức lớn cho việc phát hiện, điều tra, xét xử hành vi tham nhũng, tiêu cực và ông Bình đã gây ra thiệt hại lớn cả về vật chất lẫn tinh thần

Thứ bảy: Do mặt trái của kinh tế thị trường, thể hiện ở lối sống hưởng thụ, sự ngự trị của đồng tiền ảnh hưởng đến khiến một bộ phận cán bộ, công chức có tâm lý kiếm tiền, làm giàu bằng mọi cách, kể cả bằng tham ô, nhũng nhiễu, hối lộ, làm những điều phi pháp, trái đạo. Ở đây ông Bình đã thực hiện ba tội liên tiếp để thỏa mãn nguyên nhân trên

Ngoài ra vào thời điểm lúc ấy do tác động của khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế toàn cầu và kinh tế trong nước suy giảm cụ thể thời gian đó trình trạng nợ xấu ở DongA Bank cao những khách hàng mà ông đã cấu kết là những khách hàng lâu năm nên để giữ mối quan hệ ông đã tìm cách thoát ra khỏi những áp lực trong hoạt động của DongA Bank thực hiện hành vi sai trái như cho những khách hàng đó vay không đúng theo quy định của pháp luật.

3. Giải pháp để ngăn chặn tham nhũng

Từ những nguyên nhân trên có một số giải pháp phòng, chống tham nhũng như sau

Thứ nhất: Tăng cường giám sát công tác PCTN trong hoạt động ngân hàng; chỉ đạo ngành ngân hàng phối hợp với các cơ quan chức năng thực hiện tốt các nhiệm vụ: xử lý nghiêm khắc, dứt điểm các vụ án, vụ việc tham nhũng, tiêu cực đã xảy ra; rà soát cơ chế, chính sách tài chính ngân hàng trong thời gian qua còn nhiều kẽ hở, kiến nghị, đề xuất các cơ quan có thẩm quyền hoàn thiện các quy định.

Thứ hai: Chú trọng thực hiện đúng quy trình và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong công tác tuyển dụng, đề bạt, bố trí, sắp xếp, luân chuyển cán bộ; rà soát quy trình, thủ tục cấp phép, quá trình đánh giá hoạt động quản trị, điều hành và năng lực, phẩm chất đạo đức của Hội đồng quản trị, ban điều hành của các Tổ chức tín dụng bảo đảm không bị lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội; sơ kết, tổng kết việc chuyển đổi vị trí công tác của cán bộ để phòng ngừa tiêu cực, tham nhũng.

Thứ ba: Các bộ, ngành khác như Bộ Tài chính, Kiểm toán Nhà nước, Viện Kiểm sát, Tòa án trong phạm vi trách nhiệm của ngành mình phối hợp với ngành ngân hàng, thực hiện có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ thuộc thẩm quyền.

Ngoài một số giải pháp trên đây em xin đưa ra giải pháp cho các tội tham nhũng nói chung như sau:

• Cần chú trọng công tác tuyên truyền về PCTN gắn với thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh và Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII)
• Các cơ quan chức năng tập trung nâng cao chất lượng công tác tiếp nhận, xử lý tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố; chấp hành nghiêm quy định của pháp luật trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, bảo đảm các hành vi phạm tội phải được phát hiện, xử lý kịp thời.
• Phối hợp chặt chẽ trong giải quyết các vụ việc, vụ án kinh tế, tham nhũng; nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản tham nhũng bị chiếm đoạt, thất thoát trong các vụ việc, vụ án kinh tế, tham nhũng. Chú trọng công tác điều tra, mở rộng án, thu hồi tài sản, không để các đối tượng đối phó, tiêu hủy tài liệu, bỏ trốn, tẩu tán tài sản; không để xảy ra oan, sai, bỏ lọt tội phạm.

Trên cơ sở vụ việc tham nhũng nêu trên có thể thấy tham nhũng luôn luôn là vẫn đề còn tồn đọng, tiềm ẩn, có thể chưa phát giác do những hành vi xảo quyệt, che đậy cần có sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ bên cạnh đó để phòng tránh được tội phạm này pháp luật Việt Nam cũng đã có những văn bản quy phạm pháp luật để răn đe, xử l‎‎ys nghiêm minh khi có tội phạm xảy ra như Luật phòng, chống tham nhũng năm 2018,  Bộ luật Hình sự năm 2015 ngoài ra còn nhiều chính sách, chủ trương của Đảng, Nhà nước dưới tinh thần Nghị quyết Đại hội 13 của Đảng đề ra mục tiêu nhiệm vụ  “tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí,...”;  “kiên quyết, kiên trì đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, với quyết tâm chính trị cao hơn, hành động mạnh mẽ, triệt để hơn, hiệu quả hơn”